5 مىڭنان اسا ءوتىنىش ءتۇستى
بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندە العاش تالقىلانعان ماسەلە – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋى. وسى جايىندا بايانداما جاساعان كس توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ 2023 جىلداعى جاي-كۇيى تۋرالى جولداۋىن ۇسىندى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا ازاماتتاردان بەس مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ولار نەگىزىنەن زەينەتاقى زاڭناماسىنىڭ, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەردىڭ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋگە قاتىستى جۇگىنگەن.
«ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى ناقتى ىستەر بويىنشا جالپى يۋريسديكتسيا سوت شەشىمدەرىنىڭ كۇشىن جويۋ نەمەسە ولاردى قايتا قاراۋ تۋرالى, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جەكەلەگەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزگە دە ارەكەتتەرىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋ تۋرالى بولدى. نەگىزىنەن مۇنداي وتىنىشتەردىڭ نىساناسى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيدى. ولار جالپى يۋريسديكتسيا سوتتارىنىڭ نەمەسە باسقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋىنا جاتادى», دەدى كس توراعاسى.
ەلۆيرا ءازىموۆانىڭ ايتۋىنشا, قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە جىبەرىلگەن قۇقىقتىق ولقىلىقتار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرۋگە جانە ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرىن بۇزۋعا اكەپ سوعادى. كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنگەن ازاماتتاردىڭ قولدانىستاعى قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارى تۋرالى قاجەتتى تۇردە حاباردار بولماۋىنان نە ولارعا سەنىمسىز قاراۋىنان قولجەتىمدى قۇقىق قۇرالدارىن ۋاقتىلى پايدالانا الماۋى دا سيرەك ەمەس.
«كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ ساقتالماۋىنا بايلانىستى جەتى زاڭنىڭ جانە جوعارعى سوتتىڭ ءبىر نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ ەرەجەلەرى كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيدى دەپ تانىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا انىقتالعان قۇقىقتىق قايشىلىقتار ەكى زاڭدا جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا جويىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە جانە ونىڭ ەرەكشە تۇرلەرىنە, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى, سونداي-اق قورعاۋشىنىڭ كاسساتسيالىق ءىس-جۇرگىزۋدەگى وكىلەتتىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا ءتيىستى زاڭ جوبالارى پارلامەنتتە قارالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار قولدانىستاعى زاڭداردىڭ كونستيتۋتسيالىق سوت تۇسىندىرمە بەرگەن نورمالارىنا زاڭ شىعارۋشى بارىنشا ءتيىمدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋدى ازىرلەۋ بولىگىندە نازار اۋدارۋى قاجەت», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ماسەلەن, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇكىمەتكە زاقىمدالعان اۋماقتارداعى قازىرگى راديوەكولوگيالىق احۋالدى, سونداي-اق الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, دەموگرافيالىق, مەديتسينالىق جانە وزگە دە فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا قاعيداتتار مەن تاسىلدەردى زەردەلەۋ قاجەت.
بۇگىنگى تاڭدا پارلامەنت بەس زاڭنىڭ ەرەجەلەرىن كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلتىرگەن. قالعان زاڭنامالىق ۇسىنىستار پالاتالاردىڭ قاراۋىندا نەمەسە ۇكىمەت دەڭگەيىندە كەلىسۋ ساتىسىندا. ەلۆيرا ءازىموۆا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىستى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ۇسىنىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ, جالعاستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. «نەگىزگى زاڭنىڭ ۇستەمدىگى ماقساتىنا جەكە ادام, قوعام جانە مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ بالانسى مەن پاريتەتىن ساقتاۋ, تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن قولدانۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. دەمەك كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءاربىر سۋبەكتىسى مەن لاۋازىمدى ادامنىڭ نورما شىعارۋ ۇدەرىسىنە جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنا قاتىسۋ مىندەتى», دەدى ول.
كولەڭكەلى ەكونوميكا 18,8 پايىزعا تومەندەدى
بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندە قارالعان ەكىنشى ماسەلە – ۇكىمەت پەن جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 2023 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى. بۇل ماسەلە بويىنشا قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ پەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ بايانداما جاسادى.
وتكەن جىلدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنە قىسقاشا توقتالعان ءمادي تاكيەۆ ىشكى جالپى ءونىم 5,1%-عا وسكەنىن, جىلدىق ينفلياتسيا دەڭگەيى 2 ەسە تومەندەپ, 9,8% كولەمىندە تۇراقتالعانىن, جالپى بيۋدجەت تاپشىلىعى 3,1 ترلن تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,6%-ىن قۇراعانىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك بورىش 27,2 ترلن تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ونىمگە 22,8 %-عا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
«رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى بويىنشا جىلدىق جوسپار 99,9%-عا ورىندالىپ, بيۋدجەتكە 19 ترلن تەڭگە ءتۇستى. ال بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 99,6%-عا اتقارىلىپ, 22,4 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. يگەرىلمەگەن قاراجات – 73 ملرد تەڭگەنى, ال ۇنەمدەۋ, ۇكىمەت رەزەرۆىن قوسا العاندا – 27 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 13,4%-عا ۇلعايىپ, 60 ملرد دوللارعا جەتتى», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا قاتىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار كولەڭكەلى اينالىمنىڭ قىسقارۋىنا ۇلكەن اسەر ەتىپ, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 88,7%-دى قۇراعان. وعان وتكەن جىلى كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ءىس-شارالار, 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپاردى قابىلداۋ سەبەپشى بولعان. ناتيجەسىندە, كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيى جوسپارلانعان 19,9 %-دان 18,8 %-عا دەيىن تومەندەدى.
