قاراپ وتىرساق, سوڭعى 5-6 جىل ىشىندە وتاندىق تاريحشىلار ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى التىن وردا مەن جوشى ۇلىسى تاريحىنا قاتىستى تاقىرىپتار بولىپ وتىر. بۇل تاقىرىپتار بۇرىننان عىلىمي تۇرعىدان ماڭىزدى بولىپ كەلسە, اتالعان ەكى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ 750 جانە 800 جىلدىق مەرەكەلەرى جونىندە رەسەي مەن قازاقستان باسشىلارىنىڭ رەسمي تۇردەگى سوزدەرىندە ارنايى اتاپ ءوتۋى بۇل تاقىرىپتارعا ساياسي سيپات بەردى, تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگىن ودان ءارى اسپانداتىپ جىبەردى. سول كەزدەن بەرى رەسەيدە دە, قازاقستاندا دا التىن وردا مەن جوشى ۇلىسى تاريحىنا ارنالعان كوپتەگەن شارالار, اسىرەسە زەرتتەۋشىلەر مەن مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە ءىرى حالىقارالىق عىلىمي جيىن وتكىزىلدى. ول جيىنداردا كوپتەگەن تولعاقتى ماسەلەلەر كوتەرىلدى, جاڭا باعىتتار ايقىندالدى, بۇرىنعىلارعا جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراۋ قولعا الىندى, تىڭ ويلار ايتىلدى.
وسى جەردە قالىڭ كوپشىلىك تولىق تۇسىنە بەرمەيتىن مىناداي ماسەلەنى ايتا كەتسەك دەيمىز. التىن وردا مەن جوشى ۇلىسىن ءبىر اتاۋ, ورتاق ۇعىم, ءبىر مەملەكەت دەپ ويلايتىن, قابىلدايتىن ادامدار بارشىلىق. ولار نەگە التىن ورداعا 750 جىل, جوشى ۇلىسىنا 800 جىل تولىپ وتىر دەگەن ساۋالعا قينالىڭقىراپ قالادى. سوعان بايلانىستى وعان تۇسىندىرمە بەرە
كەتكەن ءجون.
شىڭعىس حان 1219-1221 جىلدار ارالىعىندا دەشتى قىپشاق اۋماعى مەن حورەزم شاحتارى مەملەكەتىن تولىعىمەن جاۋلاپ العاننان كەيىن جانە 1223 جىلعى بارلاۋ ماقساتىنداعى سولتۇستىك يران, ورىس كنيازدارى مەن ەدىل وزەنىنىڭ ارعى جاعىنداعى قىپشاق حاندارىنا قارسى ۇيىمداستىرىلعان جەڭىستى جورىقتان سوڭ (قالقا وزەنى بويىنداعى شايقاس) بايبىشەسىنەن تۋعان ءتورت ۇلىنا بارلىق جەرلەردى باسقارۋعا ءبولىپ بەرەدى. ۇلكەن ۇلى جوشىعا – ەرتىس وزەنىنەن ەدىل وزەنىنە دەيىنگى دەشتى قىپشاق اۋماعى, وڭتۇستىك قازاقستان جەرلەرى بەرىلەدى. ال ەكىنشى ۇل شاعاتايعا – ماۋەرەنناحر مەن شىعىس تۇركىستان (ماڭلاي سۇمە) اۋماقتارى بەرىلەدى. وسى اۋماقتار كوپ ۇزاماي جازبا دەرەكتەردە العاشقى باسقارۋشىلاردىڭ ەسىمدەرىمەن – جوشى ۇلىسى, شاعاتاي ۇلىسى دەپ اتالىپ كەتتى. جوشىعا قاراعاندا شاعاتاي ەسىمىنە قاتىستى كوپ اتاۋلار پايدا بولدى. ولار – شاعاتاي ۇلىسى, شاعاتاي ۇرپاقتارىنىڭ مەملەكەتى, شاعاتايلىقتار, شاعاتاي ءتىلى, شاعاتاي جازۋى دەگەن اتاۋلار. ال جوشى ەسىمىنە قاتىستى – جوشى ۇلىسى, جوشى ۇرپاقتارى جانە ورتالىق قازاقستانداعى جوشى حان كەسەنەسى اتاۋى عانا.
