التىن وردا – رەزيدەنتسيا اتاۋى
– جاقسىلىق مۇرات ۇلى, بۇگىندە وقىتىلىپ جۇرگەن تاريح وقۋلىقتارىندا شىندىققا جاناسپايتىن مالىمەتتەر از ەمەس ەكەنى كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. تاريحشى رەتىندە ءسىز باستى قاتەلىكتەر دەپ نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن, قازاقتىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىندا مۇلدەم بولماعان ءتۇرلى قاعاناتتار مەن مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنىپ كەتكەنى وكىنىشتى-اق. ءبىز مەكتەپتە قارلۇق, قاراحان قاعاناتتارى جايىندا وقىدىق. ءالى كۇنگە ەكەۋى ەكى بولەك مەملەكەت دەپ ايتىلىپ ءجۇر. شىن مانىندە, ولار ءبىر حالىق, ءبىر ەل ەدى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتساق, قارلۇق قاعاندارىنىڭ ديناستياسى قاراحان مەملەكەتىندە بيلىك قۇرعان. كەزىندە تاريحشىلار ديناستيا اۋىسقاندا جاڭا ەل پايدا بولدى دەپ قاتە مالىمەتتەردى تاريحىمىزعا ەنگىزىپ جىبەردى. سونداي وراشولاق پايىمدار سالدارىنان قازاقتىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحى ادام ءتۇسىنىپ بولمايتىن فراگمەنتتىك جۇيەگە, ياعني ءبىر-ءبىرىن الماستىرعان ءتۇرلى قاعاندىقتار جىلناماسىنا اينالدى.
تاريحشى ءبورىباي احمەدوۆ 1965 جىلى «كوشپەلى وزبەك مەملەكەتى» دەگەن جاڭا «دەرەكتى» عىلىمي اينالىمعا قوستى. بۇنداي مەملەكەت تاريحتا ەشقاشان بولماعان. ابىلقايىر حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا ونىڭ جەكە-دارا ەل بولعانى جايىندا بىردە-ءبىر تاريحي دەرەك جوق. شىن مانىندە, ابىلقايىر – التىنوردالىق حانداردىڭ ءبىرى عانا.
سونداي-اق كەڭەس زامانىندا التىن ورداعا قارسى سوعىسقان اق وردا دەيتىن مەملەكەتتى ويلاپ تاپتى. التىن وردا, اق وردا, كوك وردا دەگەندەر, اقيقاتىن ايتقاندا, بولەك ەل ەمەس, حاندار وتىراتىن رەزيدەنتسيانىڭ اتى عانا بولاتىن. ياعني جوشى ۇلىسى دەپ اتالعان مەملەكەتتىڭ حان وردالارى ەدى.
– التىن وردا دەگەنىمىز دە رەزيدەنتسيانىڭ اتاۋى ما؟
– البەتتە, سولاي. جوعارىدا ايتقانىمداي, مەملەكەتتىڭ اتى جوشى ۇلىسى ەدى. التىن وردانى قاتەلەسىپ, ەلدىڭ اتى دەپ ورىس تاريحشىلارى جازىپ جىبەرگەن. سول ارقىلى قازىر بۇكىل الەم ءبىزدىڭ اتا-بابامىز قۇرعان ۇلىستى التىن وردا دەپ اتاپ كەتتى.
ءبىز ءوز تاريحىمىزداعى وسىنداي ويدان شىعارىلعان ولقىلىقتاردى تۇزەپ, شىندىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا تاباندى تۇردە كىرىسۋىمىز كەرەك. كىرىسىپ تە جاتىرمىز. ءتۇرلى قاعاندىقتاردىڭ باسىن قوسىپ, ولاردىڭ ءبارى ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولعانىن دالەلدەيتىن ۋاقىت جەتتى. مىسالى, قارلۇقتار جەتىسۋدا 756 جىلدان باستاپ 1212 جىلعا دەيىن بەس عاسىر بويى ۇزدىكسىز بيلىك قۇردى. بۇل – ونىڭ ادامزات تاريحىندا ايتارلىقتاي ورنى بار, وسى ايماققا ءوزىنىڭ ساياسي, مادەني, ءدىني ىقپالىن تيگىزگەن الىپ مەملەكەت بولعاندىعىنىڭ دالەلى.
