مۇندا اۆتور «ادىلەتتى قازاقستان – باز بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, بيلىكتىڭ ويلاپ تاپقان جاساندى يدەياسى ەمەس, پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق باعدارىنىڭ يدەيالىق نەگىزى» ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ وتەدى. سونىمەن قاتار «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسىنىڭ باستى بەس تۇجىرىمعا نەگىزدەلگەنىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدە ساياسي ومىرگە بىرتىندەپ ەنگىزىلىپ كەلە جاتقاندىعىنا قوعامدىق ومىردەن ناقتى دالەلدەر كەلتىرگەن.
ماقالادا ەڭ الدىمەن ادىلەتتى قازاقستاننىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرناماسىنىڭ باستى قاعيداتى – «ادىلدىك» ۇعىمى تۋرالى: «ادىلدىك دەگەنىمىز – ءبارىن ءبىر قالىپقا سالىپ, تەڭەستىرۋ ەمەس. ادىلدىك – ەڭ الدىمەن, قۇقىقتار مەن مىندەتتەردى بارىنە بىردەي ءبولۋ», دەلىنىپ, ونىڭ قوعامنىڭ سۇرانىسىنا دا, مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىنا دا ساي كەلەتىنى ايشىقتالعان. ءسويتىپ, «ادىلدىك» دەگەن اۋقىمدى ۇعىم وسى يدەولوگيانىڭ ارقاۋىنا, ال «ادىلەتتى قازاقستان» دەگەن تۇسىنىك مەملەكەت باعدارىنىڭ باستى يدەولوگەماسىنا اينالدى» دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى.
ادىلەتتى قازاقستاننىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرناماسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتى بولىپ سانالاتىن «ادىلدىك» ۇعىمىنا ماقالادا بەرىلگەن تۇسىنىكتىڭ ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ ۇلاعاتتى, قاعيداتتى ىلىمدەرىمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. شىعىستىڭ عۇلاما-دانىشپانى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» اتتى شىعارماسىندا مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى ءۇشىن ادىلەتتىلىكتىڭ ۇلگىلى يدەيالارىن ۇسىنعان ەدى. وتىرارلىق ويشىلدىڭ «ادىلەتتىلىك دەگەنىمىز – بۇل ەڭ الدىمەن قوعامداعى ادامداردىڭ ۇلەسىنە تيەتىن ورتاق يگىلىكتەردىڭ ءبولىنۋى جانە بۇدان كەيىن ولاردىڭ اراسىنا بولىنگەن سول يگىلىكتەردىڭ ساقتالۋى» دەگەن انىقتاماسى ماقالادا ايتىلعان ادىلەتتىك جونىندەگى تۇسىنىككە تولىق سايكەس كەلەتىنىن انىق كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ويشىل ادىلەتسىز قوعامدا ادام تاعدىرى, ونىڭ رۋحاني جەتىلۋى, ولاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ءبارى ساۋداعا تۇسەتىنىن ەسكەرتەدى. باقىتقا قول جەتكىزۋدەگى تۇتىنۋ تالابىن ادامدار جەكە دارالىقتا ەمەس, ادىلەتتى اكىم ۇيىمداستىرعان كوپشىلىك اراسىندا, ياعني قوعامدا جۇزەگە اسىرادى. سول زاماننىڭ كورنەكتى اقىنى جانە ويشىلى ءجۇسىپ بالاساعۇن «كىسىگە ەكى دۇنيەدە پايدالى نارسە رەتىندە «ىزگى ءىس پەن ادىلدىكتى» اتاپ, «بۇل ارقىلى ادام شىن باقىت تابادى» دەيدى. ءسويتىپ, تۇركى داۋىرىندەگى ەكى ويشىلدىڭ دا تۇجىرىمى بويىنشا ەلدە ادىلەتسىزدىك جويىلىپ, ادىلەتتىك ورناعاندا عانا يگىلىككە قول جەتىپ, قوعامدا باقىت ورنايتىنى تۇجىرىمدالادى.
ماقالادا «ادىلەتتى قازاقستان» يدەولوگەماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ ساياساتى باستى بەس تۇجىرىمعا نەگىزدەلگەنى ايقىندالعان. ولار: ء«ارتۇرلى پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت», «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», «زاڭ مەن ءتارتىپ», «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت», «ادال ازامات».