سونىمەن قاتار قارجى ءمينيسترى 2023 جىلى قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ تۋرالى, اۆانس بەرۋ ەسەبىنەن تۇسىمدەر جوسپارىنىڭ ورىندالۋىنا, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا قاتىستى ماسەلەلەردى ايتتى.
«جاڭا بيۋدجەت كودەكسى اياسىندا ءتيىمدى جانە اشىق كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءتيىستى جاعدايلار كوزدەلىپ وتىر. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ قاراجاتتى يگەرۋىنە مونيتورينگتى جانە ولاردىڭ ەسەپتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى نورمالار قابىلداناتىن بولادى. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بارلىق سۋبەكتىسى ءۇشىن قولما-قول اقشانى باقىلاۋ شوتتارىن اشۋ بويىنشا, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ۇسىنىمى مەن حالىقارالىق تاجىريبە ەسكەرىلە وتىرىپ قارالادى», دەدى ول.
شىعىستىڭ كوبەيۋى الاڭداتىپ تۇر
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبىندە سالىق-بيۋدجەت قاعيدالارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋ, مەملەكەتتىك رەسۋرستاردى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىنە باسا نازار اۋداردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, باستى پروبلەما – بيۋدجەتتىڭ تۇراقتى تاپشىلىعى. «كەيىنگى جىلدارى شىعىستار ەداۋىر ءوسىپ كەلەدى. بۇل رەتتە مۇنايعا قاتىستى ەمەس كىرىستەر شىعىستاردىڭ 50%-عا جۋىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. قالعان بولىگى نەگىزىنەن ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرتتەرى جانە قارىزداردى تارتۋ ەسەبىنەن وتەلەدى. سوندىقتان تاپشىلىقتى ۇستاپ تۇرۋ جەتكىلىكسىز. ول ءۇشىن تاپشىلىعى جوق بيۋدجەتتى قالىپتاستىراتىن ۇزاقمەرزىمدى جوسپار قاجەت. ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جونىندەگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا تۇراقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرىن 2030 جىلعا قاراي 100 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋ جونىندەگى ماقساتىنا قول جەتكىزبەۋ تاۋەكەلى جوعارى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز», دەدى ول.
كولەڭكەلى ەكونوميكانى قىسقارتۋ – بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور. 2022 جىلى ونىڭ ۇلەسى ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 18,8%-عا دەيىن تومەندەگەن. سونىمەن بىرگە سالىقتارعا قاتىستى جوسپاردىڭ 1,4 ترلن تەڭگەسى ورىندالماعان. وسى ماسەلەنىڭ انىعىن ءبىلۋ ءۇشىن پالاتا بيىل كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ مەملەكەتتىك ساياساتى تيىمدىلىگىنە اۋديت جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرىنە بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ ءۇشىن دەربەستىك بەرىلگەن, بىراق قابىلداناتىن شەشىمدەر ءاردايىم ءتيىمدى بولىپ وتىرعان جوق. «كەيبىر مەملەكەتتىك ورگاندار قۇزىرەتىنە كىرمەيتىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. مىسالى, سالالىق مينيسترلىكتەر بولا تۇرا, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مادەنيەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ, سۋ بۇرۋ جانە اۆتوجول سالالارىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. سالدارى – تۇپكىلىكتى ناتيجەگە جەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ بولماۋى جانە ەكى جاقتان قارجىلاندىرۋ تاۋەكەلدەرى. انىقتالعان قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار مەن مەملەكەتتىك رەسۋرستاردى ءتيىمسىز باسقارۋ كولەمى ايتارلىقتاي. ۇكىمەتتىڭ دەرەكتەرى مەن بارلىق مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى جۇرگىزگەن اۋديت ناتيجەلەرىنە سايكەس بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋ سوماسى 489 ملرد تەڭگەنى قۇرادى», دەدى ول.
9 ملن ادامدا نەسيە بار
قوس پالاتا دەپۋتاتتارى وتكەن جىلعى بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋىنە قاتىستى ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. سەناتور ساكەن ارۋباەۆ ميكرونەسيەلەر مەن سۋبسيديالار بەرۋدەگى كەيبىر كەمشىن تۇستارعا توقتالدى.