– ءسىزدىڭ ايتۋىڭىزشا, قارلۇقتار, قاراحانيدتەر, تۇرگەشتەر, ت.ب. قاعاناتتاردىڭ ءبارى جەكە-دارا مەملەكەت ەمەس. بۇرىنعى تاريحشىلار «ديناستيا اۋىسسا, مەملەكەت اۋىستى» دەپ قاتە تۇجىرىمداعان عوي؟
– ءدال سولاي. مىسالى, سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, بىزدە ساياسي بيلىك اۋىستى, بىراق مەملەكەت سول قالپىندا قالدى عوي. مىنە, وسى سەكىلدى ديناستيالار عانا اۋىسىپ وتىرعان. قىتايدىڭ دا تاريحىنا قاراساڭىز, ءتۇرلى ديناستيالار الما-كەزەك بيلىككە كەلگەنىن كورەمىز, بىراق مەملەكەت پەن حالقى سول قالپى وزگەرگەن جوق. ءبىز كەڭەستىك, پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى عىلىمعا بەلگىلى بولعان ەسكى دەرەكتەر نەگىزىندە وقىتىلعان تاريحتى تۇزەۋىمىز كەرەك. ودان بەرى قانشاما جاڭا مالىمەتتەر اشىلدى, بۇل وتكەنىمىزگە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى.
ساياسي مۇددە تاريحقا اسەرىن تيگىزەدى
– پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جاڭا اكادەميالىق كوپتومدىقتى دايىنداۋ تاپسىرماسى دا وسى ماقساتتى كوزدەسە كەرەك. ءسىز ءوزىڭىز ونى ازىرلەۋ جۇمىسىنا قاتىستىڭىز. ونىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ءيا, ورتا عاسىرلارعا ارنالعان ءۇشىنشى تومدى جازۋعا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى رەتىندە تىكەلەي اتسالىستىم. ءبىز وزىمىزگە قاتىستى ءبولىمدى جازىپ, دايىنداپ بىتىردىك. ەرەكشەلىگىنە كەلسەك, بۇعان دەيىن ەل تاريحىنىڭ بەس تومدىعى جارىق كورگەن بولسا, ونىڭ ەكىنشى تومى ورتا عاسىرلارعا ارنالعان ەدى. ەندى ءبىز ورتا عاسىردى ءۇش بولىككە: ەرتە ورتا عاسىر, ياعني قاعاناتتار زامانى; التىن وردا جانە قازاق حاندىعى دەپ ءبولىپ قاراستىردىق. ولاردىڭ ارقايسىسى تەرەڭنەن زەرتتەۋ مەن تالداۋدى قاجەت ەتەدى. جالپى, تۇركى جۇرتىنىڭ ورتاعاسىرلىق ءداۋىرى – الەم تاريحىندا وزىندىك ءىزىن قالدىرعان ۇلى كەزەڭ.
– وسى ورايدا ءبىز جوشى حاندى التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە جاڭاشا دارىپتەپ جاتىرمىز. سوعان قاتىستى ءبىر سۇراق تۋىندايدى: ەگەر شىڭعىسحان الەمگە «موڭعول» دەپ تانىلسا, ونىڭ ۇلكەن ۇلى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان با؟
– بىرىنشىدەن, تاريحشىلار اراسىندا جوشى حان مەن شىڭعىسحاننىڭ تۋىستىق قاتىناسىنا بايلانىستى تالاستى پىكىر ءالى توقتاعان جوق. ەكىنشىدەن, قالاي بولعاندا دا بۇدان ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا ەشقانداي نۇقسان كەلمەيدى. مۇنداي مىسالدى رەسەي تاريحىنان دا تابامىز. ورىس مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, نوۆگورودتىڭ ءبىرىنشى كنيازى ريۋريكتىڭ شىعۋ تەگى شۆەد بولاتىن. ونى رەسەي تاريحشىلارىنىڭ وزدەرى دە مويىندايدى. بىراق بۇدان ورىس تاريحى زيان شەگىپ وتىرعان جوق. سول سەكىلدى التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاۋشى جوشى حاندى شىڭعىسحاننىڭ ۇلى ەكەن دەپ ات-تونىمىزدى الىپ قاشا المايمىز. التىن وردا حالقىنىڭ نەگىزىن قىپشاقتار قۇراعانى بەلگىلى. ەڭ باستىسى, جوشىدان باستالعان حاندىق ديناستيا كەنەسارىعا دەيىن التى عاسىرعا سوزىلىپ, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەسىن قوستى. بۇل – وتە ماڭىزدى نارسە.