1224 جىلى شىڭعىس حان ۇلدارىنا جەر ءبولىپ بەرگەن سوڭ كەرى ورالادى. وسى داتاعا بيىل 800 جىل تولىپ وتىر. سول سەبەپتى دە ەلىمىزدە جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا, پايدا بولعانىنا سەگىز عاسىر تولعاندىعى اتالىپ جاتىر.
جوشى ۇلىسىنىڭ ەكىنشى بيلەۋشىسى ءارى جوشىنىڭ مۇراگەرى باتىي حاننىڭ باتىس ەلدەرىنە قارسى جەتى جىلدىق (1236-1242) جورىعى ناتيجەسىندە, موڭعول يمپەرياسىنىڭ اۋماعىنا ءسىبىر, باشقۇرت, بۋلگار, سولتۇستىك كاۆكاز جەرلەرى, شىعىس ەۋروپاعا دەيىنگى وڭىرلەر باعىندىرىلادى. جاڭادان باعىندىرىلعان جەرلەردىڭ ءبارى جوشى ۇلىسى قۇرامىنا قوسىلادى. ال جوشى ۇلىسى بولسا, موڭعول يمپەرياسىنىڭ ءبىر ۇلىسى عانا بولدى, يمپەريا ورتالىعى قاراقورىمعا باعىندى.
1241 جىلى ۇگەدەي قاعان قايتىس بولعاننان كەيىن جاڭا قاعان سايلاۋدا العاش رەت شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەلەرى اراسىندا اۋىزبىرشىلىك بولمادى. باتىي حان باستاعان جوشى ۇرپاقتارى ۇگەدەيدىڭ جەسىرىنىڭ تاققا وتىرۋىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, قاراقورىمعا بارمادى. ودان كەيىن بۇل وقيعا 1246 جىلى ۇگەدەيدىڭ ۇلى گۇيىك تاققا وتىرعاندا دا قايتالانادى. ال 1249 جىلى جوشى ۇلدارى قاراقورىمدا تولەنىڭ ۇلى موڭكەنىڭ بيلىككە كەلۋىنە كومەكتەسەدى. وسىلايشا, ەدىلدىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى ساراي قالاسى مەن موڭعوليا اۋماعىنداعى قاراقورىم اراسىندا بىردە سالقىن, بىردە جىلى قاتىناس ورنىعادى.
1259 جىلى موڭكە قاعان قايتىس بولىپ, وسيەتى بويىنشا كىشى ءىنىسى – ارىقبۇعا تاققا وتىرادى. ونى موڭكە قاعاننىڭ قىتايدى باعىندىرعان قۇبىلاي اتتى تاعى ءبىر ءىنىسى مويىندامايدى. ءسويتىپ, ءبىر مەزگىلدە ءبىر يمپەريادا ەكى قاعان پايدا بولادى دا, ولار ءوزارا كۇرەس جۇرگىزەدى. كۇرەس 1260 جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسادى. كۇرەسۋشى جاقتار وزدەرىنە شىڭعىس حاننىڭ جوشىدان, شاعاتايدان, ۇگەدەيدەن تاراعان ۇرپاقتارىن تارتادى. سونىڭ ارقاسىندا ۇگەدەيدىڭ نەمەرەسى حايدۋ كۇشەيىپ شىعا كەلەدى. حايدۋدى سارايداعى جوشى ۇرپاقتارى قولدايدى. اقىرى, 1269 جىلى كۇرەسۋشى جاقتار تالاس وزەنى بويىندا قۇرىلتاي شاقىرىپ, سوعىستاردى توقتاتۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى. تالاس قۇرىلتايىنداعى ساياسي شەشىم بويىنشا موڭعول يمپەرياسىنىڭ ىدىراعاندىعى جانە ونىڭ ورنىندا ءبىر-بىرىنە باعىنبايتىن بەس مەملەكەتتىڭ – قۇبىلايدىڭ, حۇلاعۋدىڭ, حايدۋدىڭ, شاعاتاي ۇرپاقتارىنىڭ مەملەكەتتەرى مەن جوشى ۇلىسىنىڭ نەگىزىندە جوشى ۇرپاقتارىنىڭ مەملەكەتى قۇرىلعاندىعىن ايگىلەيدى. جوشى ۇرپاقتارىنىڭ مەملەكەتى عىلىمي ادەبيەتتەردە ءارتۇرلى اتالادى, بىراق تا التىن وردا دەگەن اتاۋ كەڭ تارالعان. وسىلايشا, التىن وردانىڭ قۇرىلۋىن تاريحشىلار 1269 جىلعى تالاس قۇرىلتايىنان باستايدى. ال وعان دەيىنگى 45 جىلدىق كەزەڭ جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىنا ەنەدى.
