ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىن حالىققا جاريالاي وتىرىپ, جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى بەلگىلەپ, ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق كورەگەندىگىن تاعى دا ايرىقشا پاش ەتتى. پرەزيدەنت الدىمىزدا الەمدەگى احۋالدى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن جاھاندىق سىناقتار كۇتىپ تۇرعانىن الدىن الا سەزە بىلەتىنىن كورسەتتى.
مۇنىڭ الدىنداعى الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە ۇكىمەت «جول كارتاسىن» قابىلداپ, داعدارىسقا قارسى تۇرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, ەكونوميكا ءوسىمىنە دە قول جەتكىزگەنى ەسىمىزدە. بۇل جولى دا كەڭ اۋقىمدى ءارى ماقساتتى باعدارلاما قابىلدانىپ وتىر. «نۇرلى جول» ەلىمىز ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا ارنالعان جوبالاردى قامتيتىن بولادى. نەگە؟ ويتكەنى, بۇل جوبالار مۋلتيپليكاتيۆتىك تيىمدىلىك اكەلەدى. مۇنداي ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس داميتىن بولادى.
اتالعان قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى قولدا بار رەسۋرستاردى, تەتىكتەردى جانە مۇمكىندىكتەردى شۇعىل جاساقتاۋعا جاعداي تۋعىزاتىن جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى العا تارتتى. بۇل شەشىمدى مەن امەريكانى ۇلى كۇيزەلىستەن الىپ شىعۋعا ءمۇمكىندىك بەرگەن ءوزىنىڭ ايگىلى جاڭا باعىتىن ۇسىنعان اقش پرەزيدەنتى فرانكلين دەلانو رۋزۆەلتتىڭ پراگماتيكالىق ساياساتىمەن جانە بەلگىلى رەفورماتور دەن ءسياوپيننىڭ تەرەڭ باستامالارىمەن تۇپكى ناتيجەسىندە ەلدى الەمنىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسى ءمارتەبەسىنە كوتەرگەن قىتايداعى تەرەڭ وزگەرىستەرمەن ءبىر دەڭگەيدە سالىستىرار ەدىم.
جولداۋدا پرەزيدەنتىمىز: «بۇگىندە بۇكىل الەم جاڭا سىندارمەن جانە قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. الەمدىك ەكونوميكا ءالى دە جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان ايىعا قويعان جوق. قالپىنا كەلۋ وتە باياۋ جانە سەنىمسىز قادامدارمەن جۇرۋدە, ال كەيبىر جەرلەردە ءالى قۇلدىراۋ جالعاسۋدا. گەوساياسي داعدارىس پەن جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ سانكتسيالىق ساياساتى الەمدىك ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋدە قوسىمشا كەدەرگىلەر تۋىنداتۋدا», دەپ قازىرگى الەمدە جالعاسىپ جاتقان جاھاندىق ەكونوميكانىڭ داعدارىستىق جاعدايىندا ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى دەگەن ماسەلەلەرىن شەشەتىن اۋقىمدى باعدارىن انىقتاپ بەردى.
وسىنداي قيىن ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسى حالقىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنا, قاۋىپسىزدىگىنە جانە بولاشاعىنا بەيجاي قاراي المايدى. ناقتى قاۋىپتەر مەن زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ەكونوميكامىز بەن قوعامىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋى, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى مەن ومىرلىك مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ قورعالۋى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ السىرەۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ەل پرەزيدەنتى حالىققا «نۇرلى جول» اتتى جاڭا ءارى تاريحي باعدارلامانى ۇسىندى.
