ايتا كەتەيىك, 1993 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ جۇرگەن حالىقارالىق فەستيۆال – العاشقى ۇشتىكتى (كانن, بەرلين, ۆەنەتسيا) وكشەلەپ كەلە جاتقان «ا» كلاسىنداعى ۇزدىك كينوفەستيۆالداردىڭ ءبىرى. بيىل بايقاۋعا 105 ەل مەن ايماقتان 3,7 مىڭنان استام ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن. ىرىكتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 29 ەل مەن ايماقتان 50 فيلم بەس اتالىم بويىنشا «التىن كۋبوك» جۇلدەسىنە تاڭدالعان.
رەجيسسەر بەيىمبەتتىڭ شىعارماسىن ەكرانداۋعا ون جىل بويى تولعاتىپ, ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن. دانيار سالاماتتى ءبارى ءاۋ باستان كامەرالىق قالىپتاعى اۆتورلىق تۋىندىلار ءتۇسىرىپ جۇرگەن رەجيسسەر رەتىندە تانىدى. بىراق رەجيسسەردىڭ ىشتەگى كوپتەن بەرگى ارمانى تاريحي فيلم جاساۋ بولاتىن.
ءيا, اۆتور بەيىمبەتتىڭ شىعارماسى ارقىلى 20–30-جىلدار – ءولىارا كەزەڭدەگى قازاقتىڭ مىنەزىن, تابيعاتىن, تۇرمىسىن كورسەتكىسى كەلدى. اتالعان فيلمدە سول كەزەڭدەگى جاپپاي ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى ء«سوتسياليزمنىڭ» ىزعارى سۋرەتتەلەدى. ەل اراسىندا ءتۇرلى ۇراندار دا جەلدەي ەسەدى. سونىڭ ءبىرى – «ايەلدەرگە بوستاندىق». وسى ۇراندى جەلەۋ قىلعانداردىڭ سالقىنى سان جۇرتقا تيەدى. «تالاق» ءسوزى كوركەم تۋىندىدا مۇسىلمان زاڭدىلىعىمەن اجىراسۋدى عانا بىلدىرمەيدى, سول كەزەڭدەگى قازاق ومىرىندەگى ءومىر ءسۇرۋ تارتىبىنەن, داستۇرىنەن, كوشپەلى ومىرىنەن ەرىكسىز اجىراۋىن دا مەڭزەيدى. حالىق «بوستاندىق» دەگەن ۇرانمەن بوستاندىعىنان اجىراپ بارا جاتقانىن استارمەن باياندايدى. ءفيلمدى ستيلدىك تۇرعىدان الساق, ەكى-اق ءتۇس بەرىلەدى. ءبىرى – قوڭىر, ەكىنشىسى – قىزىل ءتۇس. قوڭىر – قازاقتىڭ قوڭىر ءومىرى, قوڭىر تىرشىلىگىنىڭ بەلگىسى بولسا, قىزىل – سول قازاقتىڭ قوڭىر تىرشىلىگىنە تامىپ كەتكەن قان سەكىلدى اسەر بەرەدى.
«بەيىمبەتتىڭ شىعارمالارىنان ءالى كۇنگە دەيىن تولىقمەترلى فيلم تۇسىرىلمەپتى. كورشى قىرعىزدار شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ بارلىق تۋىندىسىن كينوعا اينالدىردى. ءبىر عانا «اق كەمەسى» وزبەك ەلىندە ءبىر, ءوز ەلىندە ەكى قايتارا ءتۇسىرىلدى. ءبىزدىڭ باستى قاسىرەتىمىز ءوزىمىزدىڭ كلاسسيكتەردى باعالاماۋ, وزىمىزگە ءمان بەرمەۋ بولىپ تۇر. سونىڭ ىشىنەن ءسۇزىپ, جاۋھاردى ىزدەپ تابۋ كەمشىن. ويتكەنى قازىر رەجيسسەرلەردىڭ كوبى باتىسقا, ورىس ادەبيەتىنە قارايدى, ءوزىنىڭ تۋعان تابيعاتىنا, ءتول ادەبيەتىنە ۇڭىلە بەرمەيدى. سونىمەن بەيىمبەتتىڭ باسقا شىعارمالارىن ۇڭگىپ قازىپ, اقتارىپ وتىرىپ, «اجە» جانە «تالاق» دەگەن ەكى اڭگىمەسىنە ەرەكشە قىزىقتىم. وسى ەكى تۋىندىنىڭ باسىن قوسىپ, ستسەناري جازدىم», دەيدى دانيار سالامات.