كەيبىر تاريحشىلار التىن وردانىڭ قۇرىلعان جىلى دەپ 1242 جىلدى ايتادى. وعان نەگىز بولعان وقيعا – باتىي حاننىڭ جەتى جىلدىق جورىقتان سوڭ قاراقورىمعا بارماي, ەدىلدىڭ تومەنگى اعىسى بويىندا سارايدى سالدىرىپ, قىستاپ قالۋى.
ەكى جارىم عاسىرلىق تاريحى بار التىن وردانىڭ ساياسي تاريحىن شارتتى تۇردە قۇرىلۋ مەن قالىپتاسۋ, كۇشەيۋ مەن نىعايۋ جانە ىدىراۋشىلىق پەن كۇيرەۋ كەزەڭدەرى دەپ ۇشكە بولۋگە بولادى. جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى – 1224-1312 جىلدارى, كۇشەيۋى كەزەڭى 1312-1359 جىلدار ارالىعىندا بولسا, ال ونداعى ىدىراۋشىلىق ۇدەرىستەر مەن كۇيرەۋى 1360-1502 جىلدارى وتەدى. ىدىراۋدىڭ تەرەڭدەۋ بارىسىندا بۇل مەملەكەت ۇلكەن وردا اتاۋىنا يە بولادى.
XV عاسىردىڭ ورتاسىندا التىن وردانىڭ وڭ جاعىنداعى اۋماقتا بىرنەشە دەربەس حاندىق قۇرىلادى. ولار قىرىم, قازان, ءسىبىر, كەيىننەن قاجىتارحان حاندىقتارى مەن نوعاي ورداسى بولاتىن. ال ورتالىق بولىكتەگى جۇرت اتاۋى ۇلكەن وردا دەپ اتالادى.
ۇلكەن وردادا كىشى مۇحامەد حان 1437-1459 جىلدارى بيلىك قۇردى. بۇل جىلدارى ەدىلدىڭ ارعى جاعىندا پايدا بولعان حاندىقتار حالىقارالىق قاتىناستاردا مويىندالىپ, ءوز مۇددەلەرىنە ساي سىرتقى ساياسات جۇرگىزە باستايدى. قىرىم حاندىعى تۇرىك سۇلتانىمەن, ماسكەۋ كنيازدىعىمەن جاقسى ساياسي قاتىناستار ورناتسا, ۇلكەن وردا ليتۆا كنيازدىعىمەن وداقتاسادى.
1459 جىلى كىشى مۇحامەد حان قايتىس بولىپ, ارتىندا ماحمۇت جانە احمەت اتتى ۇلدارى قالادى. العاشىندا ۇلكەن ۇل ماحمۇت حان تاعىن يەلەنسە, 1465 جىلى ودان احمەت حان بيلىكتى تارتىپ الادى. ال ماحمۇت بولسا, ءوز جاقتاستارىمەن قاشىپ, قاجىتارحاندى باسىپ الادى دا, جەكە قاجىتارحان (استراحان) حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالايدى. وسىلايشا, ۇلكەن وردانىڭ وڭتۇستىك بولىگى ودان ءبولىنىپ كەتەدى.
ۇلكەن وردانىڭ بيلەۋشىسى احمەت حان – زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, ماسكەۋ كنيازدارى ساياسي جاعىنان تاۋەلدى بولعان ۇلكەن وردانىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى. ونىڭ بيلىگى تۇسىندا ۇلكەن وردا ءبىرشاما نىعايادى. ماڭعىت ءبيى, ۇلكەن وردادا بەكلەربەك لاۋازىمىن اتقارعان تەمىر بي ارقىلى ول نوعاي ورداسىمەن جاقسى قاتىناس ورناتىپ, وقاس ءبيدىڭ ءبىر قىزىنا ۇيلەنەدى. 1470-1471 جىلدارى احمەت حاننىڭ شىعىس دەشتى قىپشاقتاعى ساياساتى ناتيجەلى بولىپ, حورەزم ايماعىنا ونىڭ ۇستەمدىگى ورناتىلادى. استراحان بيلەۋشىسى ماحمۇت حاننىڭ ۇلى قاسىم حان وعان باعىنىشتىلىعىن بىلدىرەدى. ءسويتىپ, احمەت حاننىڭ التىن وردانى قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى العاشقى ساياساتى ءساتتى جۇزەگە اسا باستايدى.
