جۋرناليست جولدا جۇرگەندە
مامىردىڭ سوڭعى كۇنى. سيىر ساسكەدە ءبىز وسكەلەڭ وسكەمەننىڭ قاق ورتاسىندا قايران قازاقتىڭ التىن بەسىگى, اتا جۇرتى التاي شىڭدارىنا ك ۇلىمسىرەي قاراعان ابايدىڭ الىپ بەينەسىنە باسىمىزدى ءيىپ تۇردىق.
بۇل ءزاۋلىم ەسكەرتكىشكە ءالى ءبىر جىل دا تولا قويعان جوق. بۇكىل قازاق قۋانعانىن بىلەسىز. سەبەبىن دە سەزەسىز. بايقاساڭىز, ابايىڭىزدىڭ الدىنان ءوتىپ بارا جاتاتىن جاستارىڭىز دا, جاسامىستارىڭىز دا ءوزگەرىڭكىرەپ, وزگەشە وڭدەنىڭكىرەپ, بوي-باستارىن تىكتەڭكىرەپ, بيىكتەڭكىرەپ كەتەتىندەي-اۋ.
انە, اناۋ جاقتا, كۇللى قالاعا كورىنەتىن بوتباي بيىگى زورايادى. ونىڭ ءتۇ-ۋ توبەسىندە كوگىلدىر تۋىڭىز جەلبىرەيدى. تۋىڭىزدان ءسال تومەنىرەكتە “قازاقستان” دەگەن اپپاق جازۋ اق شۇعىلا شاشادى-اي. بۇلارعا دا ءبىر جىل تولا قويماعان.
وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى, تاسقىنعا بايلانىستى قۇرىلعان توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى وبلىستىق شتابتىڭ باستىعى يسلام ابىشەۆپەن جارتى ساعات اڭگىمەلەستىك. جالپى, جاعدايدان حاباردار بولعاندايمىز. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ شۇعىل تۇردە الدەبىر جاققا اتتانىپ بارادى ەكەن. جۇما كۇنى جۇزدەسپەككە كەلىستىك.
ءتۇس اۋا كوكپەكتى اۋدانىنا قاراتا جولعا شىقتىق. اسفالت جولىڭىزدىڭ قاي قاپتالىنا قاراساڭىز-داعى, توپان سۋ تاسقىنىنىڭ ءىزىن بايقايسىز. قالباتاۋ قارعىنىنىڭ قالدىقتارى. ويدىم-ويدىم كولشىكتەر. جارىسا اققان جىلعالار. “جەر جارىقتىق سۋىڭىزدى سىڭىرە الماي, ءالى كۇنگە دەيىن ىقىلىق اتىپ قينالىپ جاتىر عوي”, – دەيدى كەندى التايدىڭ بەلگىلى قالامگەرى الىبەك قاڭتارباي ۇلى. ۇلان اۋدانىنىڭ كوكپەكتىگە ۇلاسار بيىكتەرىنەن قالباتاۋىڭىز انىق كورىنەدى ەكەن. قالباتاۋ دەسە, قالباتاۋ. كوكپەكتى جاعى كوگىلدىر. جارما جاعى بوزعىلتىم. وسى ءوڭىردىڭ ورەنى, تالانتتى اقىن نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ “جولدا” دەگەن ولەڭى بار. “قالبانىڭ تاۋى-اي, قارايتىپ كەتكەن جەل ءوڭىن; شوق قايىڭدارىڭ جايقالتىپ جاسىل جەلەگىن. كۇن ساۋلەسىمەن كوز قىسىپ ويناپ اينەگى; جوسىلعان جولدا تاسىرقاپ “پازيك” كەلەدى”, دەيتۇعىن شۋماعى ويعا ورالار. ءبىزدىڭ تەمىر كولىگىمىز “پازيك” ەمەس. جۇيرىك, جۇردەك, جاپ-جاڭا جەڭىل ماشينە. الايدا, اسفالت جولدىڭ بىلقىلداپ, باتپاعى شىعىڭقىراعان تۇستارىندا تاسىرقاماسا-داعى, جاتىرقاپ-اق قالادى. “مىناۋ – تارعىل-تارعىل تاۋلار ورتاسىنداعى تارعىن اۋىلى. ءسالدەن سوڭ ومەش اسۋىنان وتەمىز”, – دەيدى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” وسى وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى وڭداسىن ەلۋباي. وڭقاي ساقاداي ويناقشىپ, ورنىندا وتىرا الماي.
قالباتاۋدا قار جاتىر. ءساۋىردىڭ سوڭىنا تامان ءسۇرى قارىڭىزدان تۇك قالمايتىن تاۋ عوي. ال بيىل جىرا-جىرالارىنداعى, جىقپىل-جىقپىلدارىنداعى قارىڭىز مامىرىڭىز تۇگىلى ماۋسىمىڭىزدى اياقتايدى-اۋ. شوق-شوق شىرشالار مەن توپ-توپ قايىڭدارىڭىز قالقالاعان قاراكولەڭكە شاتقالدارىنداعى شىپ-شىپ تەرلەگەن قاسات قاردىڭ قالدىقتارى شىلدەڭىزگە دەيىن شىدايتىنداي. ومەش اسۋىنىڭ يرەلەڭدەگەن يىندەرىندە دە قوڭىرقايلانعان قارىڭىزدىڭ قاساتتانعان قاسپاقتارى سىرەسىپ-اق جاتىپتى.
مىنەكيىڭىز, مىناۋ – سامار اۋىلى. بۇرىندارى اۋدان ورتالىعى بولعان. كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى, باياعىنىڭ باتىرلارىن ەلەستەتەر ەڭسەگەي بويلى دۇيسەنعازى مۋسين مىرزا كۇنى كەشەگى قىستىڭ ىزعارىن سەزىندىرىپ, اسەرلى اڭگىمەلەيدى. اسىرەلەپ تۇرعان جوق. باستان كەشكەندەرىن, كوزبەن كورگەندەرىن ايتادى. مىناۋ كەڭ-كەڭ يىقتارىنا تۇسكەن اۋىر جۇكتى اڭعاراسىز. ويعا تولى ۇلكەندەۋ باسىنا تاڭىرقاي قارايسىز.