– پرەزيدەنت «تاريحىمىز جۇيەلى, شىنايى, ەڭ باستىسى, تاۋەلسىز ەلدىڭ كوزقاراسىمەن جازىلۋى كەرەك» دەگەن بولاتىن. جاڭادان جازىلىپ جاتقان قازاقستاننىڭ اكادەميالىق تاريحى كورشى رەسەيدىڭ نەمەسە قىتايدىڭ وتكەنگە قاتىستى كوزقاراسىنان وزگەشە بولا ما؟
– ءاربىر مەملەكەت ۇلتتىق تاريحىن وزىندىك كوزقاراس تۇرعىسىنان قالىپتاستىرادى. تاريحشى عالىمدار اراسىندا پىكىر قايشىلىعى كوپ بولا قويماعانىمەن, تاريحتى وقىتۋ جاعىنان كەلگەندە اركىم وعان دەربەس ساياسي مۇددەسى تۇرعىسىنان قارايدى. ماسەلەن, قىتايلار شىڭعىسحاندى ءوز ەلىنىڭ حانى دەپ ساناپ ءجۇر. شىن مانىندە, ول – قىتاي تىلىندە مۇلدەم سويلەمەگەن, ءتىپتى قىتايعا قارسى سوعىسقان تۇلعا. بىراق بۇل ولارعا ءوز جەرىندە ءومىر سۇرەتىن كوپتەگەن ۇلتتى ءبىر قوعامعا بىرىكتىرۋ ءۇشىن قاجەت. سول سەكىلدى, موڭعوليانىڭ تاريح وقۋلىقتارىنا قاراساڭ, عۇنداردى موڭعول تەكتى حالىق دەيدى. بىراق عىلىمدا ولاردىڭ تۇركىلەر بولعانى, جالپى, شىڭعىسحانعا دەيىن قازىرگى موڭعوليا جەرىندە تۇركى مەملەكەتتەرى (نايمان, جالايىر, ت.ب.) بيلىك قۇرعانى دالەلدەنگەن اقيقات. دەسە دە موڭعولدار عۇن تايپاسى مەكەن ەتكەن جەرلەردى وزىنىكى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارۋعا ءماجبۇر. سوندىقتان تاريحتى وقىتقاندا ساياسي مۇددە ءبىرىنشى كەزەككە قويىلادى, سونىڭ سالدارىنان كەيدە ءتىپتى اقيقات فاكتىلەر بۇرمالانىپ تا جاتاتىنى راس.
قازاق حاندىعىنىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلۋى – يدەولوگيالىق ميف
– بىزدە «قازاق كوشپەلى حالىق بولدى» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. بىراق وسى كوزقاراسقا قارسى ادامدار دا بار. جالپى, قازاق جەرىندە وتىرىقشى وركەنيەت وشاقتارى, قالالار كوپ بولعان با؟
– قازاقتىڭ وتكەن تاريحىن بىرجاقتى باعالاۋعا بولمايدى. بىزدە كوشپەلىلىك مادەنيەتى دە, وتىرىقشىلىق مادەنيەتى دە سالتانات قۇردى. اراب گەوگرافى مۇحاممەد ءال-يدريسي 1150 جىلعى كارتاسىندا قازىرگى قازاق جەرىندە 40 شاقتى قالانىڭ بارىن كورسەتكەن. سودان قازىر قالعانى – تاراز بەن يسفيدجاب, ياعني شىمكەنت. قالعاندارى كەيىن ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتىپ, جويىلىپ وتىرعان. مىسالى, قازىرگى الماتىنىڭ ورنىندا بولعان ورتاعاسىرلىق الماتۋ قالاشىعىن الايىق. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى گۇلدەنگەن شاھار ءحىV عاسىردىڭ ورتاسىندا وبا دەرتىنىڭ تارالۋى سالدارىنان جويىلىپ كەتتى. ودان بولەك, وزەندەردىڭ ارناسىن وزگەرتۋى, كليماتتىق جاعدايلار, ت.ب. سەبەپتەرمەن قالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان مىسالدار بار.
