سوت جۇيەسى مارتەبەسىن اقتاپ كەلەدى

وتانداستارىمىز قۇقىق­تارى مەن بوستاندىق­تارىن قورعاۋ ءۇشىن اتا زاڭعا قايشى كەلەتىن نور­مالارعا شاعىمدارىن كونستي­تۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي بەرۋ مۇم­كىندىگىنە يە بولدى. مۇنداي قۇقىق باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە دە بەرىلدى.

وتىنىشتەردى قاراۋ ءتار­تىبى جالپى سوتتارداعى ءىس جۇر­گىزۋ تار­تىبى­نەن تۇبەگەيلى ەرەكشە­لەنە­تىن ­كون­س­تيتۋتسيالىق سوت – قۇقىق­تىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ما­ڭىزدى قادام. سوت اكىمشىلىگى قۇ­رىلىپ, ول ايرىقشا مارتەبە­گە يە بولدى. ايرىقشا دەپ وتىر­عا­­نى­مىز, سوت اكىمشىلىگى اتاۋىن وز­گەرتىپ قانا قويعان جوق, ونىڭ دا­رە­جەسى ۇكىمەت پەن پارلامەنت اپپا­راتتارىنىڭ دەڭگەيىمەن تەڭەستى.

قوعام ءۇشىن بالا بولاشاعى قا­شاندا ماڭىزدى. سوت سالا­سىن­­داعى ءبىر يگى باستاما «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نا­مالىق اكتىلەرىنە پروتسەستىك زاڭ­نامانى جەتىلدىرۋ جانە سوت جۇ­يەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىن تولىقتىرۋ ارقىلى جۇزەگە استى. وسى زاڭ ارقىلى كامەلەتكە تول­ما­عانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى ما­مانداندىرىلعان سوتتاردىڭ قۇزى­رەتى كەڭەيدى. سوعان وراي اتالعان سوتتاردىڭ قاراۋىنا ازاماتتىق ىستەردىڭ بىرقاتار ساناتى بەرىلدى.

ولار سوتتار كامەلەتكە تولما­عان ورتاق بالالارى بار ەرلى-زا­يىپ­تىلار اراسىنداعى نەكەنى بۇزۋ, م ۇلىكتى ءبولۋ, اليمەنت تولەۋ, ونىڭ مولشەرىن وزگەرتۋ, اليمەنتتەر بويىنشا بەرەشەكتى تولەۋدەن بوساتۋ, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ مۇراگەرلىك قۇقىقتارىن قورعاۋ, سونداي-اق قازاقستانعا زاڭسىز الىپ كەلگەن نەمەسە ۇستاپ وتىرعان بالانى كەرى قايتارۋ تۋرالى جانە وزگە كامەلەتتىك جاسقا جەتپەگەندەردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى قوزعالاتىن ىستەر مەن داۋلاردىڭ بارلىعىن قاراۋ قۇقىعىن الدى.

اتا زاڭ ايقىنداعانداي, سۋديالار سوت تورەلىگىن اتقارۋ كەزىن­دە تاۋەلسىز, كونستيتۋتسيا مەن زاڭ­عا عانا باعىنادى. ەشبىر مەم­لە­كەتتىك ورگان, قوعامدىق ۇيىم­دار مەن لاۋازىمدى ادامدار سۋديا­لارعا ىقپال ەتە المايدى. سون­دىقتان كۇشتىك قۇرىلىمدار تاراپىنان سۋديالارعا قانداي دا ءبىر قىسىم جاساۋ تەتىكتەرىن بولدىرماۋ ءۇشىن ولارعا قاتىستى جا­سىرىن ارنايى جەدەل ءىس-شارالار باس پروكۋروردىڭ سانكتسياسى بولعان كەزدە عانا جۇرگىزىلەتىنى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلدى. بۇرىن مۇنداي ارەكەتتەرگە وبلىس پروكۋرورلارىنىڭ سانكتسياسى جەتكىلىكتى بولاتىن.

سوت جۇيەسى ءوز بيۋدجەتىن قا­لىپ­تاستىرۋدا قارجىلاندىرۋ­دىڭ جاڭا مودەلىنە وسى جىلى قول جەتكىزدى. بۇعان دەيىن سوتتاردىڭ بيۋدجەتىن ۇكىمەت پەن پارلامەنت شەشىپ كەلسە, ەندى قارجى كولەمى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ناق­تى بەكىتىلەتىن بولدى. مۇنداي دەر­بەستىك سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتارى انىق. بارلىق سالاداعى رەفورما ازاماتتار­دىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن تەز ارادا قالپىنا كەلتىرىپ, سوت ارقىلى قورعالۋ مۇمكىندىكتەرىن ودان ءارى ارتتىرۋعا, سول ارقىلى سوتقا دەگەن سەنىمدى نىق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان جاڭا باس­تامالار مەن يگى ىستەر ۇزدىكسىز جۇر­گىزىلىپ, جىلدان-جىلعا جال­عاسارى انىق. بۇل رەتتە جوعارعى سوت پەن سوت اكىمشىلىگى تاراپىنان ىسكە اسى­­رىلىپ جاتقان رەفورمالار ءوز ناتي­جەسىن بەرىپ وتىر.

سالاداعى رەفورما بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردىڭ ەكىنشى بلوگى قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل تۇزەتۋلەردى سەنات الاڭىندا ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى ازىر­لەگەن. وزگەرىستەر «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديا­لارىنىڭ مارتەبەسى تۋرا­لى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, پروتسەس­تىك كودەكستەرگە, سونداي-اق بىرقاتار ارنايى زاڭعا ەنگىزىلەدى. مۇنداعى نەگىزگى جاڭاشىلدىق – قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا كاس­ساتسيالىق ءوتىنىش حاتتاردى الدىن الا قاراۋدى الىپ تاس­تاۋعا باعىتتالعان. بۇل رەتتە پرە­زي­دەنت تاپسىرماسىمەن دەربەس كاسسا­تسيالىق ينستانتسيالار قۇرۋ ماسە­لەسى پىسىقتالىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

زاڭ جوباسى سوت القاسىنىڭ جانە سوت تورەلىگى ساپاسى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن جەتىل­دىرۋدى, سۋديالاردىڭ تاۋەل­سىزدىگىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ما­لارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اپەل­لياتسيالىق نەمەسە كاسساتسيا­لىق سا­تىداعى سوت اكتى­سىندە كورسەتىل­گەن ورەسكەل بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ بارلىق فاك­تىسى اۆتوماتتى تۇردە سوت القا­سى­نا بەرىلەتىن جاڭا مەحانيزم ەنگىزىلمەك. سونداي-اق باعا­لاۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ سانى وڭتاي­لانا­دى, وتستاۆكاداعى سۋديالار ءۇشىن الەۋمەتتىك پاكەت جاقسارادى.

كونستيتۋتسيالىق سوت قوردا­لان­عان ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتى – ەلىمىزدەگى سايا­سي رەفورمالاردىڭ وزەگى. ال جۇر­گىزىلىپ جاتقان رەفورمالار ساپا­سىنىڭ ماڭىزى زور.

كاسساتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىرماسى. سوت جۇمىسىنا, سۋديا­لار شىعارعان سوت اكتىلەرىنىڭ ساپا­­سى­نا ارىزدانۋشىلار از ەمەس. اري­نە, سوت وتىرىسىندا ەكى تا­راپ­تىڭ مۇددەسى قوزعالعاندىقتان, جە­ڭىل­گەن تاراپتىڭ وكپە-رەن­ىشى بولاتىنى راس. بىراق داۋدى شە­شۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرىن ەن­گىزۋ, سوت اكتىلەرىن ءتۇسىندىرۋ, سوت وتىرىستارىن بەينەتاسپاعا جازۋ بويىن­شا قولعا الىنعان شارالار سوت جۇمىسىنا دەگەن نارازىلىقتى ءبىرشاما تومەندەتتى. جوعارعى سوت مۇنىمەن توقتاپ قالماي, تورەلىك­كە دەگەن سەنىمدى قالىپتاستىرۋعا تۇرت­كى بولاتىن تەتىكتەردى جان-جاق­تى قاراستىرىپ جاتىر. اسىرەسە كاس­سا­تسيالىق سوت قۇرۋ باستى ورىندا تۇر.

كاسساتسيالىق سوت – تومەنگى ورگاندار شىعارعان سوت شەشىمدەرىن قاداعالايتىن جانە تۇزەتەتىن سوت جۇيە­سىنىڭ ءبىر ءتۇرى. ىستەردى كاسسا­تسيا­لىق ساتىداعى سوتتا قاراۋ بەل­گىلى ءبىر نەگىزدەر بويىنشا عانا مۇمكىن بولادى. كاسساتسيالىق سوت­تىڭ نە­گىز­گى مىندەتى – سوت شەشىمدە­رىن قا­بىلداۋ كەزىندە زاڭداردىڭ ­دۇ­­رىس قول­دانىلۋى مەن ءتۇسىندىرىلۋى­­نىڭ ساق­تالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ول ءى­س­تىڭ ناقتى جانە دالەلدى جاقتا­رىن قاراس­تىرمايدى, تەك زاڭنىڭ دۇرىس قول­دانىلۋىن زاڭ جۇزىندە تەكسەرۋمەن عانا شەكتەلەدى. كاس­ساتسيالىق ساتىداعى سوت داۋلى ءىس ماتەريالدارىن ەگجەي-تەگجەي زەر­دەلەمەي, سوت شەشىمدەرىندەگى نور­مالاردىڭ ساقتالۋىن تەكسەرۋگە باسا نازار اۋدارادى.

كاسساتسيالىق سوت زاڭ تاجىري­بەسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە قۇقىقتىق جۇيەنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ونىڭ شەشىمدەرى جاڭا جاعدايلاردىڭ ورىن الۋى ءۇشىن جانە قوعامداعى داۋلاردى شەشۋدە وتە ماڭىزدى. مۇنداي سوت جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتار جۇيەسىندە سوڭعى شەشۋشى يستانتسيا رەتىندە ارەكەت ەتەدى. بۇل – ءىستى كاسساتسيالىق سوتتا قاراعاننان كەيىن شەشىمگە شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك جوق دەگەن ءسوز. سوندىقتان كاسساتسيالىق سوتتىڭ شەشىمى تۇپكىلىكتى بولماق.

ماسەلەن, كاسساتسيالىق ساتى­داعى سوت شەشىمدەرىنىڭ زاڭ تاجى­ريبەسى مەن سوت پراكتيكاسىن قالىپ­تاستىرۋدا ماڭىزى زور. كاسساتسيا بىركەلكى نورمالاردى بەلگىلەۋگە, زاڭنامانى تۇسىندىرۋگە جانە ۇيلەس­تىرۋگە, سونداي-اق كەيىنگى ىستەر مەن سوت شەشىمدەرىنە ۇلگى بولاتىن جا­ڭا جاعدايلاردى جاساۋعا اسەر ەتەدى.

سوت جۇيەسىن زاڭسىز شەشىم­دەردەن تازارتۋ فۋنكتسياسىن ات­قارۋدا كاسساتسيالىق سوتتىڭ ءرولى زور. تومەنگى ساتىداعى سوت­تىڭ شەشىمى زاڭسىز نەمەسە نەگىز­سىز دەپ تانىلسا, كاسساتسيالىق ساتى­­داعى سوت ونىڭ كۇشىن جويىپ,­ ءىستى جاڭادان سوت تالقىلاۋىنا جىبە­رۋى نەمەسە تۇپكىلىكتى شە­شىم قا­بىلداۋى مۇمكىن. وسىلايشا, كاس­ساتسيالىق ساتى قۇقىقتىق تاجى­ريبەنى قالىپتاستىرۋدا, داۋ­­لاردى شەشۋگە ىقپال ەتۋدە ما­ڭىز­دى رولگە يە. ونىڭ شەشىم­دەرى قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى دامى­­تۋدىڭ نەگىزى بولا وتىرىپ, ادىل­دىك پەن زاڭدىلىقتىڭ ۇلگىسىنە اينالۋعا ءتيىس.

دوسجان تولەنبەكوۆ,

بايزاق اۋداندىق سوتىنىڭ توراعاسى

جامبىل وبلىسى