قارىڭىزدىڭ قالىڭدىعى تەگىستەۋ تۇستاردا, دالالى جازىقتاردا 1-2 مەترگە, ال تاۋلى جەرلەردە 5-7 مەترگە جەتىپتى. كوز الدىڭىزعا كەلتىرىپ كورگەيسىز! توعىزىنشى مامىر كۇنى توقسانعا تولعان اركادي احماديەۆ اقساقال ءوزى جاساپ كەلە جاتقان جىلدارىندا مۇنداي الاپاتتى باستان كەشپەگەن. “اناۋ تۇرعان اققايىڭ مەن قوڭىر تەرەكتى قاراڭىزدارشى, – دەدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەربول نۇرعاليەۆ. – مىنە, وسى ەكەۋى دە قاردان كورىنبەي قالدى عوي. سەنەسىزدەر مە؟”
ونشا يلانىڭقىراماعانىمىز راس-تى. اققايىڭ مەن قوڭىرقايلاۋ تەرەككە ءبىر, ەربول ىنىمىزگە ەكى قارايمىز. قايتا-قايتا. دۇيسەنعازى سەنبەسەڭىزدەر, وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر دەگەندەي, العا ءتۇستى.
توپان سۋ كوكپەكتىنى كۇتپەگەن جەردەن باستى دەسەك, دۇرىس بولماس, ارينە. قىس قازان ايىنان باستالعان. قار جاۋماس بۇرىن قازان ۇرعان. قارا سۋىق قاقاعان. ارتىنشا التايدىڭ قارا جاڭبىرى توپەگەن. قايتادان قارا سۋىق قاقاعان. قارا جەر قاقايىپ قاتقان دا قالعان. تەبىنى تاسقا اينالعان سوڭ, قايتسىن-اي, جىلقىڭىزدىڭ تۇياعىنا دەيىن كەتىلگەن.
قاراشا مەن جەلتوقسان جانە قاڭتارىڭىز قارعا قارىق قىلعان. كوكپەكتىڭىزدە ەڭ قيىن ەكى جەر بار. ءبىرىنشىسى – بايبۋرا اسۋى. ەكىنشىسى – جاڭا عانا ءبىز ءوتىپ كەلگەن ومەش اسۋى. وسى قوس قويناۋىڭىزعا قار قالىڭ تۇسەدى. قازىر تازالاساڭ, قازىر بىتەلەدى. قانشاما قىرۋار تەحنيكا قاجەت. قول كۇشى كەرەك. بايبۋرا مەن ومەش اسۋلارىنىڭ جولدارى جابىلسا, ءبىتتى دەي بەرىڭىز. وندا تارباعاتايىڭىز تىنادى. زايسانىڭىز زار يلەيدى. كۇرشىمىڭىزدىڭ كوكىرەگىن كۇرسىن كەرنەر. بۇلاردىڭ بارىنە كوكپەكتى ارقىلى باراسىز. باسقا جول جوق.
ال ەندى كوزگە ەلەستەتىڭىز. التى مەتردەن اساتىن قار. اسۋ دا اسۋ جولدار. قانشاما شاقىرىمدارعا سوزىلار قويناۋلار. قازىر عانا كۇرەپ وتسەڭ, ارتىنشا باسىپ تاستايتىن جارتى مەتر قاردىڭ قايدان عانا پايدا بولعانىنا قايران قالارسىز. جولشىلارعا, توتەنشە جاعدايلار ءجونىندەگى سالانىڭ ساڭلاقتارىنا العىس جاۋدىرارسىز.
“سىزدەرگە ءبىر ماسەلەنى اشىپ ايتۋىمىز كەرەك, – دەيدى كوكپەكتىنىڭ اكىمى مۋسين مىرزا توقتاي قالىپ, بۇرىلا قاراپ ءبىز جاققا. – ەگەر بەردىبەك ساپارباەۆ باسشى بوپ كەلمەگەندە بار ما, وندا... ارعى جاعىن مەنەن ەمەس, قاراپايىم بۇقارا حالىقتان سۇرارسىزدار”.
اپاتتىڭ الدىن الا بىلگەنگە نە جەتسىن-اي, نە جەتسىن. الايدا, الدىن الماق وڭاي ەمەس. وبلىس باسشىلارى باستاپ, اۋدانداعىلار قوستاپ, وسى جاعداياتتارعا ءمان-ءمانىس ۇستەگەن. قازاننان-اق ءىش جيعان. قاۋىپ ويلاعان. قارا جەردىڭ قاتىپ قالۋىنان, تۇياعى كەتىلگەن تۇلپارلاردىڭ, قارا سۋىقتا قۇلاپ تۇسكەن سۇڭقارلاردىڭ قاراۋىتقان تۇرلەرىنەن سەكەمدەنگەن. قارا قارعالاردىڭ قۇتىرىنا قارقىلداۋىنان قاتەر سەزىنگەن. قىس ايلارىندا, اسىرەسە, قاڭتار باسىنان تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزدەرىنە بايلانىستى مونيتورينگ كۇشەيتىلگەن. “وسى ساماردىڭ وزىنە ون كۇننىڭ ىشىندە ساپارباەۆ ءۇش رەت كەلگەن”, دەسەدى لايلى وزەنىنىڭ بويىندا تۇراتىن جۇرتتارىڭىز.
قالباتاۋدىڭ قاي-قاي قاپتالدارىنا قاراساڭىز-داعى قار ەشقاشان ەرىمەيتىندەي ەدى. تارباعاتاي جاعى دا تۇتاسىپ, سىلەم-سىلەمدەرى سىرەسىپ جاتىپ الدى. تەگىستىكتەردىڭ وزىندە تاۋ-تاۋلار پايدا بولعان. تاستان ەمەس. التى-جەتى مەتردەيىن اق قاردان. بىرتە-بىرتە كىر شالعان, قوشقىل تارتقان كادۋىلگى قارىڭىزدان. ناۋرىزدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا ءجىپسىدى. اراكىدىك قانا. ءساۋىر ورتاسىنان اۋا قالباتاۋ قاراجوندانىپ, اق جولاقتاردان دا ارىلىپ ۇلگەرەتىن ەدى. بيىل ءبارى باسقاشا. قالىڭ كورپەنى تاس بۇركەنگەن تاۋلارىڭىز تىم-تىرىستاندى.