ادىلەتتى قازاقستاننىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرناماسىن جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى تەتىكتىڭ ءبىرى – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», ال ونىڭ ءمانىسى – مەملەكەت قىزمەتشىلەرىنىڭ ەل-جۇرتپەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداي ءبىلۋ ەكەندىگى ايتىلعان. ءال-فارابي «...قايىرىمدى قالانى ادىلەتتى بيلەۋشى باسقارۋ كەرەك. ول قايىرىمدى ءىس-ارەكەتتەر عانا جاسايدى. كەز كەلگەن تۇلعا قوعامنىڭ الدىنداعى قىزمەتىن ابىرويلى اتقارىپ, كەمەل اتاققا يە بولۋ كەرەك». وسى ورايدا ويشىل بولاشاق قايىرىمدى ءىس پەن مەملەكەتكە ادال قىزمەت جاسايتىن ازاماتتاردى باۋلۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىندىعىن بايقاۋعا بولادى. ول ادىلەتتىلىك – قايىرىمدىلىقتىڭ نەگىزى مەن مازمۇنىنا اينالۋ قاجەتتىگىن ۋاعىزدايدى. «ەل باسقارۋدىڭ العاشقى ىزگىلىكتى ساباعى قالالار مەن حالىقتار اراسىنداعى ىزگىلىكتى تۇرمىس سالتى مەن ىزگىلىكتى قابىلەتتەردى ورنىقتىرۋدى, ولاردى جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدى جانە مادەنيەتسىز ءومىر سالتىنىڭ كەلەڭسىز كورىنىستەرىنەن ساقتانۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءىس-ارەكەتتەردەن تۇراتىنىن» ەسكەرتەدى.
حاكىم اباي ادىلەتتى تۇتاستاي عالام قۇبىلىستارىن رەتتەۋشى قۇدىرەت رەتىندە قاراستىرعان. «اسەمپاز بولما ارنەگە» دەگەن ولەڭىندە:
«قايرات پەن اقىل جول تابار,
قاشقانعا دا قۋعانعا.
ادىلەت-شاپقات كىمدە بار,
سول جاراسار تۋعانعا.
باستاپقى ەكەۋ سوڭعىسىز,
بىتە قالسا قازاققا.
الدىڭ – جالىن, ارتىڭ – مۇز,
بارار ەدىڭ قاي جاققا؟» – دەيدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ويشىلدىڭ بىلۋىنشە, ادامعا باقىت قونۋىنىڭ باستى شارتى – ادىلەتتىڭ يەسى بولۋ. الەمدەگى وراسان قارجىلىق داعدارىستار دا, بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتەگى ۇلتتىق بايلىقتىڭ تولىعىنان حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالماۋى دا ادىلەتسىزدىكتەن تۋىندايتىندىعى انىق.
ماقالادا وزەكتى تۇجىرىمنىڭ ءبىرى رەتىندە «زاڭ جانە ءتارتىپ» اتالىپ, ونىڭ قوعامدا ادىلدىك ورناتۋداعى ءرولى ايقىندالعان. زاڭدى مۇلتىكسىز ساقتاۋ, بارشانىڭ زاڭ الدىندا تەڭ بولۋى, ەڭ باستىسى زاڭ بۇزعان ادامنىڭ قالايدا جازاسىن الۋى – قوعامدا ادىلدىكتى ورنىقتىرۋدىڭ باستى شارتى بولاتىندىعى كورسەتىلەدى. ج.بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىنىڭ باستى يدەياسى – مەملەكەتتى دۇرىس باسقارۋ ءۇشىن قارا قىلدى قاق جاراتىنداي ءادىل زاڭنىڭ بولۋى. بيلىكتى دۇرىس قۇرۋدىڭ ءبىرىنشى شاراسى – زاڭدى دۇرىس جاساي ءبىلۋ جانە ونى دۇرىس قولدانۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ. ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ بۇل ويلارىنان «زاڭنىڭ جالپىعا بىردەي مىندەتتىلىگى» قاعيداتىن سول كەزدىڭ وزىندە-اق كۇن تارتىبىنە قويعاندىعى بايقالادى. ءادىل زاڭمەن باسقارىلسا قارا حالىق تا بيلەۋشىنىڭ سوڭىنان ەرەدى, دەيدى.
بۇل جەردە ج.بالاساعۇننىڭ:
«ەكى نəرسە ەلدىڭ باعىن اشادى,
زاڭ مەن ساقتىق – ەل تۇعىرى قاشانعى...» – دەگەنىن كەلتىرگەن ورىندى. «قۇتتى بىلىك» مەملەكەتتىك بيلىكتى زاڭمەن رەتتەۋدىڭ ناقتى قولدانبالى جولدارىن كورسەتىپ بەرەدى. ونىڭ وسى تۇرعىداعى پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىنىڭ ماڭىزى مەن قۇندىلىعى قازىرگى زاماندا دا تومەندەگەن جوق.
