ابايتانۋ عىلىمىنىڭ اسقار بيىگى مۇحتار اۋەزوۆ ابايدى جەتە تانۋ ءۇشىن ونىڭ اكەسى قۇنانباي ءداۋىرىن زەرتتەۋدى العا تارتىپ, ونىڭ جان-جاقتى تۇلعا ەكەنىن ايتادى. راسىندا دا, قازاق حالقىن پاتشالىق رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ەزگىسىنەن اراشالاپ, ەل ىشىندەگى ارانداتۋشىلاردى دا ىقتىرىپ, تىزە سالىپ بۇقتىرىپ وتىرعانى دا, شىندىق شىمىلدىعىن اشادى. جاسىراتىن نەسى بار, تاۋەلسىزدىك تاڭى قىلاڭ بەرگەلى ولگەن ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز قايتا تۇتانىپ, شەجىرە پاراقتارى جاڭاشا تۇلەپ سالدى. وسىنداي ايتۋلى تۇلعانىڭ ءبىرى – قۇنانباي. اباي اكەسى بولىپ, «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ كەسەك كەسكىندى كەيىپكەرى بولىپ باياعىدان تانىس. جۇرت بولىپ جۇمىلۋدى دا, ەل ەڭسەسىن تىكتەۋ مەزەتىندە ونىڭ تۇلعاسىن ايقىن تانىتۋ مۇراتىنىڭ مەنمۇندالاپ تۇرعانى شىن.
وسىعان دەيىنگى وتكىزىلگەن ءىرىلى-ۇساقتى باسقوسۋلار مەن تانىمدىق ءىس-شارالاردى ەسەپتەمەگەندە, قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ 220 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان يگى ءىس-شارالار ءدۇيىم حالىقتىڭ باسىن قوسىپ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, 14–15 ماۋسىم كۇندەرى اتالىپ ءوتتى. 14 ماۋسىم سەمەي قالاسىنىڭ شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىندە «قۇنانباي وسكەنباي ۇلى: تۇلعا, تاريح, فەنومەن» حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى وتكىزىلدى. كەلەلى كەڭەستە ابايتانۋشى عالىمدار مەن ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى بۇگىنگى عىلىم مەن تۇلعاتانۋ اياسىنداعى بىرقاتار ماسەلەنى, قايتكەن كۇندە عىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتپەك كەرەك دەگەن ماندە ءتۇيىنى قيىن تاقىرىپتاردى تالقىلادى. عىلىمي وتىرىستا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اراپ ەسپەنبەتوۆ «قۇنانباي – تاريحي تۇلعا» اتتى بايانداماسىندا قازاق تاريحىنىڭ سانعاسىرلىق وتكەنىنە ۇڭىلگەندە, حالقىنا پانا بولعان ەل قورعاعان باتىرلار, ەكى اۋىز سوزبەن تالايدىڭ تاعدىرىن شەشكەن بيلەر, دىلمارلىقپەن اۋزىنا ءدۇيىم جۇرتتى قاراتقان اقپا شەشەندەر, ەل-جۇرتىنىڭ تاعدىرشەشتى كەزەڭدەرىندە ولەڭ-تولعاۋلارىمەن قالىڭ كوپكە جول كورسەتىپ, باعدار نۇسقاعان اقىن-جىراۋلار داۋىرىندەگى قۇنانباي بەينەسىن الدىمىزعا توستى. مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ سۋرەتكەرلىك قۇدىرەتىنىڭ ارقاسىندا قۇنانبايدىڭ سان قىرلى بەينەسىن قازاق وقىرمانىنىڭ كوكەيىنەن كەتپەستەي بەينەلەپ بەردى. ودان بەرى دە دۇنيەگە كەلگەن ءىرىلى-ۇساقتى كوركەم شىعارمالاردا, تاريحي ەڭبەكتەردە قۇنانباي تۇلعاسى ورنەگىن تاپقانى بەلگىلى. عالىم ءوز سوزىندە قۇنانباي تۋرالى الاش اقيىقتارىنىڭ ايتۋلى پىكىرلەرىن العا تارتىپ, تەرەڭنەن تولعادى.