“بۇل وڭىرىڭىزگە بولەكشەلەۋ وزگەرىس پەن وڭدەنىس دارىتقان دارىندى دا ارىندى اكىم بەردىبەك ساپارباەۆ ۇلكەندى-كىشىلى توعاندار مەن بوگەندەردىڭ ءبارىن ارالاپ شىقتى. تارباعاتايدىڭ قالباتاۋ جاق قولاتىنداعى قاندىسۋ سۋ قويماسىنىڭ باسىندا ءوزى ءجۇردى. قويمانىڭ قۇلاعىن بىرتە-بىرتە بوساتىپ, قايتا قاتايتىپ, سۋىن ازايتتىردى. ويتپەگەندە, جارتى اۋداندى شايىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى, اللا ساقتادى”, – دەيدى الىبەك قاڭتارباي ۇلى ءبىر جوتەلىپ, جوتكىرىنىپ قويىپ. ء“ۇيباي, ۇيدەنەدە دە سويتكىزدى عوي”, – دەيدى وڭداسىن ارىپتەسىمىز.
پرەوبراجەنكا اۋىلىندا ەكى مىڭداي حالىق تۇرىپ جاتىپتى. بەس ءجۇز ءۇي بار. جەتپىس پايىزى قازەكەم, وتىز پايىزى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى. قالباتاۋ جاعىنداعى كوپىردىڭ جاعدايى دا قيىن بولعان. اۋدان اكىمى دۇيسەنعازى مۋسين ايتادى: “پرەوبراجەنكانىڭ كىرەبەرىسىندە, وزەن بۇرالاڭدايتىن تۇستا عوي كوپىرىمىز. كوپىردىڭ شىعىس جاعى كوپ جىلداردان بەرى بىتەلىپ, ارال پايدا بولعان. سۋ سول ارالدى اينالىپ, كوپىر استىنان ازەر-ازەر وتەتىن. سونى دا بايقاعان بەكەڭ بولدى. وسى اۋدانعا اۋىسقالى ۋايىمدايتىن ەك. بىراق قول قىسقا. “بەكە, تاسقىن سوقسا, سۋ سىيماس. رۇقسات بەرسەڭىز, ارالدى جارايىن. ايتپەسە, كوپىردى دە, اۋىلدى دا امان الىپ قالا المايمىز”, – دەگەم. “ويلانايىقشى, ازداپ كىدىرە تۇر. جارۋعا اسىقپا”, – دەدى وبلىس اكىمى. قىستىگۇنى ون مارتە ورالدى. اۋدانىمىزعا. اقىرىندا, ۇكىمەتتىك رەزەرۆتەن قارجى ءبولىندى. اقپان ايىنان باستاپ, ارالدى قازىپ الۋعا كىرىستىك. توتەنشە جاعداي جونىندەگى سالانىڭ ادامدارى بوپ. باسقالارىمىز بوپ. ولاي ەتپەگەندە, پرەوبراجەنكا اۋىلى كەتىپ قالار ەدى. تاسقىن كەزىندە تازالانعان وزەن ارناسىمەن 350 تەكشە مەتر سۋ جوڭكىدى. كوپىر ءدىرىل قاعىپ تۇردى. ازەر-ازەر توتەپ بەردى. ال ارال الىنباعاندا...”
قالباتاۋ قارعىنى ءساۋىردىڭ سوڭىندا ءجۇردى عوي. كوكپەكتى اۋدانىن توپان سۋ 28-29 ءساۋىر كۇندەرى باسىپ كەپ-كەپ جونەلدى. سول 28-29 ساۋىردە شە, تەمپەراتۋرا 28-29 گرادۋسقا جەتىپتى. قالباتاۋدىڭ, بار-بارشا قىراتتار مەن جوتا-جونداردىڭ, شوقى-شاتقالداردىڭ جاي جىلدارداعىدان التى-جەتى ەسەلەنىپ جاتقان قالىڭ قارى بىردەن ەرىدى. بۇكىل تاۋلاردىڭ سۋى ەڭىستەرگە قاراتا ەڭكىلدەي جوڭكىلدى. كوكپەكتى مەن ق ۇلىنجۇن وزەندەرى ارنالارىنا سىيماي, لاقىلداي لىقسىپ توگىلدى. كوكپەكتىنىڭ باستاپقى تۇسىنداعى توقسان مەتر كوپىردىڭ ءوزى كومىلىپ بارىپ كورىندى. بارلىق كوپىرلەرگە كەزەكشىلىك قويىلدى. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى ماماندار, پوليتسيا وسكەمەننەن, وزگە دە جاقتاردان جەتكەندەر, بۇكىل اۋدان جۇرتشىلىعى جۇمىلدى. تاسقىنعا قارسى. اۋداندا ون سەگىز اۋىل وكرۋگى بولسا, سونىڭ ءبارىن دەرلىك سۋ الىپ كەتتى.
ەكى كۇن, ەكى ءتۇن بويى توپان سۋىڭىز قايدا بارعىسى كەلسە, سوندا باردى عوي, نە كەرەك. سامار اۋىلىنىڭ كەي جەرىن ءبىر مەتر, جيىرما سانتيمەتر, باسقا تۇستارىن سەكسەن سانتيمەتر سۋ باستى. ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ەۆاكۋاتسيالانا باستادى. مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكەمەلەردىڭ, ۇيىمداردىڭ, كاسىپورىنداردىڭ, سەرىكتەستىكتەردىڭ تەحنيكاسى تۇگەل جۇمىلدىرىلدى. جۇرتتى قۇتقارىپ, كوشىپ-قوندىرۋدا اۋداندىق پوليتسيانىڭ الپىس قىزمەتكەرى ەرلىك كورسەتتى. ءۇي-جايلارىن, مالدارىن, تىرلىكتەرىن, م ۇلىك-مۇكامالىن قيماي, كوشىپ-قونعىسى كەلمەگەندەر كەزدەستى. جاسىراتىنى جوق, سونداي جاعدايدىڭ وزىندە اراق-شاراپقا تويىپ الىپ, “وي, موروز-موروزداتىپ” وتىرعاندار دا تابىلدى. ولاردى سۇيرەلەپ الىپ شىعىپ, تەمىر كولىكتەرگە “تيەۋگە” ءماجبۇرسىز. وپات بولىپ كەتسە قايتەسىز, ولار دا ادام عوي. اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك تيمۋر زاكىريانوۆقا جانە ونىڭ جىگىتتەرىنە جۇرتشىلىق ىلعي دا العىس جاۋدىرار.