«جىل قورىتىندىسىمەن اۋىل حالقىنا 12,1 مىڭ ميكرونەسيە بەرىلىپ, 13,1 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلعان (جوسپار بويىنشا 18,2 مىڭ بولۋى كەرەك ەدى). الايدا, بەرىلگەن ميكرونەسيەلەر ارقىلى كەم دەگەندە ەكى ادامنان جۇمىسقا العان جاعدايدا 24,2 مىڭ ادام قامتىلۋى كەرەك, الدە اشىلعان شاعىن كاسىپكەرلەر جالعىز ءوزى جۇمىس ىستەپ ءجۇر مە؟ نەمەسە قاراجاتتار باسقا ماقساتتارعا پايدالانىلۋدا ما؟ بۇل ءبىر عانا باعدارلاماداعى ەسەلى كەمشىلىكتەر, ال بىزدە قابىلدانىپ, قيسىنى كەلمەي تۇرعان باعدارلامالار جەتەرلىك. سونداي-اق ەسەپتى كەزەڭدە اگروونەركاسىپ سالاسىن سۋبسيديالاۋعا 492,8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 105,4 ملرد تەڭگەگە ارتقان. دەگەنمەن بۇل قاراجاتتار شارۋالاردىڭ تولىق قاجەتتىلىگىن وتەگەن جوق. قازىرگى ۋاقىتتا سۋبسيدياعا ءوتىنىم بەرىپ كۇتۋ پاراعىندا تۇرعانداردىڭ سانى 2 500-گە جۋىق, ال مەملەكەتتىڭ بەرەشەگى 10,0 ملرد تەڭگەدەن اسقان. بۇلاي جالعاساتىن بولسا, شارۋالاردىڭ جاعدايى ناشارلاي تۇسەتىنى انىق» دەدى ول.
ال «Amanat» فراكتسياسىنىڭ اتىنان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 2023 جىلعى ورىندالۋىنا بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەگە توقتالعان دەپۋتات ەلنۇر بەيسەنباەۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2029 جىلعا قاراي ۇلتتىق ەكونوميكانى 2 ەسە ءوسىرۋ مەجەسىن تاپسىرعانىن, وسىعان وراي ۇكىمەت پەن بيلىك ءۇشىن الداعى 6 جىلدىق – تىنىمسىز جۇمىس پەن قاجەتتى شەشىمدەر قابىلدايتىن كەزەڭ بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن ەكونوميكانىڭ احۋالىن بەينەلەيتىن بىرقاتار كورسەتكىش ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى.
«مىسالى, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن 10 ميلليون ادامنىڭ 9 ميلليونىندا نەسيە بار بولسا, بورىشكەرلەر رەەسترىندە, ياعني قارىزىن قايتارماي, جالتارىپ جۇرگەن جەكە تۇلعالاردىڭ سانى – 3,4 ميلليون. سونداي-اق, تۇتىنۋشىلىق نەسيە كولەمى 2022 جىلى 13,2 ترلن تەڭگە بولسا, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 18,2 ترلن تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ءبىر جىلدا نەسيە الۋشىلاردىڭ سوماسى 5 تريلليونعا وسكەن. بۇل تسيفرلار – حالىقتىڭ قارىزعا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنىڭ ايقىن كورىنىسى», دەدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار ول 2023 جىلعى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ 489 ملرد تەڭگەسى ءتيىمسىز جۇمسالعانىن, ونىڭ ىشىندە 70 ملرد تەڭگە يگەرىلمەي, 87 ملرد تەڭگە قازىنالىق شوتتا قالىپ قويعانىن اتاپ ءوتتى.
ماجىلىستەگى «اقجول» پارتياسىنىڭ فراكتسياسى ۇكىمەتتىڭ 2023 جىلعى بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبىنە قارسى داۋىس بەردى. ونىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – بيۋدجەت كىرىسىندەگى كەمشىلىكتەر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بىلتىرعى بيۋدجەت جاڭا قارىزدار الۋ ارقىلى جابىلعان. ەكىنشى سەبەپ – شىعىنى كوپ باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ ارتىپ, ناقتى سەكتورعا بولىنەتىن قاراجات ازايعان. فراكتسيا مۇشەلەرىنىڭ سوزىنشە, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ساتىپ الۋلاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا بەيىمدىلىگى دە قارسى داۋىس بەرۋگە سەبەپتەردىڭ ءبىرى.
بىرلەسكەن وتىرىس كۇن تارتىبىندە بۇدان بولەك, دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. ول بويىنشا بايانداما جاساعان دەپۋتات سنەجاننا يماشەۆا بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ قاراۋىنا جۇزدەن اسا تۇزەتۋ كەلىپ تۇسكەنىن, ونىڭ ىشىنەن 60 تۇزەتۋ قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن بىرگە وتىرىس بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋى سالاسىنداعى ۇلتتىق ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن مونيتورينگىلەۋ جونىندەگى پارلامەنتتىك كوميسسيانىڭ قۇرامى وزگەرتىلدى.
