– بەكبولات ەركەباي ۇلى, «ەڭبەك-قاراعاندى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى وڭىرىمىزدەگى بىرنەشە تۇزەۋ مەكەمەسىنە كاسىپ يەلەرىن تارتىپ, سول ارقىلى جازاسىن وتەۋشىلەرگە جۇمىس بەرىپ وتىر. ءبىز – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز تۋرلارىندا بۇعان كوز جەتكىزدىك. بىراق ءوزىڭىز كورسەتكەن ستاتيستيكا ويلاندىرىپ قويدى. سوتتالۋشىلاردىڭ 1 500-گە جۋىعى جۇمىسسىز. ياعني جارتىسى. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ وتەماقىسى دا وتە كوپ ەكەن...
– قاراعاندى مەن ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى تۇرمەلەردەگى سوتتالۋشىلاردىڭ موينىندا 6 ملرد 362 ملن تەڭگە تولەنبەگەن وتەماقى, 64 ملن تەڭگە وندىرىلمەگەن اليمەنت بار. ولار نەگە تولەي المايدى؟ جۇمىس جوق. ال ولاردىڭ جۇمىسقا دەگەن قۇلشىنىسى جوعارى. ەڭبەككە قابىلەتتى. تەمىر توردا ۋاقىتىن بوسقا وتكىزگەنشە ەڭبەك ەتىپ, اقشا تاۋىپ, قارىزىمىزدى قايتارساق دەگەن نيەتتەرى بار. بىراق اشىعىن ايتقانىمىز ءجون, «ەڭبەك-قاراعاندى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارا الماي وتىر. بۇل مەكەمەنىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل بولدى. ءالى وزگەرىس جوق. جۇمىس بەرىپ وتىرعان 20-عا جۋىق كاسىپكەر بار. بىراق تاپسىرىس از بولعاندىقتان, جۇمىسپەن قامتۋدا ىركىلىس بار. ەگەر «ەڭبەك-قاراعاندى» رمك جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتە الماسا, سوتتالعانداردى سىرتقا شىعارىپ, جۇمىس بەرەيىك.
– بۇل قادامعا زاڭ قالاي قارايدى ەكەن؟
– مۇنى مەن ويدان شىعارىپ وتىرعانىم جوق. بۇل جوبا بىزدە زاڭدى تۇردە بولعان. بىراق بۇرىن كۇشى جويىلعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىشكى اسكەرلەرى تۋرالى» 1992 جىلعى 23 ماۋسىمداعى №1407-حII قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 21-بابىنىڭ 4-تارماعىندا (بۇرىنعى رەداكتسياسى), «ىشكى اسكەرلەردىڭ جەكە قۇرامىنىڭ مىندەتتەرىندە» بىلاي دەپ جازىلعان: «اسكەرلەر كۇزەتەتىن قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇزەۋ مەكەمەلەرىنەن سوتتالعانداردى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنە جانە كەرى, سونىمەن بىرگە ءوندىرىس نىساندارىنا جانە كەرى ايداۋىلداۋ. وسى نىسانداردى وندا سوتتالعاندار جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتتا كۇزەتۋ» دەپ كورسەتىلگەن. سوعان بايلانىستى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۇلانى تۋرالى» 2015 جىلعى 10 قاڭتارداعى №274 قر زاڭىنا جوعارىدا اتالعان نورماعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. اۋەلى وسىلاي زاڭداستىرىپ الۋ كەرەك. بۇل ۇسىنىسىمدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنە جازباشا تۇردە جولداعانمىن. الەۋمەتتىك ادىلدىكتى ورناتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز دا سول. قىلمىسكەرلەر قوعامعا مورالدىق, ماتەريالدىق زالال كەلتىرەدى. ونىڭ ۇستىنە سوت ۇكىمى كەسىپ بەرگەن وتەماقىنى تولەمەيدى. ال ودان زالال كورگەن جاقىندارىنا قاجەتىن كىم تولەيدى؟ جاقىندا ءبىر ادامدى قابىلدادىم. 21 جاستاعى جالعىز ۇلى كىسى قولىنان قازا تاۋىپتى. بىرنەشە جىل وتسە دە, وتەماقى الماعان. بىزگە كەلىپ: «ماعان ونىڭ ول جاقتا تەككە وتىرعانى نە كەرەك؟ جۇمىس ىستەپ, وتەماقىمدى تولەسىن. جازاسىن وتەۋ دەگەن وكىمەتتىڭ اق توسەگىنە جاتىپ, دايىن تاماعىن ءىشۋ عانا ما؟» دەپ رەنجىدى. ءۇنسىز قالدىم. وسى سەكىلدى زارداپ كورگەن ادام قانشاما؟ سول سەبەپتى بىرنەشە زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىپ, جازاسىن وتەۋشىلەردى سىرتقا شىعارىپ, زاۋىت, كاسىپورىندارعا جۇمىسقا تۇرعىزۋ كەرەك.