مىنەكيىڭىز, ءبىز لايلى وزەنىنىڭ بويىن كورىپ كەلە جاتىرمىز. جاياۋ. وزەننىڭ سۋى اق كوبىك شاشىپ, تاستان-تاسقا شاپشىپ, سارقىراي اعادى. ەكپىنى الىگە دەيىن اجەپتاۋىر-اق. قىستا تاس بوپ قاتقان-تۇعىن. ناۋرىز ايىندا باسشىلار باستاپ, جۇرتشىلىق قوستاپ, سول كوكپەڭبەك مۇزعا اينالعان ارنانىڭ بەس كيلومەترىن ويىپ, قازىپ, تازالاعان. انەكيىڭىز, اپاتتىڭ الدىن الۋ دەگەنىڭىز, وسىنداي-وسىنداي ارەكەتتەردەن قۇرالار. ويتپەگەندە, توپان سۋ كەزىندەگى لايلىڭىزدىڭ لاڭى الدەنەشە ەسەلەنىپ, ەسىرىپ كەتەر ەدى. وزەن بويىنىڭ ءبارى دەرلىك ءبىر ايعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا بەرىك تاستارمەن بۇتىندەلىپ ۇلگەرىپتى. كەي-كەي تۇستاردا عانا جويقىن تاسقىننان وپىرىلعان جارلاۋىتتار اڭعارىلادى. قاراۋىتىپ. سونداي جارلاۋىتتىڭ جيەگىندە تۇرعان ءۇيدىڭ جانىنا جاقىندادىق. ءوزى جول قۇرىلىسى جاعىندا جۇمىس ىستەيتىن اندرەي ۆايستىڭ ءۇي-جايى وسى ەكەن. جەكەمەنشىك جۇك ماشينەلەرىن جاردەمگە تۇگەل جەككەنى ءۇشىن جۇرت ريزا.
وسكەمەندە ەستىگەنبىز. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى وبلىستىق شتابتىڭ باستىعى يسلام ابىشەۆتىڭ باستاماشىلدىعىمەن تاسقىن بولعان اۋداندار مەن اۋىلداردىڭ بارىندە قاراپايىم حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋىنا نەگىزدەلگەن ونباسىلار مەن ءجۇزباسىلار سايلاۋ ءادىسى جەدەل ەندىرىلىپتى. وسى ونباسى مەن ءجۇزباسى ماسەلەسىنىڭ ءمانىسىن ءبىز بارلىق جەردە دە بىرتە-بىرتە, تەرەڭىرەك ۇعىنا تۇسكەندەيمىز. بىردە سارقىراپ, بىردە كۇركىرەپ اعىپ جاتقان لايلى وزەنىنىڭ جارلاۋىتتانعان جاعاسىنداعى ۇيلەردى ارالاپ ءجۇرمىز. ءتورتىنشى توپتىڭ ونباسىسى قاليما قالىمحانقىزى ءبۇي دەيدى: “مەنى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوزى سايلادى. ءار ءۇيدى كورىپ, قانداي زيان كەلگەنىن, نەندەي كومەك كەرەكتىگىن تاپتىشتەي ناقتىلايمىن. بارلىق مالىمەتتى شتابقا مالىمدەيمىن. ءلايلا ەرەجەپوۆانى دا, مەرۋەرت ايتباەۆانى دا, ۆالەنتينا دەنيسەنكونى دا, اقىلبەك بولەنباەۆتى دا تۇرعىندار تاڭداپ سايلاعان. جۇرت سەنگەن سوڭ, ارينە, اقتاۋعا ۇمتىلاسىڭ”.
“وسى ماڭايدا توپان سۋدان قۇلاپ تۇسكەن ءتورت ءۇي بىزگە قارايتىن اۋماقتان, – دەيدى ەكىنشى توپتىڭ جەتەكشىسى ايدارحان سادىقوۆ. – ءبىر ايعا جەتپەي-اق ءبارىنە باسقا ۇيلەر ساتىپ اپەردىك قوي. مۇنداي جاعداي قاشان بولىپ ەدى؟ ەلدىگىمىزدىڭ, مەملەكەت مەرەيىنىڭ بەلگىسى وسى ەمەس پە؟”
قاليما قادامىن نىقتاي ءتۇسىپ, العا شىقتى. ء“يا-ءيا, اعايلار, سولاي. ەلباسىمىزدىڭ قامقورلىعىن سەزىنىپ, شەكسىز العىسىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى دەيتىندەر كوپ. قاي شاڭىراققا كىرسەڭىزدەر دە, قاي تابالدىرىقتان اتتاساڭىزدار دا, كوز جەتكىزەسىزدەر. شىنىندا دا, اۋىلدىڭ مالىن تۇتاستاي تاسقىن اكەتتى. اۋدان اكىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, ونباسىلار مەن ءجۇزباسىلاردىڭ تەر توگۋىمەن بارلىق نارسە تەز انىقتالدى. جوعارىدان دا, جان-جاقتان دا جاردەم جەتتى. ەل ەلدىگىن ىستەدى. وسكەمەننەن ستۋدەنتتەرگە دەيىن كەلىپ, كومەكتەستى. اۋداندىق اكتسيا ءوتتى. مال-م ۇلىك ورنىنا كەلدى, ۇيلەر جوندەلدى. وگورودتاردى سۋ شايىپ كەتكەندىكتەن, قارا توپىراققا دەيىن ءتۇسىرىپ بەردى. بۇدان ارتىق نە كەرەك ەندى؟!”
