بيىكتىك تازالىقتى سۇيەدى

دۇنيەنىڭ تىلسىم سىرلارىن ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا تەرەڭ تۇسىنگەنىن ءتامسىل سوزدەرىنە قا­راپ بىلۋگە بولادى. ء«دىن دە, عىلىم دا, اۋليەلىك تە قازاقتىڭ تىلىندە تۇر» دەپ ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىز بەكەر ايتپاسا كەرەك-ءتى. ويتكەنى قازاقتا «بۇلاننان بيىك اڭ جوق, بۇلانايدان بيىك تاۋ جوق» دەگەن ءسوز بار. سول ەڭ بيىك بۇلاناي (گيمالاي) نەپال ەلىنىڭ اۋماعىندا. بۇل ەلدىڭ سولتۇستىك-باتىستان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي ەكى قاتار تاۋ جوتاسى سوزىلىپ جاتىر, اراسىندا ۇلكەن اڭعارلار مەن قازانشۇڭقىرلار بار. ال سولتۇستىك جانە شىعىس شەكارالارىندا الەمدەگى ەڭ بيىك ەۆەرەست (8848 م) پەن كان­چەندجانگا (8585 م) شىڭدارى تۇر. بۇل تاۋلارعا جىل سايىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن مىڭداعان تاۋشى مەن ساياحاتشى بارادى. تاۋلار تىلسىمعا تولى. ونى ءتىپ­تى «اجال اڭعارى» دەيتىندەر دە بار, ويتكەنى تالاي تاۋشى تابانىنان تاۋسىلعان, ءسويتىپ الىپ تاۋلاردىڭ اڭعارىندا ماڭگىلىككە قالىپ قويعاندار دا كوپ (1992 جىلدان قازىرگە دەيىن 400-گە جۋىق ادام قايتپاي قالعان دەگەن دەرەك بار). «اسقار تاۋ, سەنىڭ ءبىر ءمىنىڭ بار» دەمەكشى, الەمدەگى ەڭ بيىك, ادام اياعى جەتپەس تاۋ بولا تۇرا, الەمدەگى ەڭ لاس تاۋ دا وسى  گيمالاي بولىپ تۇر. سول سەبەپتى ماماندار بۇل تاۋدى «الەمدەگى ەڭ بيىك قوقىس پوليگونى» بولىپ بارادى دەپ دابىل قاعىپ جاتىر. ويتكەنى تاۋ شىڭدارى وتتەگى باللوندارى, جىرتىلعان شاتىر, ارقان, سىنعان باس­پالداق, پوليەتيلەن پاكەت, بوتەلكە, كونسەرۆىنىڭ ۇيىندىسىنە اينالعان.

وسىعان وراي «The Himalayan Cleanup» قوزعالىسى 2018 جىلدان بەرى الەمنىڭ 50-گە جۋىق ەكولوگيالىق ۇيىمدارىمەن بىر­لەسىپ, تاۋ تازالىعىنا اسا ءمان بەرە باستادى. وعان الەمنىڭ ەرىكتى ازاماتتارى جۇمىلدىرىلادى. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە ەرىكتىلەرى بار (14 ەرىكتى قاتىس­قان).

2018 جىلدان باستاپ نەپال ەلىنىڭ ارمياسى گيمالاي تاۋلارىندا بەس رەت تازالىق جۇمىس­تارىن جۇرگىزدى. وسى ۋاقىت ارا­لىعىندا 119 توننا قوقىس, 14 ءمايىت جانە ادامنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرى جي­نالعان. ال بيىل ءتورت ادام­نىڭ ءمايىتى, بىرنەشە قاڭقا جانە 11 توننا قوقىس شىققان. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەۆە­رەستە ءالى 200-دەن اسا ادام ءمايىتى مەن 50 توننا قوقىس بار دەسەدى.

بيىل نەپال بيلىگى الپينيس­تەردى ىزدەۋ جانە قوقىس تازالاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتتى. ولار تۋريستەر مەن الپينيستەرگە با­قىلاۋ قۇرىلعىلارىن ورناتىپ, قوقىستى جوعارىدان اسكەري تىكۇشاقپەن الىپ كەتۋدى (تازالاۋدى) قولعا الدى. نەپال تۋريزم دەپارتامەنتىنىڭ الپينيزم جونىندەگى ديرەكتورى راكەش گۋرۋنگ بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ارنايى باقىلاۋشى توپ قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن مالىمدەدى.

2024 جىلى مامىر ايىندا اياقتالعان كوكتەمگى الپينيزمگە نەپال ۇكىمەتى شىڭعا شىقپاق بولعانداردىڭ 421-ىنە رۇقسات بەرگەن. ويتكەنى بيىل نەپالدىڭ جوعارى سوتى ەۆەرەسكە شىق­قىسى كەلەتىن تاۋشىلاردىڭ لي­­تسەنزيا سانىن ازايتتى. The Daily Star دەرەگىنە سايكەس, بيىل ەۆەرەسكە 600-دەي تاۋشى كوتە­رىلگەن. ونىڭ سەگىزى قازا تاپتى, وعان قوسا ءىز-ءتۇزسىز جو­عا­لىپ كەتكەندەرى دە بار.