– جازاسىن وتەۋشىلەردى سىرتقا شىعارساق, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن قاشىپ كەتۋ قاۋپى ورىن الماي ما؟ وعان كىم كەپىل بولادى؟
– بىلتىر ءبىرىنشى بولىپ قاناتقاقتى جوبا باستادىق. وبلىستىق پروكۋراتۋرا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ارنايى كەلىسىمىمەن 40 سوتتالعان ايەلدى سىرتقا شىعارىپ, ءۇش اي جۇمىس ىستەتتىك. جاقىن ماڭداعى شارۋانىڭ القابىنداعى كارتوپتى جيناپ, سۇرىپتادى. بەينەباقىلاۋدى بارىنشا كۇشەيتتىك. قاراۋىلدارىمىز قىراعىلىق تانىتتى. تۇسكى استارىن اپارىپ بەرىپ وتىردىق. جۇمىس بەرۋشى تاڭەرتەڭ اۆتوبۋسپەن الىپ كەتەدى, كەشكىلىك اكەپ تاستايدى. تەكسەرىستەن وتكىزەمىز. اپتاسىنا بەس كۇن جۇمىس ىستەدى. ەشكىم قاشپادى. ءتىپتى قاشۋعا تالپىنبادى دا. تۋىسقاندارىنا سالماق سالماي, ءوز قاراجاتتارىن تاۋىپ, قاجەتتەرىنە جۇمسادى. قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ 119-بابى بويىنشا ءبىز مەكەمەنىڭ سىرتىنا شىعارا الامىز. وندا «كۇزەت اۋماعىنان تىس» دەپ جازىلعان. ءبىزدىڭ قۇقىعىمىز بار. بىراق مۇندا تاعى ءبىر ماسەلە بار. ءبىر سوتتالۋشىعا ءۇش قاراۋىل كەرەك. بۇل وتە كوپ. بۇرىنعى نورماعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىمدى دا جەتكىزدىم. قازىر زاماننىڭ دامىعان كەزى. ارنايى ەلەكتروندى قاداعالاۋ براسلەتىن پايدالانۋعا ابدەن بولادى. ونى شەشىپ, يا بولماسا بەلگىلەنگەن اۋماقتان اسىپ كەتسە, ورتالىققا بىردەن دابىل كەلەدى. ونىڭ اي سايىنعى تولەمى 25 مىڭ تەڭگەگە شىعادى. ونى جۇمىس بەرۋشىلەر تولەۋگە نيەتتى. وعان سوتتالۋشىلار دا قارسى ەمەس. باستىسى, جۇمىس ىستەسەك بولدى دەيدى.