قازىرگى كۇندە ابايدىڭ اكەسىنىڭ تاريحي جانە كوركەم بەينەسىن جارىستىرىپ, قۇنانباي تۇلعاسىن تانىتۋدا بىرقاتار ماسەلەنىڭ ءىشىنارا تۋىندايتىنى راس. وقىرمان دا ونىڭ تۇلعاسىن كوركەم ادەبي وبرازبەن شاتاستىرىپ, «سولاي بولىپتى مىس», «مۇحتار سولاي جازعان» دەگەن ءدۇدامال ويلارمەن شابۋىلعا شىققىسى كەلىپ تۇرادى. كوركەم ويدىڭ ءيىرىمى ءيىپ اكەلگەن ءومىر زاڭدىلىعىنان تۋعان قۇنانبايدىڭ تاريحي ءھام كوركەم بەينەسى حاقىندا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۇرسىن جۇرتباي «قۇنانباي: تاريحي جانە كوركەمدىك شىندىق» دەپ وتكەن كۇندەر ىزىنە ءۇڭىلدى. كورنەكتى قالام يەسى كوركەم ادەبيەتتىڭ ماڭگىلىك كاتەگورياسى بولاتىن كوركەم شىندىقتىڭ اسەرىنەن ارىلماعان اكەلى-بالالى ەكەۋدىڭ, ءبىرى – قاتىگەزدىكتىڭ, ءبىرى ادامگەرشىلىكتىڭ نىشانى بولىپ قالعانىن, قوعامدىق كولليزيا – قوعام مەن قوعام اراسىنداعى جانتالاسقان شارپىسۋلاردى ايتتى. بۇعان قوسا جەرلەستەر اراسىنا كەلگەن عالىم قۇنانباي مەن ابايعا قاتىستى بۇرا تارتاتىن دەرەكتەردى, ولارعا قاتىستى تاريحي مەكەندەر مەن كيەلى جەرلەر تۋرالى دا پىكىرىن ورتا سالدى. قۇنانبايدىڭ ۇلى دەنەسى بايىز تاپقان اقشوقىداعى قىستاۋ ورنىن قالپىنا كەلتىرۋ, اباي كىتاپ الىپ تۇرعان تاريحي ورىن – بۇرىنعى ن. گوگول اتىنداعى كىتاپحانا عيماراتىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ تۋرالى تولعامىن جاريا قىلدى.
وسى جولعى ابايتانۋ عىلىمىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ باسقوسۋدىڭ ءباسىن جوعارىلاتقان دۇنيە – اتالعان ءىس-شاراعا وزگە ەلدەردەگى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ كەلگەنىن بىلەمىز. انكارا حاجى بايرام ۆەلي ۋنيۆەرسيتەتىنەن PhD, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور بەكير تۇمەن سومۋنجۋوعلى «قۇنانباي جانە ونىڭ ءداۋىرى» دەگەن سوزىندە قۇنانباي وسكەنباي ۇلى تۋرالى تۇركيادا جەتكىلىكتى تۇردە تانىلعان جانە ول تۋرالى دەربەس اكادەميالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەنىن جەتكىزدى. تاريحي تۇلعانىڭ مەشىت سالىپ, ورىس ءتىلى ارقىلى زامان تالابىنا ساي ءبىلىم الۋ, ءدىني ءومىردى قورعاۋ تالپىنىستارىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ بەردى.
حالىقارالىق جيىن ورايىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يسلام جەمەنەيدىڭ «اباي مەكتەبى جانە شىعىس تاريحى مەن ادەبيەتىندەگى سانا-سەزىم جەتەكشىلەرى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. قازاق ادەبيەتىندەگى يسلام دۇنيەتانىمى مەن شىعىس فيلوسوفياسىن زەردەلەگەن عالىمعا شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قۇرمەتتى پروفەسسور» اتاعى بەرىلدى. كونفەرەنتسيادا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى احمەت توقتاباي, ءا.ناۋاي اتىنداعى تاشكەنت مەملەكەتتىك وزبەك ءتىلى مەن ادەبيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنەن ارنايى كەلگەن عالىم جاۆلونبەك جوۆليەۆ, ساياساتتانۋشى, تاريحشى جاندوس قارىنباەۆ اعا سۇلتان قۇنانباي وسكەنباي ۇلى جايىنداعى ءوز زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمەن ءبولىستى.