بىراق ونىڭ وسى باعىتتاعى ماقساتىنا جەتۋىنە قىرىم حاندىعى كەدەرگى جاسادى. سول سەبەپتى دە ول 1470 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قىرىم ىسىمەن اينالىسادى. العاشىندا قىرىم مەن ۇلكەن وردا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار باقتالاستىق سيپاتتا جۇرسە, كەيىننەن ول اشىق جاۋلىق سيپاتقا يە بولادى. العاشىندا احمەت حاننىڭ ساياساتى جەمىستى باستالادى. 1475 جىلى قىرىم حانى مەڭلى گەرەي حانعا تۋعان باۋىرلارى قارسى باس كوتەرىپ, تاقتان قۋادى دا, ونىڭ ورنىنا اعاسى نۇرداۋلەت وتىرادى. كوپ ۇزاماي ولاردىڭ اراسىندا دا جانجال باستالىپ, كۇرەسۋشى جاقتىڭ ءبىرى احمەت حاندى كومەككە شاقىرادى. ءسويتىپ, 1477 جىلى ۇلكەن وردانىڭ كومەگىمەن قاجىتارحاندىق ماحمۇت حاننىڭ ۇلى جانىبەك حان قىرىم تاعىن يەلەنەدى. ەدىلدىڭ ارعى جاعىنداعى ءىرى ساياسي كۇش – قىرىمدا ءوز ادامىن وتىرعىزۋ ارقىلى احمەت حان نەگىزگى ماقساتى – التىن وردانى قالپىنا كەلتىرگەندەي بولادى. بىراق وقيعالار بارىسى تەز ءوربىپ, تۇرىك سۇلتانىنىڭ كومەگىمەن مەڭلى گەرەي حان 1478 جىلى جانىبەك حاندى قۋىپ, تاقتى قايتارىپ الادى. مۇنداي وقيعالاردان كەيىن قىرىم حانى مەڭلى گەرەي حان احمەت حاندى ءوزىنىڭ نەگىزگى جاۋى رەتىندە سانايدى.
1470 جىلداردىڭ ورتاسىندا كۇشەيە باستاعان ۇلكەن ورداعا قارسى ماسكەۋ مەن قىرىم اراسىندا وداقتاستىق قالىپتاسادى. ول ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولادى. ناتيجەسىندە, قىرىم دا, ماسكەۋ دە وسى وداقتاستىقتىڭ ارقاسىندا اناعۇرلىم ءوز مارتەبەلەرىن ساقتاپ قويماي, ودان ءارى نىعايتادى. ءتىپتى قىرىم حانى ماسكەۋ كنيازىن بۇرىنعىداي, تاۋەلدى «ق ۇلىم» دەپ ساناماي, جازعان حاتتارىندا ونى تۋىس «باۋىرىم» دەپ اتاي باستايدى. ماسكەۋ كنيازى ءۇشىن بۇل وتە پسيحولوگيالىق جانە يدەولوگيالىق جەڭىس بولدى.
احمەت حاننىڭ باتىستاعى كەلەسى ءبىر ساياساتى – ماسكەۋ كنيازدىعىنىڭ ۇلكەن ورداعا تاۋەلدىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ەدى. ول 1472 جىلى ماسكەۋگە ءساتسىز جورىق ۇيىمداستىرعان بولاتىن. احمەت حاننىڭ قىرىمدى العاننان كەيىنگى ماسكەۋگە جىبەرگەن ەلشىسىنە III يۆان تاراپىنان قۇرمەت كورسەتىلسە, قىرىمنان ايىرىلعاننان كەيىنگى حان جارلىعى ەلشى كوزىنشە جىرتىلادى. بۇل ماسكەۋدىڭ بۇدان بىلاي ۇلكەن ورداعا سالىق تولەمەيتىندىگىن, تاۋەلدى بولمايتىندىعىن بىلدىرەتىن ەدى. ونىڭ اقىرى, 1480 جىلى احمەت حاننىڭ ورىس جەرىنە جورىق جاساۋىنا الىپ كەلەدى. ۋگرا وزەنى بويىنداعى ءۇش ايلىق تەكەتىرەس احمەت حانعا ەشقانداي پايدا اكەلمەدى, كەرىسىنشە, قورعانىستا بولعان ماسكەۋ ەشبىر ۇرىسسىز جەڭىمپاز بولدى. 1480 جىلعى جورىق قورىتىندىسىنىڭ ماسكەۋ ءۇشىن ماڭىزى قانداي زور بولسا, ۇلكەن وردا ءۇشىن زيانى ءدال سونداي بولدى. 1481 جىلى قاڭتاردا احمەت حان قارسىلاسى, ءسىبىر بيلەۋشىسى يباق حاننىڭ قولىنان قازا تابادى.