ەسكە سالساق, «تالاق» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى بىلتىر قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا جاركەنت وڭىرىندەگى اۋليەاعاش دەگەن جەردە ءوتتى. ارنايى دەكوراتسيا, شاعىن اۋىل جاسالدى. اكتەرلىك قۇرامدا, نەگىزىنەن, تيپتىك ەرەكشەلىكتەرىندە, تۇستەرىندە ارحايكالىق تەك, بۇرىنعى زاماننىڭ ءتۇرىن بەرەتىن ەرەكشە بەينەلەر, ەرەكشە وبرازدار تاڭدالعان. باستى رولدەردى ەربولات القوجا, اميرا وماروۆا ورىندادى. قۇرىمبايدىڭ وبرازىن ايبەك يمانقۇلوۆ وينادى. ايتا كەتەيىك, بەيىمبەتتىڭ تاڭدالعان ەكى شىعارماسىندا دا قۇرىمباي دەگەن كەيىپكەر جوق. تۋىندىعا «قۇرىمبايدىڭ جىگىتشىلىگى» دەگەن اڭگىمەدەگى قۇرىمبايدىڭ وبرازى الىنعان. رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدەگى ۇرداجىق, اسىراسىلتەۋشىلىك, ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارماۋدى كورسەتۋ كەرەك بولعان. ال اۋىلنايدىڭ ءرولىن بەينۇر بايمۇحامبەت الىپ شىقتى. پروديۋسەرى – ەربول بورانشى, قويۋشى وپەراتورى – ەسەن ايتمۇقامەت, قويۋشى سۋرەتشىسى – نۇربولات جاپاقوۆ, كومپوزيتورى – قايسار داۋرەنقان.
كوركەم تۋىندىدا مىنەزى جۇمساق, ءوزى ءالجۋاز سارىمساقتىڭ ءرولىن سومداعان ەربولات القوجا كەيىپكەردىڭ تابيعاتىنا قانشاما جىلدان بەرى دايىندالعانىن ايتادى.
«رەجيسسەر بۇل ستسەناريدى ون جىل بۇرىن باستاعان كەزدە ماعان ارناپ جازدى. ءار ءبولىمىن اياقتاعان سايىن جىبەرىپ وتىردى. وسىنشاما جىل بويى كارتينانىڭ ءار سيۋجەتىن بويىما ءسىڭىردىم. جىلدا پيتچينگتەن وتپەي قالامىز, ول دا دۇرىس بولعان شىعار دەيمىن قازىر. وقيعالاردى تۇگەلىمەن بويىما دارىتىپ بارىپ فيلمگە تۇسكەن سوڭ, ماعان اسا قيىنعا سوققان جوق. بۇل – تالاي جىلعى دايىندىقتىڭ جەمىسى. ادەبي شىعارمانىڭ ەكراندالۋىنا العاش رەت قاتىسىپ وتىرمىن. ءوزىمىزدىڭ ىشىمىزدەن شىققان دۇنيەنى جامان دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. سوندىقتان ءفيلمنىڭ ءادىل باعاسىن حالىق ايتسىن, ماماندار سويلەسىن. دەگەنمەن شانحاي فەستيۆالىندە بۇل كارتينامىزدى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ساراپشىلار جوعارى باعالادى. ال باس جۇلدە الامىز دەگەن وي نەشە ۇيىقتاساق تا تۇسىمىزگە كىرمەدى. تەك «ۇزدىك رەجيسسەر» اتالىمىندا وزىق شىعارمىز دەپ نيەتتەندىك. سوندىقتان كۇتپەگەن قۋانىشقا جۇرەگىمىز جارىلىپ, الاساپىران كۇيدە بولدىق», دەيدى اكتەر.