وتىرىستى تۇيىندەۋ تۇسىندا: «قۇنانباي وسكەنباي ۇلى – شەشەندىكتىڭ, كوسەمدىكتىڭ, ادىلدىك پەن ادالدىقتىڭ بەينەسى. ءبىز كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بويىنا سول قاسيەتتەردى ءسىڭىرۋ ارقىلى ناعىز ۇلتجاندى, باتىر, شەشەن ۇرپاقتى تاربيەلەيمىز», دەپ ءسوز العان اباي اۋدانىنىڭ اكىمى مەيىرجان سماعۇلوۆ ءىس-شاراعا قاتىسقان جانە ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ جۇرگەن عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەرگە قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ 220 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەيتويلىق مەدالدى تابىس ەتىپ, العىسىن ءبىلدىردى.
قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ اياسىندا قۇربان ايت قارساڭىندا قۇنانبايدىڭ ءوزى مەن جاقىن-جۇراعاتى جەرلەنگەن قورىم ورىن تەپكەن اقشوقىدا تۇيە سويىلىپ, قۇرباندىق شالىندى. 15 ماۋسىم كۇنى قاراۋىل توبەدە «بالا قۇنانبايدان دانا قۇنانبايعا دەيىن» اتتى تەاترلاندىرىلعان كورىنىس پەن ۇلتتىق سالت-ءداستۇر كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. ءدۇبىرلى تويعا جينالعان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن مەيماندار سپورتتىق ويىنداردى تاماشالاپ, قاجىعا ارنالعان اسقا قاتىسىپ تارقاستى.
قۇنانباي قاجى تۇلعاسىن تانىتۋعا باعىتتالعان رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسىنىڭ قورىتىندىسىنا وراي 28 اقىن قاتىسقان جىر دوداسىندا سۋىرىلىپ شىققان باۋىرجان يگىلىك ءى ورىندى يەلەنسە, نۇرجان ءبايتوس ءىى ورىن جانە جاس اقىن باۋىرجان سەرىكقالي ءىىى ورىننىڭ جۇلدەسىن قانجىعاسىنا بايلادى. استانا مەن الماتى, قاراعاندى قالالارى اتىنان باق سىناعان وزگە دە اقىندار بايقاۋدىڭ ىنتالاندىرۋ سىيلىعىن مىسە تۇتتى. قازاق كۇرەسىنەن ورتا سالماق دارەجەسىندە سىنعا تۇسكەن بالۋاندار اراسىندا ب.احمەتقالي ءىىى ورىن, د.تۇتقىشوۆ ءىى ورىن جانە اباي وبلىسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان قۋان بارىس ءى ورىندى يەلەنىپ, وگىز پالۋان اتاندى. اتالعان سپورت تۇرىنەن اسا اۋىر سالماقتا كىم مىقتىنى انىقتاعان بالۋاندار ىشىنەن ءىىى ورىن ءا.ورازباەۆقا بۇيىرسا, ءىى ورىن ە.قاجىباەۆتىڭ ەنشىسىندە كەتتى. د.نۇرالينوۆ تۇيە پالۋان اتانىپ, ءى ورىن يەلەندى.
بۇعان قوسا اباي اۋدانىندا وتكەن مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارادا جۇرتشىلىق الدىندا 500 بالا اشامايعا وتىرىپ, بابادان جەتكەن كونە سالتتى جاڭعىرتتى. جىلقى دەسە دەلەبەسى قوزىپ, قازاق بالاسىنىڭ ەرەكشە اڭسارى اۋاتىن كوكپار, جامبى اتۋ, تەڭگە ءىلۋ, اۋدارىسپاق, اساۋ ۇيرەتۋ, الامان بايگە, توپ بايگە, جورعا جارىسى سياقتى ات سپورتى تۇرلەرىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى شەتەل قوناقتارىن اسەرگە بولەپ, ءتانتى ەتتى. تاعى دا ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسى مەرەيتويدا جۇلدەلى بولعان جەڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەر قۇنانباي زامانىنداعىداي تۇيە جەتەكتەپ, ءۇيىر جىلقى ايداپ كەتتى. قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ 220 جىلدىق مەرەيتويىن ۇيىمداستىرۋشىلار تويدىڭ ماقساتى جۇلدەلى بولعاندارعا تۇيە مەن جىلقى اتاپ, باعزى داۋىردەگى بابالار ءىزىن جاڭعىرتۋ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
اباي وبلىسى
