قانداي ءبىر ۇلت, مەملەكەت قالىپتى جاعدايدا وركەندەۋ ءۇشىن ونىڭ بۇقاراسى بىلىممەن قارۋلانۋى كەرەك. ءبىلىم بولعاندا – ومىرگە, تۇرمىسقا, قوعامعا, مەملەكەتكە, قاجەتتى ىلىممەن. سوتسيولوگتەر ءبىلىمنىڭ قوعامدىق ماڭىزىنا قاراي بىرنەشە جىككە ءبولىپتى. ءبىرىنشىسى, اسا ماڭىزدى ءبىلىم, ودان كەيىن ماڭىزدى ءبىلىم, ودان كەيىن قاجەتتى ءبىلىم, قاجەتتەن سوڭ كەرەكسىز ءبىلىم, ودان كەيىن قاۋىپتى ءبىلىم دەپ قاراستىرىپتى.
قازىر وسىلاردىڭ ورنى اۋىسىپ كەتتى. ادامدار اقيقاتقا بايلاعان شىنايى بىلىمگە ۇمتىلۋدان گورى, جارق-جۇرق ەتكەن الدامشى بىلىمگە, ياعني ءبىلىم سياقتى كورىنگەن اقپاراتقا قۇمار.
سونداي-اق جاس ۇرپاق, ياعني وقىپ جاتقان وقۋشى-ستۋدەنتتەر كۇندەلىكتى ينتەرنەتتەن الىپ جۇرگەن اقپاراتىن ءبىلىم دەپ شاتاسىپ قالۋى ابدەن كادىك. بۇگىنگى قوعام ءبىلىم مەن اقپاراتتىڭ ورنىنىڭ الماسۋى ەلدى, قوعامدى ساۋاتسىزدىققا قاراي يتەرمەلەيدى. ويتكەنى ءبىلىمنىڭ قۇنى ونىڭ شىندىعىندا. اقپاراتتىق ءبىلىم ەشقاشان شىندىقتى بەرە المايدى.
بۇل جەردە ايتپاعىمىز: ءبىلىمنىڭ ءتۇرى كوپ. بىراق ءاربىر نارسەنىڭ نەگىزگى تۇعىرى بولاتىنى سياقتى, ءبىلىمنىڭ نەگىزگى وزەگى – تاريحي سانا. ويتكەنى ءوزىنىڭ وتكەنىن بىلمەگەن ۇرپاق, بولاشاعىنا باعدار جاساي المايدى. تامىرسىز اعاش سياقتى, جاپىراق جايىپ كوكتەمەيدى. ساناسى قورتىقتانىپ, ءوزىن باسقالاردان كەم ساناۋ, وزگەنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن ۇلگى تۇتىپ, وزىنىكىن قور تۇتۋ سياقتى كەمباعال تۇسىنىك قالىپتاسادى.
كەلەسى كەزەكتە, ءبىلىم الۋ ومىردەگى باستى ماقساتقا اينالمايىنشا ناتيجە بەرمەيدى. ءبىر نارسەنى ءبىلىپ-ۇيرەنۋگە دەگەن قۇشتارلىق, ءوزىن-ءوزى تانۋعا ۇمتىلعان العاشقى قادام. وسىلايشا, ءبىلۋدىڭ عاجايىپتار الەمىنە جەتەلەيتىندىگىنە كوزىڭ جەتەدى. اتامىز قازاق «بىلەكتى ءبىردى جىعادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەپ, ءبىلىم العان تۇلعانىڭ قوعامداعى ورنى مەن بەدەلىن انىقتاعان.
شىنايى بىلىمگە ۇمىلعان ەل وزاتىنىن قارت تاريح دالەلدەپ وتىر. ءبىلىم الۋدىڭ ارتىقشىلىعى جانە ونىڭ ادام ومىرىندەگى ماڭىزى تالاس تۋدىرمايتىن ماسەلە. ءبىلىم – كەز كەلگەن ادام مەن قوعامنىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ءبىلىم جوق جەردى قاشاندا ناداندىق جايلايدى. ناداندىقتىڭ سيپاتتىق ءسينونيمىن قازاق «قاراڭعىلىق» دەپ اتاعان. سەبەبى ناداندىق, ءبىلىم ارقىلى كەلەتىن ادامداعى تانىم-تۇسىنىك ساۋلەسىن قاراڭعىلىق قۇرساۋىنا باتىرىپ جىبەرەدى. سوندىقتان عالىمدار ء«بىلىم – ادامدى ناداندىقتىڭ قاراڭعى قاقپاسىنان شىعاراتىن نۇر», دەگەن.
وسى ورايدا, دانا اباي اتامىز: «كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سونان قاشپاق كەرەك. ولار: اۋەلى – ناداندىق, ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك, ءۇشىنشى – زالىمدىق. ناداندىق – ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعى, دۇنيەدە ەشبىر نارسەنى ولارسىز ءبىلىپ بولمايدى. بىلىمسىزدىك ول حايۋاندىق. ەرىنشەكتىك – كۇللى دۇنيەدەگى ونەردىڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق, ۇياتسىزدىق, كەدەيلىك – ءبارى وسىدان شىعادى. زالىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا, ادامنان بولىنەدى, ءبىر جىرتقىش حايۋان قيسابىنا قوسىلادى» دەسە, وتكەن عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرى, اعارتۋشى – ۇستاز احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «باسقادان كەم بولماۋ ءۇشىن, ءبىز ءبىلىمدى جانە باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك» دەگەن ەكەن.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, ۇلى عالىم-وقىمىستى ءال-فارابي بابامىزدىڭ, «بىلىمگە قۇشتار ادامنىڭ اقىل-ويى – ايقىن, ەرىك-جىگەرى – زور, تىلەك-ماقساتى – اقيقات پەن ادالدىققا قىزمەت ەتۋگە تالاپ جولىندا بولۋى شارت» دەگەنىندەي ءبىلىم وڭايلىقپەن كەلە سالاتىن دۇنيە ەمەس. ءبىلىم الۋ جىلدار بويعى قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. قازاقتىڭ ء«بىلىم ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەپ ايتۋىنىڭ استارىندا دا وسى ماعىنا جاتىر.
جاس ۇرپاققا ءبىلىمنىڭ ارتىقشىلىعى مەن ماڭىزىن ۇنەمى ەسكەرتىپ, ولاردى ءبىلىم الۋعا ءاردايىم ىنتالاندىرۋ قاجەت. ءبىلىم سونداي-اق تۇنىق نارسە بولعاندىقتان, رۋحاني تازالىقتى دا قاجەت ەتەدى. ياعني شىنايى ءبىلىم يەسى بولۋدىڭ باستى شارتى – ساناسى ءمولدىر, وي تازا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىلىم ىزدەگەن ادامنىڭ جان دۇنيەسى نە ەكسە سونى وراتىن قۇنارلى توپىراق سياقتى بولعاندا عانا ونىڭ بويىنا, ساناسىنا شىنايى ءبىلىمنىڭ ءنارى قونباق.