سامار اۋىلىندا قىزعىن تىرلىك. لايلىنىڭ جاعالاۋى تولايىم-تۇتاس تاسپەن نىعايتىلعانىن جازدىق. ءاربىر ءۇيدىڭ تاقتاي شارباقتارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, سۋ اكەتكەندەرى جاڭارتىلىپ جاتىر. ءۇي يەلەرى قاراپ وتىرماۋى ءتيىس. تۇتىنۋشىلىق پەيىل, پاتەرناليستىك پيعىل بولماعانى ءجون. مۇنى ءبارى تۇسىنەدى. ۇعىنادى. بەرىلگەن تسەمەنتتى قۇيىپ, تۇسىرىلگەن قاراشىرىك توپىراقتى جايمالاپ, باتپاققا اينالعان ويپاڭداردى قۇرعاتپاققا تىرىسىپ جۇرگەن تۇرعىنداردىڭ جانارلارىندا جارقىل بار. ەلىنە سەنىپ, ەڭبەگىنە سەنىپ, ەڭسەلەرىن تىك ۇستايدى. ورتالىق (بۇرىنعى تسەنترالنايا) كوشەسىنىڭ تۇسىنداعى جاياۋلار وتەتىن جاڭا كوپىر جايناپ تۇرىپتى. بۇل اۋىلداعى “قالي ساتتار ۇلى” شارۋا قوجالىعىن باسقاراتىن سامارحان جوتاباەۆتى, “مامبەت” شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەسىمبەك مامبەتوۆتى, “كاسكاد” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ يەسى نيكولاي گۋسەۆتى بۇكىل وبلىس بىلەدى. كاسىپتىك ليتسەي ۇجىمى دا توپان سۋدىڭ تۇسىندا ۇلكەن ۇيىمشىلدىق كورسەتتى. ونىڭ ديرەكتورى نۇرتاس ەسەنوۆتى ەل قۇرمەتتەيدى. ۋچاسكەلىك اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى سايلاۋحان كۇدەرباەۆ ايتادى: ء“بىزدىڭ دارىگەرلەرىمىز بەن مەيىربيكەلەرىمىز شە, اۋرۋحانا ىشىنەن جانە اۋلاسىنان ەلۋ توننادان استام لاي شىعاردى. تازالىقشىلارعا دەيىن ءتۇنى-كۇنى جۇمىس ىستەدى. قارا جۇمىستى دا, دارىگەرلىك قىزمەت پەن كومەكتى دە ءبىر ساعات توقتاتپادىق”.
وزەن جاعالاي ءجۇرىپ, ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن عانا جاڭا قونىسقا كوشكەن يۋري ميحايلوۆيچ حوۋتسزون-ءليننىڭ ۇيىنە جەتتىك. بۇرىنعى باسپانالارى قيراپ قالعان قاراپايىم جاندارعا ءبىرجارىم ميلليون تەڭگەلىك تاماشا ءۇي-جاي ساتىپ اپەرىلىپتى. “پارىز” قورىنىڭ ەسەبىنەن. يۋري ميحايلوۆيچتىڭ ۇلتى قىتاي. سامار اۋىلىندا بالا كەزىنەن, الپىس ءۇش جىلدان بەرى تۇرادى. وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا اتا-اناسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ سۇراپىلىنان جاپا شەككەن. شىعىس قازاقستانعا كوشىرىلگەن. قيراعان ۇيلەرىنىڭ ءبىر جاعىنان تاسقىن سۋ كىرىپ, ەكىنشى جاعىنان شىققان. ءبىر اپتادان كەيىن-اق وسى ءۇيدى بەرىپتى. ايەلى گۇلبارشىن التى جىل بۇرىن باقيلىق بولىپتى. كەلىنى جانار جاقسى قارايتىن كورىنەدى. جاڭا ۇيگە جاڭا شيفونەردى ورنالاستىرىپ, قۋانىپ وتىرىپتى. “مىڭ دا ءبىر راحمەت مەملەكەتىمە!” – دەگەن ءميحايلوۆيچىڭىز تۇمانىتقان جانارىنا جاس الدى.
كوكپەكتىنىڭ وزىنە, اۋدان ورتالىعىنا قاراي كەلە جاتىرمىز. جاڭبىر سىركىرەي باستادى. قارا جولدىڭ ءبازبىر تۇستارى بىلقىلداپ, تەمىر كولىگىمىزدى لاقتىرا جازدايدى. قوس قاپتال ءتۇپ-تۇگەل شىلقىلداعان سۋ. ويدىم-ويدىم ايدىندار. تالمەنكا وزەنى تاسىڭقىراپ جاتىپتى. پرەوبراجەنكا اۋىلىنىڭ جانىنداعى كوپىرگە توقتادىق. “انەكيىڭىز, اناۋ جەردەن ۇلكەن ارالدى تالقانداپ, تاسىپ اكەتكەنبىز. مىنا جول ۆوزدۆيجەنكا اۋىلىنا اپارادى. توپان سۋدىڭ تۇنىندە سول اۋىلعا بارعانمىن. وزەننەن سۋ اسىپ كەتىپتى. سوندا مىڭ سيىردىڭ موڭىرەي وكىرگەنىن ەستىپ, توبە شاشىم تىك تۇرعان”, – دەيدى دۇيسەنعازى مۋسين.