احمەت حاننىڭ كوپ ۇلدارىنىڭ ىشىندە مۇرتازا, سەيىت احمەت جانە شەيح احمەت اتتى ۇلدارى اكەلەرىنىڭ جولىن جالعاستىردى. 1481 جىلى شەيح احمەتتى جەرگىلىكتى تايپا بەكتەرى حان سايلاسا, 1485 جىلى سەيىت احمەت, ال 1486 جىلى مۇرتازا وزدەرىن حان ەتىپ جاريالايدى. ءسويتىپ, ۇلكەن وردا اۋماعىندا ءبىر-بىرىنە باعىنبايتىن ءۇش حاندىق قالىپتاسادى. ءۇش حان كەيدە بىرلەسىپ, كەيدە ارازداسىپ جۇرەدى. دەگەنمەن نەگىزگى حان بولىپ شەيح احمەت حان سانالدى جانە ول تاريحتا ۇلكەن وردانىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەدى.
ۇلكەن وردا تاريحىنداعى سوڭعى ونجىلدىق كەزەڭ قىرىم حاندىعىمەن جۇرگىزگەن ساياساتپەن بايلانىستى. 1490 جىلدارى ءۇش حاننىڭ ارقايسىسى كەيدە جەكە, كەيدە بىرىگىپ, بىرنەشە رەت قىرىمعا جورىقتار ۇيىمداستىرادى. ولاردىڭ جورىقتارى ءبىرشاما ءساتتى بولعانىمەن, تولىق ماقساتىنا جەتپەيدى. احمەت حان ۇلدارىنىڭ قىرىمعا جاساعان 1486 جىلعى, 1490-1491 جىلدارعى جورىقتارى وسىنى كورسەتەدى.
1490 جىلداردىڭ ورتاسىندا اعايىندى حاندار اراسىندا الاۋىزدىق بولىپ, شەيح احمەت حان تاقتان ايىرىلادى. بىراق كوپ ۇزاماي تاققا قايتا ورالادى. بۇل جاعداي ونىڭ بەدەلىن ودان ءارى تومەندەتىپ جىبەرەدى. ول ەندى تۇپكى ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ديپلوماتيالىق جولدى تاڭداپ, 1497-1498 جىلدارى بىرنەشە رەت ليتۆا كنيازدىعىنا ەلشىلىكتەر اتتاندىرادى. العاشقى ەلشىلىكتەر ءساتسىز اياقتالسا, سوڭعى ەلشىلىكتى ليتۆا كنيازى ءتىپتى قابىلدامايدى دا. وسىلايشا, شەيح احمەت حاننىڭ جاعدايى تولىق كۇيرەۋدىڭ قارساڭىندا مۇلدە ناشارلاپ كەتەدى.
1500 جىل ۇلكەن وردا حالقى ءۇشىن وتە قيىن جىل بولدى. كوشپەلى رۋ-تايپالار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى شۇرايلى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ازدىعى جاڭا جەرلەرگە كوشۋگە يتەرمەلەيدى. شەيح احمەت حانعا باعىنىشتى جەكەلەگەن رۋلار بىرتىندەپ, ونى قالدىرىپ, كەتە باستايدى. كوشكەندەردىڭ كوپشىلىگى قىرىمدى پانالايدى. كوشكەندەر ىشىندە ۇلكەن وردانىڭ بەلگىلى تانىمال تۇلعالارى دا بولدى. ال قىرىم حانى بولسا, ولاردى قۋانا قارسى الىپ وتىردى.