ال تاريحي بولاتىنى, ەلباسى گەوساياسي جاعدايدى ءدوپ باسىپ باعالادى, مەملەكەتتىڭ جاقىن بولاشاقتاعى دامۋ باعىتىن ايقىندادى جانە ەل باسشىلىعىنىڭ قازاقستاننىڭ تاعدىرى ءۇشىن ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الۋعا ءازىر ەكەندىگىن راستادى. ەلباسى ءوز سوزىندە, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك تاراپىنان 2014 جانە ودان كەيىنگى ەكى جىلدا الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋىندا بولجام تومەندەۋ جاعىنا قاراي قايتا قارالعانىن, كەيبىر پوزيتسيالاردى جەدەل تۇردە قايتا قاراۋدى, سونداي-اق, الداعى كەزەڭدەردىڭ جوسپارلارىنا كەزەك كۇتتىرمەيتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جانە بۇل شارالاردى 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى. ۇلتتىق قوردا وسىعان دەيىن جيناقتالعان قارجى كوزدەرىنىڭ ءبىر بولىگى ەكونوميكانىڭ ناقتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە جۇمسالاتىنىن, الەمدىك داعدارىسقا قاراماي, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە قازاقستان حالقى الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى تولىق كولەمدە اتقارۋدى تاپسىردى.
ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان – ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-عايىر اۋماقتىڭ يەسى. سوندىقتان, اتالعان جوسپار وراسان قاراجات پەن ەڭبەكتى, اسا اۋقىمدى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. «ەلدىڭ وركەنىن بىلگىڭ كەلسە, جولىنا قارا» دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان. بارىس-كەلىس پەن الىس-بەرىستە جول قاتىناسى ايرىقشا ماڭىزعا يە. كونە زامانداردا ءىرى قالالارىمىزدىڭ كوبى ۇلى جىبەك جولىن جاعالاي قونىس تەپكەن. قازىر دە قايناعان تىرشىلىك كۇرەجولداردىڭ بويىندا. جول – شىن مانىندە ءومىردىڭ وزەگى, باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى. بارلىق ايماقتار تەمىرجولمەن, تاسجولمەن, اۋە جولىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىسۋى كەرەك. استانادا توعىسقان توعىز جولدىڭ تورابى ەلوردانىڭ جاسامپازدىق رۋحىن تاراتاتىن ءومىر-تامىرعا اينالۋى ءتيىس. ايماقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن جاقسارتۋ ەلدىڭ ىشكى الەۋەتىن ارتتىرادى. وبلىستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ساۋدا-ساتتىعىن, ەكونوميكالىق بايلانىستارىن نىعايتادى. ەل ىشىنەن تىڭ نارىقتار اشادى. وسىلاي, الىستى جاقىن ەتۋ – بۇگىنگى جولداۋدىڭ ەڭ باستى ءتۇيىنى بولماق», – دەپ اتاپ كورسەتتى.
جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ وزەگى – جەتى باعىت بويىنشا ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ جوسپارى ۇسىنىلدى. ولار – كولىكتىك, يندۋستريالىق, ەنەرگەتيكالىق, الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, سونداي-اق, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ءارى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى سۋمەن جانە جىلۋمەن جابدىقتاۋدى جاڭعىرتۋ.