قازىلار القاسى قازاق كينوكارتيناسىن كومەديا, فارس جانە تراگەديا جانرى جىگى بىلىنبەي ۇيلەسىم تاپقان تۋىندى, «فيلم وقيعاسى قوعام ومىرىنەن شاڭىراقتارى تۇسىنىسپەۋشىلىك سالدارىنان قۇلاعان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ينتيمدىك قارىم-قاتىناسىنا جىلدام اۋىساتىن» كۇردەلى وقيعا جۇيەلى باياندالعان فيلم دەپ باعالاعان.
كينوتانۋشى گۇلنار ابىكەەۆا اتالعان ءفيلمنىڭ بۇعان دەيىن دە بىرنەشە كينوفەستيۆالعا ءوتىنىم جىبەرىپ, قابىلدانباعانىن ايتتى.
«تالاقتىڭ» كوتەرگەن تاقىرىبى ءدال قازىرگى قوعامدا وتە كوكەيكەستى. ايەل قۇقىعى كەيىنگى جىلدارى قوعامنىڭ ءبىر جاراسىنا اينالدى. كينوكارتينا ستيليستيكالىق تۇرعىدان وتە جاقسى ساپادا تۇسىرىلگەن. يۋمور دا, ساتيرا دا بار, بىراق بۇل فيلم ورتاسىندا دراماعا ۇلاسىپ, سوڭىندا تراگەدياعا اينالادى. وتباسىلىق ءومىردىڭ پسيحولوگيالىق اۋىر تۇستارى دا بەينەلەنەدى. بايقاۋسىزدا ايتىلعان ءبىر عانا ءسوزدىڭ اينالاسىندا وقيعا ءوربىپ, شيرىعا تۇسەدى. كەز كەلگەن كوركەم تۋىندى ءوز زامانىنىڭ شىندىعىن ىزدەيدى. دانيار سالامات بۇل كينودا سول ماقساتقا جەتتى. ول سول 20-جىلدارداعى قوعام ءومىرىن, حالىقتىڭ مىنەزىن ايقىن سۋرەتتەي الدى. دانيار سالاماتتىڭ ءوزى ايتقانداي, «تالاق» – تريلوگيانىڭ باسى. رەجيسسەر ەندى 30-جىلدارداعى اشارشىلىق تۋرالى كوركەم تۋىندى تۇسىرمەك. ال ءۇشىنشىسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى تىلدا جۇرگەن ايەلدەرگە ارنالماق», دەيدى كينوتانۋشى.
ال كينوتۋىندىنىڭ پروديۋسەرى ەربول بورانشى كەز كەلگەن كوركەم دۇنيەنىڭ ارتىندا تالانتتى, ەڭبەكقور ۇجىم بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«شىنىن ايتساق, «تالاق» – جولى دا, ءجونى دە بولەك تۋىندى. ءفيلمدى ءتۇسىرۋ جۇمىستارى دا قيىندىق, كەدەرگىسىز وتپەيتىنى ءمالىم. سوندا دا مىقتى ۇجىمنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگىنىڭ, رەجيسسەردىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا كينوكارتينا سوڭعى نۇكتەسىنە جەتتى. جالپى, جاڭا فيلمدەردىڭ العاشقى جىلدارى ءتۇرلى دودالاردا باق سىناۋمەن وتەدى. حالىقارالىق كينوفەستيۆالداردىڭ بارلىعىندا ءوزىنىڭ شارتتارى بولادى. ماسەلەن, سونىڭ ءبىرى دوداعا قاتىساتىن تۋىندى پروكاتقا شىقپاعان بولۋى كەرەك. ءبىز دە «تالاقتى» وسى شانحاي كينوفەستيۆالىنە شوقجۇلدىزداي ساقتاپ وتىردىق. كۇتكەنىمىز «التىن كۋبوك» بولادى دەپ كىم ويلاعان...» دەيدى پروديۋسەر.
بيىلعى بەيىمبەت ءمايليننىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا شىعارمالارىنىڭ جەلىسىمەن كوركەم فيلم ءتۇسىرىلىپ, بايگەدەن وزا شاۋىپ جاتقانى, ارينە, ۇلكەن جەتىستىك. قازاق كورەرمەنىنە مۇلدەم بەيتانىس كينوكارتينانىڭ كۇزگە قاراي ۇلى سۋرەتكەردىڭ وسى قۇرمەتىنە وراي ءوز ەلىمىزدە كورسەتىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