ايگىلى جيھانكەز يبن باتتۋتا التىن وردانىڭ استاناسى ساراي-بەركەدە بولعاندا ۇيىنەن تاڭەرتەڭ شىعىپ, قالانىڭ ىشىندەگى دىتتەگەن جەرىنە كەشكە ءبىر-اق جەتكەنىن جازادى. بۇل سول ۋاقىتتا شاھاردىڭ اۋماعى قانشالىقتى كەڭ ءارى الەمدەگى ەڭ ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى بولعانىن بىلدىرسە كەرەك. باسقا دا كوپتەگەن دەرەكتى كەلتىرۋگە بولادى. التىن وردا داۋىرىندە دە, وعان دەيىن دە قازاق جەرىندە ءوز زامانىنىڭ وركەنيەتتى قالالارى كوپ بولعان, ياعني ءبىز تەك كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ۇلت ەمەسپىز.
– ءسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا قازاق حاندىعى رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلمادى دەپ ايتىپسىز. وسى ويىڭىزدى ساباقتاي تۇسەسىز بە؟
– قازاق حاندىعىنىڭ ورىس پاتشايىمىنا ءوتىنىش جاساپ, ءوز ەركىمەن يمپەريانىڭ قۇرامىنا كىرۋى دە, رەسەيدىڭ ءبىزدى جوڭعاردان نەمەسە قىتايدان قۇتقارىپ قالۋى دا – ەشبىر تاريحي نەگىزى جوق, كەڭەس زامانىندا ويلاپ تابىلعان يدەولوگيالىق ميف. ول قازاق جەرىن ەشكىم سىرتتان كەلىپ جاۋلاپ الماعانىن, رەسەي جاۋدان قورعاماعاندا قازاقتاردىڭ ۇلت رەتىندە جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن شىعارىلعان «اقىلعا سىيىمدى» اڭىز عانا. شىن مانىندە, رەسەي ءبىزدى ەشكىمنەن قۇتقارعان جوق, ول ءوزىنىڭ ساياسي مۇددەسى جولىندا ارەكەت ەتتى. سوندىقتان ءبىز ءوز ەركىمىزبەن رەسەي قۇرامىنا كىرگەن جوقپىز.
– كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىردىڭ ورىس پاتشايىمىنا جۇگىنۋى وتىرىك بولعانى ما؟
– ابىلقايىر حان ءوزىنىڭ بيلىگىن كۇشەيتۋ جانە ونى مۇراگەرلىك جولمەن ۇرپاعىنا قالدىرۋ ءۇشىن رەسەيمەن كەلىسىمگە كەلگەنى راس. بىراق ول بۇعان قازاق حاندىعىن رەسەيگە تۇپكىلىكتى باعىنىشتى ەتۋ ءۇشىن ەمەس, ۋاقىتشا كەلىسىم دەپ قاراعان.
قازاق پەن نوعاي – پوليتونيم سوزدەر
– قازاق قاي كەزدەن ءۇش جۇزگە بولىنە باستادى؟ ء«جۇز» دەگەن نە ءوزى؟
– بۇعان قاتىستى ءتۇرلى پىكىر بار. مەنىڭ ويىمشا, ءۇش ءجۇزدىڭ تاريحى الاشا حان, ياعني ىرىس حاننان (تاتار عالىمدارى ۇرىستى وسىلاي جازادى – ە.ز.) باستاۋ الادى دەگەن بولجام ويعا قونىمدىراق. قادىرعالي جالايىريدىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ىرىس حاننىڭ اسكەرى «الاش مىڭى» جانە «قاتاعاندار» بولىپ ەكىگە بولىنگەن. 1627 جىلى الاش مىڭى قاتاعاندارمەن سوعىسىپ, ولاردى جەڭگەن. الاش مىڭى اسكەرى جۇزدىكتەرگە بولىنەتىن. ءحىV عاسىردان باستاۋ العان وسى جۇيە ۇلكەيە كەلە قازىرگى ءۇش جۇزگە اينالدى. بۇلار ەڭ العاشقىدا اسكەري بىرلەستىكتەر بولاتىن.
– قازاقتىڭ قۇرامىندا جۇزگە كىرمەيتىن رۋلار بار. سونىڭ ءبىرى – نوعاي-قازاق. ءسىز بۇل رۋدىڭ گەنەتيكالىق تاريحىن زەرتتەپ جاتقانىڭىزدى بىلەمىز. جالپى, ولار قايدان پايدا بولعان؟
– ورتا عاسىرلاردا «قازاق» پەن «نوعاي» دەگەن ۇلتتىڭ اتى ەمەس, پوليتونيم سوزدەر بولاتىن. پوليتونيم – ءتۇرلى رۋدان تۇراتىن ادامداردىڭ ساياسي بىرلەستىگى. مىسالى, نوعاي ورداسىنا قاراعان ادام نوعاي, قازاق حاندىعىنداعى ادام قازاق اتالاتىن. ياعني بۇل ءدال سول كەزدە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ەمەس, ساياسي باعىنىشتىلىقتى ءبىلدىردى.
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ جازۋىنشا, قازاق پەن نوعايدىڭ اراسى اجىراپ, جەكە-دارا ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋى 1598 جىلى نوعاي ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى ورمانبەت بي (وراز مۇحاممەد) ولگەننەن كەيىن باستالعان. ال ءحVىى عاسىرداعى قالماق شاپقىنشىلىعى قازاق پەن نوعايدىڭ تۇپكىلىكتى بولىنۋىنە ىقپال ەتتى. قازاققا جاقىن ورنالاسقان نوعاي رۋلارى قازاق بولىپ كەتسە, ءبىر بولىگى قاراقالپاق ۇلتىنا اينالدى. ال باتىس جاقتاعى رۋلار ءوز الدىنا نوعاي حالقى بولىپ قالىپتاستى.
ودان كەيىنگى عاسىرلاردا دا نوعاي حالقىنىڭ كەيبىر رۋلارى قازاققا قوسىلىپ وتىرعان. سونىڭ ىشىندە بەسقاسقا بەرىش پەن نوعاي-قازاقتى ايتساق بولادى. العاشقىدا نوعاي-قازاقتار تولەڭگىتتەر سەكىلدى حانعا جاقىن, بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىققا يە ادامدار ەدى. كەيىن كەلە ولار جەرگىلىكتى حالىقپەن ەتەنە جاقىن ارالاسىپ, تولىقتاي قازاق بولىپ كەتتى. جالپى, ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا نوعايدان باسقا تۇرىكمەن, قىرعىز, قاراقالپاق, تاتار, باشقۇرت, ءتىپتى ورىس ەتنوسىنىڭ كەيبىر بولىكتەرى دە قازاقتىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ وتىرعان. ەكى-ءۇش ۇرپاق اۋىسقاننان كەيىن ولار دا تولىقتاي قازاققا اينالدى. قازىرگى بەلگىلى ءاربىر ۇلتتا مۇنداي فاكت جەتكىلىكتى. بۇل ءتىپتى ءبىزدى كەڭ بولۋعا مىندەتتەۋى كەرەك.
تاڭىرشىلدىك – پۇتقاقۇلدىقتىڭ جاڭا ءتۇرى
– قازىر قوعامدا «تاڭىرشىلدىك – قازاقتىڭ ۇلتتىق ءدىنى» دەيتىن ءبىر توپ پايدا بولدى. وسىعان تاريحشى رەتىندەگى پىكىرىڭىزدى بىلگىم كەلەدى. ورتا عاسىردا ءبىزدىڭ اتا-بابامىز تاڭىرشىلدىك ءدىنىن ۇستانعان دەگەن دەرەك بار ما؟
– قازاق حاندىعى قۇرىلعان كەزدە ءبىز تولىقتاي مۇسىلمان ەدىك. ال قازىر كەيبىر ادامدار تاڭىرشىلدىك دەگەندە ونى بۇرىنعى عۇنداردىڭ, موڭعولداردىڭ, تۇركىلەردىڭ, التايلىقتاردىڭ, ت.ب. ەجەلگى ءدىنى دەپ ويلايدى, ءتىپتى سولاي كورسەتكىسى كەلەدى. شىن مانىندە, اتالعان تايپالار مەن رۋلاردىڭ سەنىمدەرى ءارتۇرلى بولعان. ول ۋاقىتتاعى ءتاڭىر ءدىنى جايىندا ءبىز وتە از بىلەمىز. تاريحي دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. ەشقانداي ەسكەرتكىشتەر دە قالماعان, قاسيەتتى جازبالارى دا جوق.
ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان كەي ادامدار يسلامعا قاتىستى ەمەس سالت-جورالعىنىڭ ءبارىن تاڭىرشىلدىككە تەلىپ ءجۇر. الايدا ولاردىڭ شىعۋ توركىنى ءارتۇرلى. مىسالى, وتپەن الاستاۋ – زورواستريزمنەن كەلگەن سەنىم. تاڭىرشىلدەردىڭ سالتى دەپ جۇرگەن كەيبىر ريتۋالداردىڭ اراسىندا مونيحەيلىك, نەستورياندىق نانىم-سەنىمدەردەن, شامانيزمنەن كىرگەندەرى دە بار. يسلامعا دەيىنگى بابالارىمىز تاڭىرگە سەنگەنى راس, بىراق سول ۇستانعان دىندەرى قانداي بولدى دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ جوق.
سوندىقتان قازىرگى «تاڭىرشىلدىك» – سول ادامداردىڭ وزدەرى ويدان شىعارىپ جۇرگەن پۇتقا تابىنۋشىلىقتىڭ جاڭا ءتۇرى. بۇنداي ءۇردىس تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا بولىپ جاتقان جوق. رەسەيدە, گەرمانيادا, باسقا دا ەلدەردە ىقىلىم زامانداعى نانىم-سەنىمدەرىن تىرىلتۋگە باعىتتالعان ءتۇرلى قوزعالىستار بار. ورىستار اراسىندا سلاۆيان ميفولوگياسىنداعى پەرۋن قۇدايىنا تابىنۋشىلىقتى وياتقىسى كەلەتىن توپتار پايدا بولدى. فرانتسيادا كەلت قۇدايلارىن ءپىر تۇتاتىن اعىمدار كورىنىس تاۋىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى ءبىر قاراعاندا ەسكىنى جاڭعىرتۋ بولىپ كورىنگەنىمەن, شىن مانىندە, جاڭادان پايدا بولعان پۇتقا تابىنۋشىلىقتىڭ كورىنىسى عانا.
– سول تاڭىرشىلدەر ايتاتىن ءسوزدىڭ ءبىرى – «قازاققا يسلامدى اكەلگەن رەسەي پاتشايىمى ەكاتەرينا». ول تاتار مولدالارىن قازاق دالاسىنا جىبەرىپ, ءبىزدى مۇسىلمان قىلىپتى-مىس. بۇل سوزدەر قانشالىقتى شىندىققا سايادى؟
– ەشقانداي نەگىزى جوق پايىم. ءحVىىى عاسىردا قازاقتىڭ سانى بىرنەشە ەسە كوبەيىپ, جوڭعاردان, باسقا دا حالىقتاردان قايتارعان جەرىمىزدىڭ اۋماعى ۇلعايعاندىقتان, حالىققا ءدىندى ۇيرەتەتىن مولداعا سۇرانىس ارتقانى بەلگىلى. سوندىقتان اتا-بابامىز تاتار مەن ورتا ازيا حالىقتارىنان يمام-مولدالاردى الدىرىپ, جاعدايىن جاساپ, ەلگە ءدىن ۇيرەتۋدى جولعا قويعان. ولاردى رەسەي پاتشايىمى قارجىلاندىرىپ, قازاق دالاسىنا جىبەردى دەگەن بوس ءسوز. ەگەر قازاق اۋىلدارىنىڭ وزىندە بۇعان سۇرانىس بولماعاندا پاتشانىڭ جىبەرۋىمەن سىرتتان كەلگەن ءدىن تاراتۋشىنى قابىلداماس ەدىك. كەيىن پاتشالىق رەسەي تاراپىنان قازاقتى شوقىندىرۋعا تالپىنىس بولعانىن بىلەمىز. بىراق ودان ەشتەڭە شىقپادى. سەبەبى ەل ىشىندە قولداۋ تاپقان جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