ءبىرىنشى – «كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ. ول ماكرووڭىرلەردى حابتار قاعيداتى بويىنشا قالىپتاستىرۋ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە, ينفراقۇرىلىمدىق قاڭقا استانامەن جانە ماكرووڭىرلەردى ماگيسترالدى اۆتوموبيل, تەمىرجول جانە اۋە جولدارىمەن شۇعىلا قاعيداتى بويىنشا ءوزارا بايلانىستىرادى. ءبىرىنشى كەزەكتە, نەگىزگى اۆتوجولدار جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بۇلار باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا; استانا – الماتى; استانا – وسكەمەن; استانا – اقتوبە – اتىراۋ; الماتى – وسكەمەن; قاراعاندى – جەزقازعان – قىزىلوردا; اتىراۋ – استراحان. سونداي-اق, ەلدىڭ شىعىسىندا لوگيستيكالىق حاب جانە باتىسىندا تەڭىز ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. باتىس باعىتتا كاسپي پورتى ارقىلى ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا قۇرىق پورتىنان اۋقىمدى پارومدىق وتكەل جانە بورجاقتى – ەرساي تەمىرجول جەلىسى ىقپال ەتەتىن بولادى. ۇكىمەتكە قىتايدىڭ, يراننىڭ, رەسەي مەن ەو ەلدەرىنىڭ «قۇرعاق» جانە تەڭىز پورتتارىندا تەرمينالدىق قۋاتتار سالۋ نەمەسە جالعا الۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋدى تاپسىرامىن», – دەدى. ونىڭ ايقىن مىسالى بىلتىرعى جىلى جالپى ۇزىندىعى 1250 شاقىرىم بولاتىن جەزقازعان – بەينەۋ جانە ارقالىق – شۇباركول تەمىرجول ۋچاسكەلەرى پايدالانۋعا بەرىلدى. وسى جولداردا 3,5 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. وتكەن جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدىڭ اۋە كومپانيالارى قازىرگى زامانعى 8 ۇشاق ساتىپ الدى. 2020 جىلعا دەيىن ەۋروپادا جاسالعان 61 اۋە كەمەسىن الۋ جوسپارلانعان. ءسويتىپ, 2020 جىلعا دەيىن جاڭادان تاعى دا 75 حالىقارالىق اۋە قاتىناسى اشىلادى.
ەكىنشى – يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قۇرىلىس ماتەريالدارىنا, كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق, ەنەرگەتيكالىق جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالالار ءۇشىن ونىمدەر مەن قىزمەت كورسەتۋلەرگە ۇلكەن سۇرانىس تۋدىراتىنىن, وسىعان بايلانىستى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردا ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ, وڭىرلەردە قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا باعىتتالعان جاڭا يندۋستريالىق ايماقتار سالۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋدى جانە تۋريزم ءۇشىن ينفراقۇرىلىم – جەكە باعىت ەكەنىنە, ونىڭ باستى باسىمدىعى جۇمىس ورىندارى سانىن كوپتەپ قۇرۋ مۇمكىندىگى بار, ءبىر جۇمىس ورنىن قۇرۋ ونەركاسىپكە قاراعاندا 10 ەسە ارزانعا تۇسەتىنىن ايتتى.
ءۇشىنشى – ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ. وتكەن 5 جىلدا ەنەرگەتيكادا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى. سوعان قاراماستان, ماگيسترالدىق جەلىلەردىڭ شەكتەۋلىلىگى ەلدىڭ ءوڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, ورتالىق جانە شىعىس وبلىستارىندا تابيعي گازدىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ەكى جوباعا: ەكىباستۇز – سەمەي – وسكەمەن جانە سەمەي – اقتوعاي – تالدىقورعان – الماتى باعىتتارىندا جوعارى ۆولتتى جەلىلەر سالۋ قاجەتتىگىنە جانە بۇل قازاقستاندىق ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن تەڭدەستىرىلگەن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى.
ءتورتىنشى – تكش مەن سۋ جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جەلىلەرى ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭعىرتۋدى تاپسىردى.
بەسىنشى – «تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمدارىن نىعايتۋ. اگلومەراتسيالار قالىپتاستىرۋ ايتارلىقتاي تۇرعىندار اعىنىمەن قاتارلاسا جۇرەدى. ءبۇل ەڭبەك نارىعى مەن قالالاردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا, سونىڭ ىشىندە, تۇرعىن ءۇي قورىنا قىسىم تۋعىزادى. سوندىقتان جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا كوزقاراستى قايتا قاراعان ءجون. مەملەكەت الەۋمەتتىك جالدامالى باسپانانى سالىپ, ونى تۇرعىندارعا ساتىپ الۋ قۇقىن بەرە وتىرىپ, ۇزاق مەرزىمدى جالعا ۇسىنادى. باسپانانى تىكەلەي, دەلدالدارسىز جانە نەسيەگە بارىنشا تومەن پايىزبەن ۇسىنۋ ونىڭ ساتىپ الۋ قۇنىن ارزانداتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باستاپقى جارنانىڭ بولماۋى مەن يپوتەكا ءۇشىن تومەن پايىزدار باسپانانى قازاقستاندىقتاردىڭ كوپتەگەن جىكتەرى ءۇشىن قولجەتىمدى ەتە تۇسەدى.