دانىشپان اباي دا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قاجەت دەپ سانادى. ەگەر ول ءادىل زاڭ بولسا قوعامدى, ادامدى دۇرىس جولعا سالۋعا بولاتىنىنا سەندىرەدى. مۇنى وتىز جەتىنشى قاراسوزدەگى: «مەن ەگەر زاڭ قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام, ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم», دەپ, وي تولعايدى.
ماقالاداعى بەسىنشى تۇجىرىم – «ادال ازامات» ۇعىمى «ادىلەتتى قازاقستاندى كىم قالىپتاستىرادى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, ەل-جۇرتىمىزدىڭ رۋحاني-ادامي كەلبەتى بولاشاقتا قانداي بولاتىنىن جانە ازاماتتىق قوعام قالاي داميتىنىن كورسەتەدى. وسى رەتتە ايتا كەتۋ كەرەك, مەملەكەت باسشىسى اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا: «ادال ازامات» جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ادال ەڭبەك ەتەتىن جانە تابىسقا ادال جولمەن جەتەتىن, ادالدىق پەن ادىلدىكتى بارىنەن بيىك قوياتىن ادام» دەگەن قاعيدالى ءسوزىن ايتقان ەدى. وسىعان وراي, وتارشىلىق بۇعاۋىندا بولعان قازاق ەلىندەگى كورىنىستەردى اباي ءوزىنىڭ ون ءبىرىنشى قاراسوزىندە: «وسى ەلدىڭ ۇنەم قىلىپ جۇرگەنى نەمەنە؟ ەكى نارسە. اۋەلى – ۇرلىق, ۇرى ۇرلىقپەن مال تابام دەپ ءجۇر. مال يەسى ارتىلتىپ الىپ, تاعى دا بايمىن دەپ ءجۇر. ۇلىقتار الىپ بەرەم دەپ, داۋگەردى جەپ, قۇتقارام دەپ ۇرىنى جەپ ءجۇر. قاراپايىم جۇرت ۇرلىق ايتىپ مال الام دەپ, ۇرىعا اتىمدى ساتىپ پايدالانام دەپ, نە وتكىزبەسىن ارزانعا ءتۇسىرىپ الام دەپ ءجۇر. ەكىنشى – بۇزاقىلار بىرەۋدىڭ ويىندا جوق پالەنى ويىنا سالىپ, بۇيتسەڭ بەك بولاسىڭ, بۇيتسەڭ كەپ بولاسىڭ, بۇيتسەڭ كەك الاسىڭ, مىقتى اتاناسىڭ دەپ, اۋقاتتىلاردى ازعىرعالى الەك بولىپ ءجۇر», دەپ سىناي وتىرىپ, ءوز زامانىنداعى ادال ەڭبەك پەن ادال تابىس تابا الماي, جالعان باقىت ىزدەگەندەردى ويشىل ناقتىلى مىسالدارمەن كەلتىرگەن.
ماقالادا اتالعان جالپىقۇندىلىقتار تۋرالى ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ ىلىمدەرى ولاردىڭ عىلىمي تانىمىنىڭ تەرەڭدىگىن, الەۋمەت جونىندەگى وي-قاعيدالارىنىڭ كەمەلدىگى مەن ىرگەلىلىگىن انىق كورسەتەدى. سوندىقتان قاي زاماندا بولسىن قوعامنىڭ العا ىلگەرىلەۋىنە ولار نەگىز بولا الادى. ەندەشە, «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ يدەولوگەماسىنىڭ دا جۇزەگە اسۋىنا بۇل ىلىمدەر ادىستەمەلىك تۇرعىدان ماڭىزدى قىزمەت ەتەتىنى انىق. سوندىقتان ماقالادا ايتىلعانداي, «جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ادىستەمەلىك تۇرعىدا نەگىزدەۋ بىردەن ناتيجە بەرمەسە دە, ستراتەگيالىق جاعىنان العاندا الدەقايدا ءتيىمدى» ەكەندىگىنىڭ اقيقاتىنا ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت.
ماقالانىڭ باستى ءتۇيىنى – جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ءبىر تۇجىرىمداماعا بىرىكتىرىلىپ, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن يدەولوگيالىق باعىت-باعدارىمىزدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىنىڭ جاسالىنعانى, ال مۇنىڭ ءوزى سايىپ كەلگەندە, قازىرگى تاڭداعى ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ «ادىلەتتى قازاقستان» ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋ.
ساتاي سىزدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى
