«قىزىل جۇلدىز» جانە ءى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى, وتستاۆكاداعى پوليتسيا پولكوۆنيگى عابدراحىم مەڭدەشەۆ ەڭ كۇردەلى قىلمىستىق ىستەردى اشۋعا قاتىسىپ, زەينەتكە شىققاننان كەيىن ءوز ءومىر جولىنان «پروفەسسيا – سىششيك» اتتى كىتاپ جازىپ شىعاردى. بۇل ەڭبەكتى جاس ءىز كەسۋشىلەر قىلمىستىق قايشىلىقتار مەن شىتىرمان وقيعالاردى اشۋدا ۇلكەن كومەك قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ كەلەدى.
قىلمىستىق توپتار مەن اككى قىلمىسكەرلەردى قولعا ءتۇسىرۋ وڭاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى. قىلمىستى اشۋدا ءوز ءومىرىن قاتەرگە تىگىپ, ءتۇرلى قيىندىقتى باستان وتكەرگەن پوليتسيا ارداگەرىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى, قىلمىستىق ءىستى اشۋداعى تاجىريبەسى وسى سالا ماماندارى ءۇشىن ۇلگى بولۋعا لايىق.
اتى اڭىزعا اينالعان عابدراحىم مەڭدەش ۇلى ەڭبەك جولىن 1963 جىلى الماتى قالاسى فرۋنزە (قازىرگى مەدەۋ) اۋدانى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ جەدەل ۋاكىلى قىزمەتىنەن باستاپ, 1996 جىلى ءىىم قىلمىستى ىزدەستىرۋ باس باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنەن زەينەتكە شىققان.
عابدراحىم مەڭدەش ۇلى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, كەيىن ماسكەۋدە كسرو ءىىم اكادەمياسىندا وقىدى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى باسقارۋشى ماماندىعىن العاننان كەيىن كولىك ميليتسياسى باسقارماسى قىلمىستىق ىزدەستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولدى. مۇندا تەمىرجولدىڭ تاۋار ۆاگوندارىنداعى ۇرلىق بويىنشا ىستەردى تەكسەرۋگە قاتىستى. 1979 جىلى ءىىم ءمينيسترى مەڭدەشەۆكە كالينين (قازىرگى بوستاندىق) اۋدانىنىڭ ءىىب-ءىن باسقارۋدى ۇسىنادى. قۇقىقتىق ءتارتىپتى قورعاۋ تۇرعىسىنان اۋداننىڭ جاعدايى ءماز ەمەس, ىزدەستىرۋ دەڭگەيى تومەن ەدى. قانشاما قيىندىقتى باستان وتكەرگەن مەڭدەشەۆتىڭ ەڭبەگى ەلەۋسىز قالماي, 1984 جىلى ءىىم قىلمىستىق ىزدەستىرۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
«مىندەتىم – قىلمىستاردى اشۋ, دالەلدەردى ىزدەۋ جانە بارلىق ماتەريالداردى تەرگەۋشىگە بەرۋ بولدى. كۋاگەرلەرمەن سۇحباتتاسىپ, دالەل زاتتاردى ىزدەۋمەن اينالىستىم. ارينە, اقپارات بەرۋشىلەرمەن دە جۇمىس ىستەدىك. ول كەزدە ىشكى ىستەر ورگاندارىنا كومەكتەسىپ جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار كوپ بولاتىن», دەپ ەسكە الادى اعامىز.
ونىڭ العاشقى ءارى ماڭىزدى ءىسى تاۋداعى دەمالىس ورنىنداعى ايەلدىڭ ءولىمى بولدى. ولگەن ايەلدىڭ جەكە باسىن انىقتاۋعا ونىڭ جوعالىپ كەتكەنى تۋرالى تۋىستارىنان ارىزدىڭ تۇسكەنىن كۇتەدى. بىراق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەزىرەك قىلمىسكەردى تابۋ ءۇشىن ول تۋرالى تەلەارنادان اقپارات بەرۋگە شەشىم قابىلدايدى. بىراق ولار ايەلدىڭ اۋرۋحانادا جاتقانى, دارىگەرلەرگە ايەلدىڭ جەكە باسىن انىقتاۋ ءۇشىن كومەك كەرەك ەكەنى تۋرالى حابارلاما جاساپ, قۋلىققا كوشەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي بولىمگە ءبىر ايەل حابارلاسىپ, ولىگى تابىلعان ايەلدى بىلەتىندىگى تۋرالى ايتادى. جەدەل ۋاكىل مەڭدەشەۆ دارىگەر رەتىندە, الگى ايەلمەن كەزدەسەدى. اڭگىمە كەزىندە ول ايەلدىڭ ۇيىندە كىشى قاينىسىنىڭ ءجيى بولاتىنىن ايتىپ قالادى. ولگەن ايەلدىڭ قاينىسى ۇستالىپ, قىلمىسىن مويىندايدى. وسىلايشا, ورگانداردا «كومبيناتسيا» دەپ اتالاتىن ءتاسىلدى قولدانۋ ارقىلى قىلمىسكەردىڭ ىزىنە تۇسكەن. كەيىنىرەك بۇل ءادىستى جۇمىس بارىسىندا قولدانىپ, كوپتەگەن قىلمىستىڭ بەتىن اشادى. ءوز ىسىنە بەرىلگەن, الدىنا كەلگەن ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزبەي قويمايتىن عابدراحىم مەڭدەش ۇلى ءوز ءومىرىن قاتەرگە تىگىپ, ءتۇرلى قاۋىپتى وپەراتسيالارعا قاتىسقان. ول ءتىپتى قىلمىسكەرلەردى ۇستاۋ ءۇشىن پاتەر ۇرىلارىنىڭ توبىنا دا كىرگەنى بار.
ع.مەڭدەشەۆ سول ۋاقىتتارداعى كوپتەگەن اتىشۋلى ىستەردى اشۋعا اتسالىسادى. سونداي ىستەردىڭ ءبىرى – 1982 جىلى تەلەارنا ديكتورى باقىتگۇل حودجانوۆانىڭ جوعالۋى. بۇدان كەيىن دە 1983 جىلى بۇكىل كسرو-عا تانىمال «شاكالدار» توبىن ۇستاۋعا بەلسەندى قاتىسادى.
1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە, ياعني جەلتوقسان ايىنىڭ 17-ىنەن 18-ىنە قاراعان ءتۇنى ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرى بىرنەشە ادامدى ۇستاۋ «كونۆەيەرلىك» تاسىلمەن جۇرگىزىلگەن.
– شەرۋشىلەردىڭ بەلسەندىلەرىن قولعا ءتۇسىرىپ, ارنايى جىلجىمالى كولىكتەرگە قامادى. ۇستالعاندار اراسىندا بەلگىلى ونەر قايراتكەرى ءازىربايجان مامبەتوۆ بار, ول كەزدە ەداۋىر جاسقا كەلگەن, باسىنان قان اعىپ تۇردى. ونى ارا-تۇرا تەاتر ساحناسى مەن تەلەارنادان كورگەنىم بولماسا, تانىستىعىم جوق ەدى. ۇستالعانداردى تيەپ جاتقان اۆتوبۋس جانىنا بارىپ, باسشىسى لەيتەنانت شەنىندەگى اسكەري ادامعا ءوزىمدى تانىستىرىپ, الگى ادامنىڭ ەلىمىزدىڭ بەلگىلى قايراتكەرى ەكەندىگىن ايتتىم. ونى باسقا كولىككە وتىرعىزىپ, جەدەل تۇردە مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلۋىن سۇرادىم. بۇل ارەكەتىم پارتيانىڭ قىراعى كوزىنەن تىس قالمادى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اكىمشىلىك ورگاندارى بولىمىنە شاقىرىپ, تۇسىنىكتەمە جازۋىما تۋرا كەلدى. ال ءازىربايجان اعامىزدى ۇلتشىلدىقپەن ايىپتاپ, پارتيالىق جازا قولدانىلدى, كەيىنەن ونى اقتاپ شىعاردى», – دەيدى عابدراحىم مەڭدەش ۇلى. – مەن الاڭعا ماراپات الايىن دەپ بارعانىم جوق. قازاققا اراشا تۇسكەنىم ءۇشىن باسشىلىقتان بوساتتى. وسى وقيعاعا كىنالىلەردى تابۋعا مينيسترلىكتەن ارنايى توپ قۇرىلىپ, جەدەل توپقا مەنى باسشى ەتتى. بۇيرىق سولاي. تەرگەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى, ونىڭ ەكى ورىنباسارى, ءتىپتى مينيستر دە ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى بولاتىن. سوندىقتان تەرگەۋ باسىندا قازاق بولۋعا ءتيىس. قاراماعىمدا 30 تەرگەۋشى بار بارلىق ۇستالعانداردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, قالاي جانە قانداي جاعدايدا, قاي كۇنى ۇستالعاندارىن انىقتاپ, قانداي جاراقات العاندارىن, قۇجاتتارىن بارىڭ, قانداي قۇجاتتاما تولتىرعانعا دەيىن تىزىمگە الدىم. بىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى بىردە-ءبىر قۇجات تولتىرماعاندىعىن, ۇستالعاندىعى تۋرالى حاتتامانىڭ جوقتىعىن انىقتادىق. ۇستالعان ادامعا قاجەتتى باستى قۇجات جوق بولسا, تەرگەۋ جۇرگىزۋدىڭ زاڭدى كۇشى بولمايدى. بيلىكتەگىلەر بۇعان قاتتى ابىرجىدى. كەلەسى كۇنى ماسكەۋدەن كەلگەن وداقتىق مينيسترلىگىنىڭ وكىلى شاقىرىپ, تاربيە ساعاتىن وتكىزدى. مەن قالىپتاسقان جاعدايدى مالىمدەگەننەن كەيىن زاڭدىلىق نورمانى دۇرىس بايقاعان بولۋى كەرەك, 28 جەلتوقساندا جالپى باسشىلىقتان بوساتتى. استىرتىن سوتتاۋ وسىدان كەيىن جەدەل جۇرگىزىلدى.
1992 جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا قاماۋدان قاشقان قىلمىسكەرلەر «سارىاعاش» شيپاجايىنا قاتىنايتىن اۆتوبۋستى باسىپ الىپ, ونىڭ ىشىندەگى ەم الۋعا بارا جاتقان ۇلكەندەر مەن بالالاردى كەپىلدىككە الادى. العاشىندا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءوز كۇشتەرىمەن ۇستاماق بولعان. اتىس بولىپ, پوليتسيا اعا لەيتەنانتى مەن ءبىر قىلمىسكەر قازا تابادى. سونىمەن قاتار ەكى سوتتالۋشى قولعا تۇسەدى. اۆتوبۋستا ەكى قىلمىسكەر مەن 11 جولاۋشى بولعاندىقتان, شابۋىل جاساۋ ادام ومىرىنە قاۋىپ تونەتىندىگىن ەسكەرىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولادى. قىلمىسكەرلەر تاشكەنتكە دەيىن ۇشاق تالاپ ەتكەن. ارينە, ونى ورىنداماسا بولمايتىن ەدى. سول كەزدە «الفا» جاۋىنگەرلەرى مەن ع.مەڭدەشەۆ باستاعان توپ ۇشىپ جەتەدى. جولاۋشىلاردى بوساتۋ وپەراتسياسى بارىسىندا تاجىريبەلى مامان قىلمىسكەرلەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ولاردى جويۋ جوسپارىن قۇرۋعا كومەكتەستى. وپەراتسيا ناتيجەسىندە, شىمكەنت اۋەجايىندا ەكى قاراقشىنىڭ كوزىن قۇرتىپ, كەپىلگە الىنعانداردىڭ بارلىعى ءتىرى قالعان.
سول جىلدارى الماتىدا جاس ستۋدەنتتەردىڭ ۇرەيىن العان مانياك پايدا بولعان. ول سول كەزدەگى قازمۋ قالاشىعى اۋماعىندا قىزداردى زورلاپ ءولتىرىپ وتىرعان. بارلىعى جەتى قىز مانياكتىڭ قۇربانى بولادى. سەريالىق ءولتىرۋشىنى ۇستاۋ توبىن ع.مەندەشەۆ باسقارادى. كاسىبي ءىز كەسۋشىلەردەن قۇرىلعان توپ, سوت-دارىگەرلىك ساراپتاما ورتالىعىنىڭ انىقتاماسى بويىنشا قانىشەردىڭ قانىمەن سايكەس كەلەتىن ادامدار كارتوتەكاسىن جاساۋ بارىسىندا مىڭداعان دارىگەرلىك قۇجاتتى تەكسەرۋگە ءماجبۇر بولعان. ولار قىلمىسكەردى التى اي بويى ىزدەستىرىپ, اقىرىندا قىلمىسكەردەن ءزابىر كورگەن ءبىر قىز امان قالادى. بىراق وقيعانى كوپشىلىككە جاريا ەتكىسى كەلمەگەندىكتەن, پوليتسياعا بارمايدى. ستۋدەنت قىزدان كەزەكتى جاۋاپ الۋدان كەيىن ول قىلمىستىق ىزدەستىرۋ قىزمەتكەرلەرىنە وقيعانىڭ قالاي بولعانىن ايتىپ, مانياكتى سيپاتتاپ بەرەدى. سيپاتتاماعا سايكەس كەلەتىن كۇدىكتى دە تابىلىپ, ەڭ جوعارى ۇكىم – اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن.
1992 جىلى ع.مەڭدەشەۆ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا العاش رەت قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر سۆەچينسكيدىڭ تاپسىرىسپەن ولتىرىلگەندىگىن تەرگەدى. ول ءوز كاسىپورنىنىڭ فويەسىندە شولاق مىلتىقپەن اتىلعان.
تەرگەۋشى ع.مەڭدەشەۆ قىلمىستىق ءىستى اشۋ ءۇشىن قۇرامىندا 20 ادام بار جەكە جەدەل توپ قۇرىپ, سۆەچينسكيدىڭ بارلىق بايلانىسىن تەكسەرۋگە كىرىسەدى. ۇستالعان جۇرگىزۋشى باستىعىنىڭ سۆەچينسكيدى ولتىرۋگە ادام تابۋدى تاپسىرعانىن ايتىپ بەرەدى. كسرو تاراعاننان كەيىن ليتۆامەن قارىم قاتىناس بۇرىنعىداي ەمەس ەدى. ع.مەڭدەشەۆ بەلارۋس ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن بايلانىسىپ, سولار ارقىلى ليتۆا پوليتسياسىمەن بايلانىسقا شىعادى. ليتۆاعا كەلگەن سوڭ قىلمىسكەرلەردىڭ جەكە باستارى انىقتالىپ, ۇستالادى. ليتۆالىقتار ازاماتتارىن بەرۋدەن باس تارتىپ, ءوز ەلدەرىندە سوتتايدى, بىرەۋىن اتۋ جازاسىنا كەسەدى. بىزدە تاپسىرىس بەرۋشىگە جوعارى جازا تاعايىندالىپ, جۇرگىزۋشى سۋروۆ سوتتالادى.
1994 جىلى عابدراحىم مەڭدەشەۆ ىشكى ىستەر سالاسىنان زەينەتكە شىققاننان كەيىن ءىرى وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالارعا قىزمەت كورسەتەتىن «الفا-ك» جەكە كۇزەت فيرماسىن اشتى. پوليتسيا ارداگەرى كۇزەتشىلەر مەن وققاعارلاردى ءوزىن-ءوزى قورعاۋ ادىستەرىنە جاتتىقتىرادى.
قابىلەت-قارىمى, تۋا بىتكەن تىڭشىلىق دارىنى ارقاسىندا كۇردەلى قىلمىستىق ىستەردى اشۋدا اتى اڭىزعا اينالعان عابدراحىم مەڭدەشەۆتىڭ ءىزىن باسىپ, اتا جولىن قۋعان نەمەرەسى ەركىن مەڭدەشەۆ: «بالا كەزىمدە اتامنىڭ اڭگىمەلەرىن ءجيى ەستىدىم, فورماسىنا قىزىعا قارادىم, سول كەزدە-اق بولاشاعىم شەشىلگەن بولۋى مۇمكىن. مەن پوليتسيا قىزمەتكەرى بولعانىما, اتامنىڭ باسىن قاتەرگە تىگىپ, حالقى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەنى ماعان ۇلگى. تەرگەۋ – ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ جەتەكشى قىزمەتىنىڭ ءبىرى. قىلمىس قۇرامى بويىنشا بارلىق ارەكەتتى قورىتىندىلايتىن قىزمەت. تەرگەۋشىنىڭ جۇمىسى وتە جاۋاپتى, شىندىقتى انىقتاۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي كۇش-جىگەردى, تاباندىلىقتى قاجەت ەتەدى. كەيدە اقپاراتتىڭ ازدىعىنان, بولعان وقيعانىڭ سۇلباسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ونى بىرتىندەپ جيناي باستايسىڭ. بۇل ەڭ قيىنى. قاعيدا, اقىل, تەوريالىق ءبىلىم, زاڭداردى دۇرىس جانە ساۋاتتى قولدانا ءبىلۋ ماڭىزدى», دەيدى.
وتكەن جىلى وتان قورعاۋشىلار كۇنى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىلمىستى ىزدەستىرۋ سالاسىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان ىزكەسۋشى عابدراحىم مەڭدەشەۆتى ءى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتادى. «بۇل – جوعارى ماراپات. ول مەنىڭ عانا ەڭبەگىم ەمەس, ارىپتەستەرىمنىڭ دە ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز», دەيدى ارداگەر.
ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ جۇمىسى ۋاقىتقا باعىنبايدى. سول تۇرعىدا ەل تىنىشتىعى ءۇشىن تىنىمسىز قىزمەت ەتىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى قاداعالاپ, تونگەن قاۋىپتى اۋىزدىقتاۋدا جانىن قيۋعا دايىن ازاماتتارعا ءاردايىم قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك.