اۋدان اكىمىنىڭ ۋايىمى جەتىپ-ارتىلادى. تاسقىننىڭ زارداپتارى نەگىزىنەن تۇزەتىلىپ ءبىتتى عوي. بىراق, جاۋىن جاعى تىيىلماي تۇر. جاڭبىر-جاڭبىردىڭ ارا-اراسىندا ازداپ-ازداپ استىق مولشىلىعىنىڭ قامى كۇيتتەلەدى. ماۋسىمنىڭ ەكىسىنە دەيىن مەجەنىڭ الپىس بەس پايىزى عانا جۇزەلەنىپتى. تراكتورلارىڭىز ەگىستىككە كىرە الماي, قاڭتارىلىپ قالا بەرەدى. كولكىلدەگەن كولشىك سۋلار, بىلقىلداعان باتپاقتار مۇندا دا كوپ. كوكپەكتىڭىزدە استىقتى مول وندىرمەككە دە, قازەكەمنىڭ قاشانعى اق باس سيىرىنىڭ اسىل تۇقىمىن مىڭعىرتا وسىرمەككە دە مۇمكىندىك جەتىپ ارتىلادى. اتتەڭ, نەسيە مەن سۋبسيديا ماسەلەسىن مانىستەۋ جاعىندا ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرمەي جۇرگەن جاعداياتتار بار. ارينە, نارىقتىڭ قاتال زاڭىن بىلمەيدى ەمەس مۇنداعىلار. بىلەدى. بىراق بۇگىنگى تاڭدا جالپى جاعداي قالاي قالىپتاسىپ وتىر؟ تىعىرىقتاردان قايتىپ, قانداي جولدارمەن شىعۋعا بولادى؟ ورتا دەڭگەيدەگى جانە ءالجۋاز شارۋاشىلىقتاردىڭ, قوجالىقتاردىڭ, سەرىكتەستىكتەردىڭ تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن كۇيى قالا بەرە مە؟ وسىلاي جالعاسا بەرسە, ورتا دەڭگەيلىلەر مەن ءالجۋازداردىڭ دا, اۋىلداردىڭ دا توز-توزى شىعىپ كەتۋ قاۋپى تۋماي ما؟ مىنە, وسىنداي ساۋالداردىڭ دا قاراپايىم, قاتارداعى ادامداردىڭ جانارلارىنان, ءسوز لامدەرىنەن اڭعارىلاتىنى راس. ماسەلەن, ءجۇز ميلليون توننا استىق وندىرەتىن وسى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى قايران ءداندى نە جوندەپ وتكىزە الماي, نە وڭدەي الماي, نە ويداعىداي ساۋدالاي الماي سارساڭعا تۇسەدى. جالعىز كوكپەكتى عانا ەمەس, بارلىق ايماقتاردا دەرلىك وسىنداي ازاپ ارقالاعاندار از دەي المايسىز. نارىقتىڭ قاتىگەز جۇيەسىنە يكەمدەلگەن دە دۇرىس شىعار, بىراق ۋاقىتشا بولسا-داعى اۋداندىق بيۋدجەت كەپىلدىگى ادىسىمەن بە, بالكىم باسقاشا ما, ايتەۋىر قارجىلاندىرۋدىڭ كىلتىن تاۋىپ, ءالجۋازداردى الدەندىرىپ, ورتاشالاردى وڭالدىرماسا, قازەكەمنىڭ قايبىر تىرلىكتەرى قايبىر كەزەڭدەردەگىدەي قۇردىمعا كەتۋى مۇمكىن.
ءمۋسينىڭىز مۇندا ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن عانا كەلگەن. ساپارباەۆىڭىز سەنىم ارتقان. كىبىرتىكتەرى كوپ كوكپەكتىنى, كەرى كەتىڭكىرەگەن اۋداندى العا شىعارماق نيەتپەن جىبەرگەن. بۇعان دەيىن قالباتاۋىڭىزدىڭ ارعى قاپتالىنداعى جارما اۋدانىن سەگىز جىل باسقارعان. قازاقتىڭ قاناتتى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى داۋلەت تۇرلىقانوۆتىڭ دەمەۋىمەن سول جارماڭىزدا قازاقتىڭ اق باس سيىرىن وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردى شىپ-شىرعاسىن شىعارماي ساقتاپ قالعان. “ساقتاپ قالۋ” دەگەنىڭىز ايتۋعا, جازۋعا عانا وڭاي. سول “ساقتاپ قالۋ” سىندى ەرلىكتى ەستە ۇستاي بەرمەگەندىكتەن, كوپ ءنارسەدەن ۇتىلعانىمىز, كەرى كەتىڭكىرەگەنىمىز جاسىرىن ەمەس. ال جارماڭىزدى جارىتىپ وتىرعان سول ساقتاپ قالۋدىڭ ارقاسى. كۇنى كەشە عانا شەتەلدەردەن كەلگەن الپاۋىتتارىڭىز اق باس سيىرىڭىزعا نازار جىعىپ, كوڭىل اۋداردى ەمەس پە؟ دۇيسەنعازىڭىز مىنا كوكپەكتىدە دە سول اق باس سيىردى كوبەيتپەكتى كوزدەيدى. قازاقى قوي جونىندە دە كوكەيدە ويلار كوكتەپ تۇر. باعزىداعى كوكپەكتى جارمەڭكەسى قالاي, قايتىپ دۇرىلدەگەن؟ ونى دا ويلانباق ءلازىم-ءدۇر.
ازىرشە اكىمىڭىز توزىپ تۇرعان اۋداننىڭ ورتالىعىن اجەپتاۋىر ادىپتەپ ۇلگەردى. ورتالىق كوشە كەڭەيتىلدى, ارىق-اتىزدار تۇزەتىلدى, اسفالت توسەلە باستادى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي عاجايىپ مەموريال پايدا بولدى. “تۋعان جەرگە تاعزىم” اكتسياسى اياسىندا تالاي تىرلىكتەر قولعا الىندى. اسىرەسە, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ كەشەنى كەرەمەت بولماقشى. وسى جازدىڭ وزىندە اۋدان ورتالىعىندا اۋرۋحانا, مەكتەپ, سپورت زالدارى كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتەدى. تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى اشىلادى. تەك قاليحان التىنباەۆ اتىنداعى مادەنيەت سارايىنىڭ كۇردەلى جوندەۋىنە 40 ميلليون تەڭگە قارجى قارالىپتى.
“ال اۋدان اكىمىنىڭ ءوزى كوكپەكتى كەنتىنىڭ شەتكى كوشەسىندە, قاتارداعى, قاراپايىم ۇيدە تۇرادى”, – دەسەدى قاتارداعى قاراپايىم ادامدار.