1500-1501 جىلدىڭ قىسىندا شەيح احمەت حان قىرىمعا شابۋىل جاساۋدى ويلاستىرادى. ماقساتى دنەپردىڭ تومەنگى بويى مەن دنەستر ارالىعىنداعى جايىلىمدى جەرلەردى يەلەنۋ بولاتىن. ونىڭ ۇندەۋىنە تەك باۋىرى سەيىت احمەت حان عانا قوسىلادى, ال قالعان باۋىرلارى مەن وزگە جاقتاستارى باس تارتادى. قىرىم حانى بولسا ودان حاباردار بولىپ, اسكەر جيىپ قارسى تۇرادى. ەكى جاق اسكەرى دون وزەنى بويىندا كەزدەسەدى. وسى كەزدە ۇلكەنوردالىقتار جاعىندا بولماشى جاعدايعا بايلانىستى ەكى حان اراسىندا كيكىلجىڭ بولىپ, سەيىت احمەت حان ءوز ۇلىسىمەن كەيىن كوشىپ كەتەدى. ال قىرىم حانىنا ماسكەۋدەن ۋادە ەتىلگەن ون مىڭدىق اسكەر كەلمەيدى. سان جاعىنان ۇلكەن وردا اسكەرى كوپ بولاتىن. مەڭلى گەرەي حان بولسا, اسكەردىڭ ازىق-ت ۇلىگىنىڭ تاۋسىلعانىن جەلەۋ ەتىپ, كەيىن شەگىنەدى. بۇل تەكەتىرەستىڭ ناتيجەسىندە, شەيح احمەت حان ءوز دەگەنىنە جەتەدى.
ۇلكەن وردانىڭ قىرىمعا جاقىن كەلىپ قىستاۋى ول ءۇشىن وتە قاۋىپتى ەدى. سول سەبەپتى دە قىرىم حانى وزىنە ءتونىپ تۇرعان قاتەردەن قۇتىلۋ ءۇشىن كەلەسى جىلعى شەشۋشى شايقاسقا مىقتاپ دايىندالادى. شايقاس قارساڭىندا قىرىم جاعىندا وسمان يمپەرياسى, قازان حاندىعى, ماسكەۋ كنيازدىعى جانە مولدوۆا بولسا, ۇلكەن وردانىڭ بۇرىنعى وداقتاستارى – ليتۆا كنيازدىعى, نوعاي ورداسى جانە قاجىتارحان حاندىعى بۇل جولى بەيتاراپتىق تانىتادى. باسقاشا ايتقاندا, ءوز زامانىندا اتاعىمەن بۇكىل الەمدى تىتىرەنتكەن التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى – ۇلكەن وردا ءوز تاريحىنىڭ سوڭعى ايلارى مەن كۇندەرىندە ەشكىمگە كەرەكسىز بوپ, جالعىز قالادى.
شەيح احمەت حان سۋلا وزەنىنىڭ دنەپرگە قۇياتىن جەرىندە بەكىنىس سالدىرىپ, ورداسىن سوندا ورناتادى دا, قىرىم اسكەرىن سوندا كۇتەدى. ەكى حان دا قارسىلاستار جاعىندا نە بولىپ جاتقانىنان جاسىرىن تۇردە حاباردار بولىپ تۇردى. اسىرەسە مەڭلى گەرەي حان قارسىلاسىنىڭ ءار دەمىن ءبىلىپ تۇردى دەۋگە بولادى. ويتكەنى قىستىڭ قاتتى سۋىعىنا توڭىپ, اشىعا باستاعان ۇلكەن وردانىڭ كوپتەگەن رۋلارى تولىعىمەن قىرىمعا اعىلىپ جاتقان ەدى. وسى جىلى قىستا شەيح احمەت حاننىڭ كوپ ايەلدەرىنىڭ ءبىرى ءوز جاقتاستارىمەن قىرىمعا قونىس اۋدارادى. بۇل جاعداي شەيح احمەت حاندى قالاي السىرەتسە, مەڭلى گەرەي حاندى ءدال سولاي كۇشەيتەدى.