جالپى, تاۋعا تازا­لىق جۇرگى­زۋ­دىڭ قي­ىندىعىن شەندەس­تىرەتىن تەڭەۋ جوق. وعان تەحنيكا مەن مول ادام كۇشى قاجەت ەتىلەتىنى بەلگىلى. ويتكەنى گيمالاي شىڭ­­دارىنىڭ كليماتى اركەلكى. ادەتتە ال­پي­­نيستەر جوعارىعا كوتەرىلگەن كەزدە جەر سىلكىنىسى, سۋ تاسقىنى, قار كوشكىنى سەكىلدى تابيعي كەدەرگىلەرگە تاپ بولادى. تاۋدىڭ جوعارى بولىگىندە وتتەگىنىڭ جە­تىسپەۋشىلىگى مەن جەلدىڭ قاتتى سوعۋى تالاي تاۋشىنىڭ ءومىرىن قيدى.

وسى جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەرىكتى تا­زا­لاۋشىلاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا 2014 جىلدان باستاپ نەپال تاراپى بازالىق لاگەردەن (5 300 م) جوعارى كوتەرىلگەن ءاربىر الپينيست تاۋدان كەمىندە 8 كيلو قوقىس شىعارۋى كەرەك دەگەن تالاپ ەنگىزدى. ال قىتاي تاراپى – تاۋدا ادام ءمايىتىن كوبەيتپەس ءۇشىن كاسىپقوي ەمەس تاۋشىلارعا (ەۆەرەسكە شىعۋعا) ليتسەنزيا بەرمەيتىن بولدى.

تاۋ تازالىعى دەگەندە, ءوز ەلى­مىزدەگى تاۋلاردىڭ دا جايى ەسكە تۇسەدى. ءتىپتى بىزدە تاۋ ءتۋريزمى دەگەن ارنايى سالا بارىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەس. ەلىمىزدىڭ بيىك شىڭدارى – حان ءتاڭىرى (6995 م), مەريديان جوتاسى (6276 م), تالعار شىڭى (4973 م), شوقتال تاۋى (كۇنگەي الاتاۋ 4770 م), بەساقان تاۋى (4622 م), ىلە الاتاۋى (4600 م), مۇزتاۋ شىڭى (التاي تاۋى (4506 م), ماناس شىڭى (تالاس (4482 م), ساۋىر تاۋى (3818 م). ونىڭ ىشىندە تۋريس­تەر مەن تاۋشىلار كوپ باراتىن تاۋلار – الاتاۋ شاتقالدارى مەن التاي تاۋلارى. تۋريستەر جۇرگەن جەر تاپ-تازا تۇر دەۋ قيىن. ويتكەنى تۋريستەر كوپ باراتىن مۇزتاۋدا جىل سايىن تازالىق جۇمىسى ءجۇرىپ تۇرادى.

مۇزتاۋدىڭ رەسەي ەلىنە قا­رايتىن جاعىنىڭ تازالىعىمەن اينالىساتىن كونستانتين ەلان­تسەۆتىڭ ايتۋىنشا, جىلدار بويى جينالعان قالدىقتاردى تەك تىك­ۇشاقپەن عانا شىعارۋعا بولادى. سونداي-اق ول ءار جىل سايىن 100-گە جۋىق قاپ قوقىس شىعاراتىنىن ايتادى.

ال «ىلە-الاتاۋ» مەملە­كەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە تاۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ جانە تا­بيعاتتى تازا ساقتاۋ ماقساتىندا قال­دىقتاردى ءبولىپ جيناۋ الاڭ­دارىن جاساقتاۋ قولعا الىندى. قازىر ىلە-الاتاۋ باۋرايى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋدىڭ ينفرا­قۇرىلىمىن تولىققاندى جا­ساق­تاعان ەلىمىزدەگى العاش­قى ۇلتتىق ساياباق بولىپ تۇر. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ مالى­مەتىنشە, ۇلتتىق پارك اۋماعىندا بارلىعى 31 جاڭا قالدىق الاڭى ورناتىلىپ, وكم وپەراتورى 225 كونتەينەر قويعان.

رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, ۇلتتىق پارككە جىلىنا 300 مىڭنان اسا ساياحاتتاۋشىلار كەلەدى ەكەن. سوندىقتان 2030 جىلعا دەيىن پارك اۋماعىنداعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ دەڭگەيىن 85%-عا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. «قازىر قالدىقتاردى تاستايتىن الاڭدار: الما-اراسان, مۇز­تاۋ, قيماسار, اققايىڭ, قاس­كە­لەڭ, اقساي, ەسىك, تۇرگەن, ت.ب. شاتقالداردا ورناتىلدى», دەيدى «ىلە-الاتاۋ» مۇتپ قىز­مەتكەرلەرى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كەلۋشىلەر ءجيى قوقىس قالدىرادى, تەمەكى تۇقىلىن تاستايدى, جاققان وتىن وشىرمەيدى, ءتىپتى ۆانداليزم فاكتىلەرى دە كەزدەسەتىن كورىنەدى.

ال جۋىردا باستالعان «تازا قازاقستان» رەسپۋبليكالىق اكتسيا­سى اياسىندا تازالىق جۇمىستارى تەك قالا ماڭىندا عانا ەمەس, ءبىز ايتىپ وتىرعان تاۋداعى تازالىق ماسەلەسىنە دە وتانداستارىمىز كىرىسىپ كەتتى. ونىڭ ءبىر ايقىن دالەلى – جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانىنداعى تاۋ شاتقالىندا جۇرگىزىلگەن تازالىق جۇمىستارىن ايتۋعا بولادى. باۋىمىز دا, تاۋىمىز دا تازا تۇرسىن دەسەك, بۇل يگى باستاما باسقا دا تاۋلى ولكەدەگى وتانداستارىمىزعا ۇلگى بولۋعا ءتيىس.