پرەزيدەنت ۇسىنعان شارالار تەك ەكونوميكا, قارجى ينستيتۋتتارى, كولىك جانە ءوندىرىس ورىندارىن عانا ەمەس, سونداي-اق, ەلىمىزدەگى كەڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك سالالاردى, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن دا قامتىعان. اتاپ ايتقاندا, التىنشى باعىت – الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ. ەلباسى ءوز سوزىندە: «ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل – اپاتتى مەكتەپتەر مەن ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋ پروبلەمالارىن شەشۋ.ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتە قاراستىرىلعان قارجى بۇل پروبلەمانى 2017 جىلعا دەيىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان ۇكىمەتكە قوسىمشا 70 ميلليارد تەڭگە باعىتتاۋدى تاپسىرامىن. بالالار باقشاسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى – باسقا ماسەلە. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە ورىندار تاپشىلىعىن تۇبەگەيلى قىسقارتۋ ءۇشىن 3 جىل بويى قوسىمشا 20 ميلليارد تەڭگە باعىتتاۋدى تاپسىرامىن. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە بازالارىندا عىلىمنىڭ ەكونوميكا سالالارىمەن جانە ماماندار دايىنداۋمەن بايلانىسى قامتاماسىز ەتىلەتىن 10 جوو انىقتالدى. وسى ماقساتتارعا 2017 جىلعا دەيىن 10 ميلليارد تەڭگە باعىتتاي وتىرىپ, وسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋدى تاپسىرامىن», – دەدى.
ارينە, ەكونوميكانى شەشىپ الماي, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ كۇرمەۋىن تارقاتۋ دا مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان پرەزيدەنت بەلگىلەگەن جەتىنشى باعىت: شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ. بۇگىندە ۇلتتىق قوردان شوب-تى قولداۋعا جانە نەسيەلەۋگە باعىتتالعان 100 ميلليارد تەڭگە تولىقتاي يگەرىلگەنىن, بۇل 4,5 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى جانە سۇرانىس ۇسىنىستان 23 ميلليارد تەڭگەگە اسىپ تۇسكەنىن ايتتى. بيزنەستى 10 جىلعا بار-جوعى 6 پايىزبەن نەسيەلەۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارتى جاسالعانىن, شوب-تى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ درايۆەرى رەتىندە دامىتۋ جانە ونىڭ ۇلەسىن 2050 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ 50 پايىزىنا ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋدى جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن 2015-2017 جىلدارى جالپى سوماسى 155 ميلليارد تەڭگە نەسيە جەلىلەرىن ادب, ەقدب, دۇنيەجۇزىلىك بانك ەسەبىنەن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەردى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ەلباسى ەلدىڭ تۇرمىس جاعدايىن كوتەرەتىن جانە تۇرعىنداردى جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكا سالالارىن قولداۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ياعني, ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن جولداردى سالۋعا, حالىقتىڭ جەكەلەگەن از قامتىلعان توپتارىنا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن, ۇلتتىق قوردان, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردان 24 ملرد. اقش دوللارى بولىنەتىن بولدى.
جولداۋدا ەل بولاشاعى ءۇشىن: بىرلىك, ەڭبەك, بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, جاۋاپكەرشىلىك سىندى قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋگە جانە ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ءارقايسىمىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن بارىنشا قولداپ, ازاماتتىعىمىزدى تانىتا ءبىلۋىمىز كەرەك. تەك قانا العا! ءبىز ەلباسىنىڭ بارلىق باستامالارىن قولدايمىز!
اقسەرىك ءايتىموۆ,
باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