ەكى جاق اراسىنداعى شەشۋشى وقيعا 1502 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وتەدى. وقيعا بارىسى بىلايشا ءوربيدى. 1502 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە مەڭلىكەرەي حان كەفەدە تۇرىك سۇلتانىنىڭ ۇلى مەحمەدپەن كەزدەسىپ, قىرىق ەرگە قايتىپ ورالادى. ول 27 ءساۋىر كۇنى, ياعني ورازادان ون وتكەننەن كەيىن جورىققا اتانۋدى جوسپارلايدى. بىراق ماسكەۋ ەلشىلىگىنىڭ كەلۋىنە بايلانىستى كەشىگىپ, 3 مامىردا عانا اتقا وتىرادى. قىرىمدى ارتقا قالدىرىپ, سامارا وزەنى بويىندا (قازىرگى دنيپرو, بۇرىنعى دنەپروپەتروۆسك قالاسى ماڭى) بىرنەشە كۇن ايالدايدى. ۇلكەن وردادان قىرىمعا قاراي قونىس اۋدارعانداردىڭ ايتۋىنشا, شەيح احمەت حاننىڭ ورداسىنان پەرەكوپكە دەيىن 9-15 كۇندىك جول ەكەنىن ەستيدى. سامارا بويىنان قىرىم حانى ماسكەۋ كنيازى III يۆانعا ەلشىلىك ارقىلى حات جازىپ, وندا وزىنە كومەككە 20-25 ماۋسىمعا دەيىن قارۋلى اتقىشتار جاساعىن جىبەرۋدى سۇرايدى.
1502 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ العاشقى جارتىسىندا ەكى جاق تاراپىنان قانداي وقيعالاردىڭ بولعانى جونىندە ەشقانداي دەرەك جوق. مەڭلى گەرەي حانعا ماسكەۋلىك اسكەري كۇشتىڭ كومەگى قاجەت بولماي قالادى. 15 ماۋسىمدا مەڭلى گەرەي حان وداقتاسى ماسكەۋ كنيازىنە قارسىلاسى شەيح احمەت حاندى جەڭگەنى جونىندەگى قۋانىشتى حابارىن باياندايدى. وندا ول بىلاي دەپ جازادى: «...مەنىڭ باۋىرىم ۇلى كنياز يۆانعا. قۇدايدىڭ قولداۋىمەن ورتاق جاۋىمىز شەيح احمەتتى جەڭىپ, ونىڭ ورداسى مەن بۇكىل ۇلىسى مەنىڭ قولىما ءتيدى» (پامياتنيكي ديپلوماتيچەسكيح سنوشەني موسكوۆسكوگو گوسۋدارستۆا س كرىمسكويۋ ي نوگايسكويۋ وردامي ي س تۋرتسيەي. توم 1. س 1474 پو 1505 گود, ەپوحا سۆەرجەنيا مونگولسكوگو يگا ۆ روسسي. سپب, 1884, 420). وسى جەڭىلىستەن كەيىن تاعىنان ايىرىلعان شەيح احمەت حان از عانا جاقتاستارىمەن كيەۆكە, ودان سوڭ ليتۆاعا كەتەدى. ول سوندا تۇتقىن-قوناق رەتىندە شيرەك عاسىرداي ۋاقىت بولادى.
ءسويتىپ, التىن وردا تاريحىندا بۇل كۇن, ياعني 1502 جىلدىڭ 15 ماۋسىمى – ناقتى ايتقاندا, ۇلكەن وردانىڭ, ال جالپى العاندا, التىن وردانىڭ كۇيرەگەن قاسىرەتتى كۇنى.
وسى تۇرعىدا 15 ماۋسىم – ءبىز ءۇشىن تاريحتان ساباق الار كۇن. التىن وردا سەكىلدى الىپ ەۋرازيالىق مەملەكەتتىڭ ىدىراۋى مەن كۇيرەۋىنىڭ باستى سەبەبى – ونداعى باسقارۋشى اۋلەت اراسىندا ساياسي بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ بولماۋى, سونىڭ ناتيجەسىندە قاندى قىرعىن مەن سوعىستىڭ تۇتانۋى ەدى. قاي كەزدە دە, قاي جەردە دە ساياسي تۇراقتىلىق دامۋدىڭ بەرىك كەپىلى ەكەنىن التىن وردا تاعىلىمى بىزگە ناقتى كورسەتىپ وتىر. وسى كۇنى تاريحىمىزعا تەرەڭ ۇڭىلسەك, تاۋەلسىزدىگىمىز بەن ەلدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلۋگە ءتيىستىمىز.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