– جۇمىس بەرۋشى كاسىپورىندار بۇعان قالاي قارايدى؟ دەگەنمەن دە قوعامعا قاۋىپ كەلتىرگەن ادامنان سەكەمدەنەتىن شىعار؟
– جوعارىدا ايتتىم عوي, 40 سوتتالۋشى ايەلدى جۇمىسپەن قامتىدىق دەپ. سونى ەستىپ العان بىرنەشە زاۋىت, كاسىپورىن باسشىلارى: «بىزگە دە ەر-ازاماتتاردى بولىڭىزدەر. جۇمىس بەرەيىك. ءتىپتى تۇسكى اسىن, براسلەتىن, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن, باسقا دا شىعىندارىن وتەيىك», دەدى. سوتتالعان ازاماتتاردى ۇلتتىق ۇلاننىڭ ساربازدارى كۇزەتەدى. ويتكەنى ولاردىڭ زاڭىنان 2015 جىلى وسى نورما الىنىپ تاستالعان. قايتا وزگەرىس ەنگىزۋىمىز كەرەك. قانشاما سارباز بار. كۇزەتتى كۇشەيتۋ كەرەك. سوتتالعاندارعا جۇمىس بەرەيىك. ەڭبەك ەتسىن. قوعامعا سولاي پايداسىن تيگىزسىن. ءبىز 1 500 سوتتالۋشىنىڭ بارلىعىن سىرتقا شىعارا سالمايمىز. ولاردىڭ ىشىندە دەنساۋلىعى جارامايتىن, پسيحيكالىق اۋىتقۋى بارلارعا رۇقسات بەرمەيمىز. جۇمىس بەرۋشىلەر نەگە كەلەدى بىزگە؟ ويتكەنى قارا جۇمىستان قاشاتىن ادام كوپ. جۇمىسشى قات. ال سول جۇمىستى تەپسە تەمىر ۇزەتىن سوتتالعاندار ىستەسىنشى, قالاي ونەدى. جازاسىن وتەپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە مىقتى ماماندار بار. كەز كەلگەن تەحنيكاڭىزدى دا, تەحنولوگياڭىزدى دا يگەرىپ كەتەدى. جۇمىس بەرەتىندەر تەگىن ىستەتەمىز دەپ وتىرعان جوق. ورتا ەسەپپەن 150-200 مىڭ تەڭگە ايلىقتارىن تولەيدى. بۇل قارجىعا سوتتالعاندار زالالدارىن وتەيدى, وتباسىنا كومەكتەسەدى. ونىڭ ۇستىنە جۇمىسى بار ادامنىڭ بوس ۋاقىتى دا جوق. وقىس وقيعالار ازايار ەدى. تەمىر تورداعى ۋاقىتتارى دا جىلدام وتەدى.
– سوتتالعانداردى سىرتقا شىعارىپ, جۇمىسپەن قامتۋ الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە قالاي؟
– مۇنداي تاجىريبە ەۋروپا ەلدەرىندە كەزدەسەدى. دامىعان مەملەكەتتەر كۇزەت قاۋىپسىزدىگىن وڭتايلاندىرىپ, كۇشەيتىپ العان. ءسويتىپ, سوتتالعانداردىڭ جۇمىس كۇشىن پايدالانادى. تەك پايدالانىپ قانا قويمايدى, ولاردىڭ ەڭبەك ارقىلى وڭالۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. ءبىزدىڭ دە تۇپكى ماقساتىمىز – وسى. تاعى ءبىر ناقتىلاپ ايتا كەتەتىن دۇنيە, سوتتالعاندار سوت كەسىپ بەرگەن وتەماقىسىنىڭ جارتىسىن تولەسە, ياعني باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان مەرزىمىن ازايتىپ, جازاسىن جەڭىلدەتەر ەدى. قوعامدىق جۇمىسقا ارالاستىرساق, ولاردىڭ دا تاربيەسى جاقسارار ەدى.
– وسى ورايدا مىنانداي دا زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. سوتتالۋشىلاردىڭ تاماعى توق, سىرتقا شىعىپ ىستەيتىن ايلىعى ءتاۋىر جۇمىسى بار. تۇرمەنى ازايتامىز دەپ قىلمىسكەرلەردىڭ قاتارىن كوبەيتىپ المايمىز با؟
– مۇنداي وي, ارينە, مازالاماي قويمايدى. بىراق قىلمىسكەر ەرتەڭىن ويلاپ, ونداي قادامعا بارمايدى دەپ ەسەپتەيمىن. راس, تۇرمەنىڭ تىرشىلىگىنە ۇيرەنىپ, قايتا اينالىپ كەلەتىندەر بار. بىراق سيرەك. ولاردىڭ جۇمىسقا دەگەن مۇلدەم ىنتاسى دا جوق. سول سەبەپتى سوتتالۋشىلاردى ەڭبەككە جۇمىلدىرۋ ەسەبىنەن ولاردىڭ ءوز-وزىنە جاعداي جاساۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سوعان اسەر ەتۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, زالال كەلتىرگەن وتەماقىلارىن تولەتۋ. 6 ملرد 362 ملن تەڭگە از قاراجات ەمەس. جان-جاقتى ويلاستىرۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قاسىمحان عالىم,
«Egemen Qazaqstan»