اۋدان اكىمىنىڭ الاڭدايتىن جاعداياتتارى از ەمەس, ونوماستيكانى دا قينالا ويلانادى. جارما جاعىندا جۇرگەندە شە, قانشاما قاجىر-قايرات جۇمساپ, اۋىلدار مەن كوشەلەردىڭ اتاۋلارىن تۇگەلدەي دەرلىك تاريحي تامىرلارىنا, جاعراپيالىق جاعدايلارىنا ورالتقان ەدى. ال كوكپەكتىڭىزدە تۇتاسقان كۇيدە تاپجىلماي تۇرىپتى. كەلە سالا كەي جەرلەردە كەيىڭكىرەپ, كەي اۋىلداردا جايباعىستاپ, سەڭ جىبىتۋگە كىرىسكەن. ءبىر تاڭىرقايتىنى سول, ءبازبىر باسقا ۇلتتار وكىلدەرىن بىلاي قويعاندا, قازەكەمدەرىڭىزدىڭ وزدەرى قاتقىل پەيىلدەرىنەن قايتپايدى-اي. “وندا تۇرعان نە بار؟ اۋىلدىڭ اتىن قازاقشالاعاننان بىزگە بىردەڭە تۇسە مە؟” – دەپ كەرگيتىندەر كوپ-اق. قالاي-قالاي بوپ كەتكەنبىز؟ دەسەڭىزشى! قاراڭىزشى. قالاي-قالاي قالىپ وتىرعانىن؟! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا بىلاي بولىپ وتىرىپتى: چەرنوياركا, پرەوبراجەنكا, بەلايا, ميروليۋبوۆكا, نوۆوسترويكا, پالاتتسى, نوۆوتيموفەەۆكا, كازناكوۆكا, پانتەلەيمونوۆكا, مارينوگوركا, ۆوزدۆيجەنكا... الاشتىڭ اياۋلى ۇلدارى رۋحتارىن ايالاۋعا ءتيىستى, تاريحي-جاعراپيالىق ءتۇپ-تامىرلارى ادام اتتارىن قالاي بەرمەيتىن اۋىلداردىڭ اتاۋلارى وسىلاي كەلە جاتىپتى.
قالباتاۋدىڭ جىقپىلدارى جازىلىڭقىراپ, جوتا-جوندارعا, شوقى-شوقىلارعا اينالىڭقىرايتىن, جۋساندى دالاسى باسىمىراق, اق سەلەۋلى القاپتارى كوبىرەك جارما اۋدانى جاعىنا ءھام جولىمىز تۇسكەن. سول جارماڭىزدا مۋسين اكىمدىك ەتكەن جىلدارى يگورەۆكا – سۇلۋسارى, گەورگيەۆكا – قالباتاۋ, ۆوزنەسەنوۆكا – بىرلىك, ساراتوۆكا – قايتپاس, فيليپپوۆكا – شىمىلدىق, نيكولاەۆكا – كەڭتارلاۋ, پەرياتينكا – ۇكىلى, مارينوۆكا – بىلقىلداق بولىپ وزگەرگەن. “اسىرەسە, گەورگيەۆكانى قالباتاۋعا اۋىستىرۋ ازاپقا ءتۇستى, – دەيدى جارما اۋداندىق “قالبا تىنىسى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قايرات جاقسىباەۆ. – پەرەسەلەندەردىڭ ەڭ العاش كەلىپ قونىستانعان مەكەنى عوي بۇل. بۇرىنعى اكىمىمىز كوپ كۇش جۇمسادى. ءبىزدىڭ گازەت تە بەلسەندىلىگىن ءبىر ءسات باسەڭدەتكەن ەمەس. ونوماستيكا جونىندە”.
جارمانىڭ زايسانعا تارتار تاس جولىمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. جالپى, وسكەمەننەن بەرمەن قارايعى جولدىڭ مازاسى جوق. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ: “جول ناشار. جول بولسا, ءبارى بولادى”, دەپ جيىرەك قايتالايتىنىن ساپار بارىسىندا سەزىنە تۇسەتىندەيسىز. انە, اناۋ توبەدەن ەر جانىبەك سىندى باتىر بابامىزدىڭ ەرەن ەسكەرتكىشى كورىندى. بىرتە-بىرتە جاقىنداي تۇستىك. اينالما, توپىراق جولمەن. نەگىزگى جولدى تاسقىن شايىپ كەتكەن. شايان توعانىندا سۋ جوقتىڭ قاسى. تابانىندا عانا قالعانداي. وسى بوگەنىڭىز دە توپان سۋ تۇسىندا قاتتى قاۋىپ توندىرگەن. جاناما وزەنى جايىلىپ, جولداردى بۇزىپ-جارىپ كەتكەن. ەر جانىبەك قولباسشى. قوس ءبورىسى قاسىندا. دۋلىعاسى باسىندا. اق نايزاسى قولىندا. بوز مۇنارا جانىندا. وسى بيىككە جەرلەنگەن دەسەدى. باتىر بەينەسىن باجايلاپ, بيپازداي سيپاپ كوردىك. قولادان قۇيىلىپتى. قىتايدا. جۇقالاۋ سەكىلدى. بۇكىل كەشەن كەلىستى-اق. ۇيلەسىپ, ۇناسىپ, جاراسىپ-اق كورىنەر. بىراق قولاسىنىڭ قالىڭدىعى... ءسال-ءپال ۋايىمدايدى ەكەنسىز.
“قىس قاتتى بولدى عوي. جارماڭىز – توعىز جولدىڭ تورابى. كۇن سايىن قانشاما جولاۋشىلار قۇتقارىلدى. قانشاما ماشىندەردى ارشىدىق. كەيبىر كۇندەر مەن تۇندەردە جۇزگە جۋىق اۆتوكولىك, ەكى ءجۇزدەن اسا ادام قۇتقاراتىنبىز. قاراڭىزشى, قازىر تۇك بولماعانداي”, – دەيدى قالباتاۋ اۋىلىنىڭ اكىمى مارات ەدىلباەۆ.
جارمانىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا وزگە جاقتا كەزدەسە قويماس جادىگەرلەردى بايقايسىز. ساق ءداۋىرىنىڭ ءبىر بەلگىسىندەي جاپ-جالپاق تاستا پاتشانىڭ الاقانى بادىزدەلگەن. بۇل تاستى بازاروۆ اداسحان اتتى كەنشى قىرىق مەتر تەرەڭنەن تاپقان. داۋلەت تۇرلىقانوۆتىڭ اتاسى حاسەن قاجى كوتەرگەن 420 كىلالىك تاس تا وسىندا. “اقتايلاق بيدەن باستاپ, بۇلعاق سەرىگە دەيىن بىزدەن شىققان. ءازىلحان نۇرشايىقوۆ پەن روزا رىمباەۆاعا دەيىن”, – دەپ قويادى مۇراجاي شىراقشىسى نۇربەك اقساقال.
نەسىن ايتاسىز, جارماڭىزدىڭ مادەنيەت سارايى عاجايىپ تىرلىكتەر اتقارىپ جاتىپتى. وتىز بەس ونەرپازدان قۇرالعان ۇلت-اسپاپتار وركەسترى “كاۋسار” دەپ اتالادى ەكەن. ءبىز بارعاندا “ماحامبەت” كۇيىن كۇمبىرلەتىپ قويا بەردى. ءبارى دە كوركەم جىگىتتەر, سۇلۋ قىزدار. كۇي قۇدىرەتىن دىلىمەن ۇعىناتىندار. “كاۋسارىڭىز” كۇللى شىعىس قازاقستانىڭىزعا كەڭىنەن تانىمال كورىنەدى. “ايقاراكوز” ءانسامبلى فولكلورلىق باعىتتا. “سۇلۋىم” اتتى ءانشى قىزدار ءانسامبلىنىڭ ونەرىن تاماشالاعاندا سۇلۋلىقتىڭ سيقىرىنا بولەنەرسىز. ون سۇلۋىڭىز سۇڭعاق بويلى ون اققايىڭ دەرسىز. قالباتاۋدىڭ ومەش اسۋى قيالارىندا, شوق-شوق شىرشالاردىڭ اراسىندا توپ-توپ بوپ بۇرالار تالدىرماش اققايىڭدار سياقتانىپ, جۇزدەرى – بال-بۇل, ۇندەرى بۇلبۇل, جانارلارى جالت-جۇلت جانادى-اي. تاپتىشتەۋىمىزدە گاپ بار. تالاي جەرلەردە بولاسىز. اينالايىن اۋىلداردىڭ, اۋدانداردىڭ ونەرپازدارىن بايقايسىز. كوپشىلىگىنىڭ اندەرى ادەمى, كۇيلەرى كۇمبىرلى, سوزدەرى مانەرلى بولا تۇرا, جۇزدەرىنەن سالقىندىق, كوزدەرىنەن مۇڭ اڭعاراتىنسىز. ال جارمادا جاڭاعىداي. جوعارىداعىداي. سويتسەك, مۇنداعى “كاۋسار” دا, “ايقاراكوز” دە, “سۇلۋىم” دا تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. كوپتەن بەرى. “ونەر يەلەرىنىڭ ءبارى دە شتاتتا. جالاقىلارى جامان ەمەس. تۇرعىن-جايلارى شەشىلگەن”, – دەيدى اۋداننىڭ مادەنيەت ء“مينيسترى” امانجول.
جارمانىڭ جايدارمان ساياباعىندا دا اۋىر قىستىڭ, تاۋ-تاۋ قاردىڭ, توپان سۋدىڭ ىزدەرى انىق بىلىنەر. كولشىكتەر. باتپاقتى ويپاڭدار. ءبارىبىر, اققايىڭ جاپىراقتارى جاقۇتتاي جالتىراپ, كۇن شۋاعىنا الاقان توسادى. جاسىل كوك, سارى گۇل باسىمدانا باستاپتى.
قالباتاۋدىڭ باسىندا قار جاتىر. قارعىننان قالعان.
باۋىر-باۋرايلارىندا جاز قۇلپىرىپ كەلەدى.
مارحابات بايعۇت.
سۋرەتتەردە: لايلى وزەنىنىڭ بويى وسىلاي نىعايتىلۋدا; تالمەنكا وزەنى ءالى تاسىپ جاتىر; قۇرىلىس باسىندا; كوكپەكتىدەگى تۇرمىستىق قىزمەت ءۇيى بيىل پايدالانۋعا بەرىلەدى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن وڭداسىن ەلۋباي, “ەگەمەن قازاقستان”.
1.قالباتاۋ قارعىنى
ءسىزدىڭ تىلشىڭىزگە توتەنشەلەۋ تاپسىرما تابىستالدى, وقىرمان. ەلىڭىزدىڭ باس گازەتى باسشىلىعى تاراپىنان. شىعىس قازاقستانداعى تاسقىن بولعان ءبىراز ايماقتاردى ارالاپ كورەسىز. جازۋشى-جۋرناليست ءارى سىرت كوز رەتىندە بايقايسىز. بايىپتايسىز. ءسويتىپ, وقىرمان قاۋىمعا جان-جاقتى بايان ەتەسىز.مامىردىڭ سوڭعى كۇنى. سيىر ساسكەدە ءبىز وسكەلەڭ وسكەمەننىڭ قاق ورتاسىندا قايران قازاقتىڭ التىن بەسىگى, اتا جۇرتى التاي شىڭدارىنا ك ۇلىمسىرەي قاراعان ابايدىڭ الىپ بەينەسىنە باسىمىزدى ءيىپ تۇردىق.
بۇل ءزاۋلىم ەسكەرتكىشكە ءالى ءبىر جىل دا تولا قويعان جوق. بۇكىل قازاق قۋانعانىن بىلەسىز. سەبەبىن دە سەزەسىز. بايقاساڭىز, ابايىڭىزدىڭ الدىنان ءوتىپ بارا جاتاتىن جاستارىڭىز دا, جاسامىستارىڭىز دا ءوزگەرىڭكىرەپ, وزگەشە وڭدەنىڭكىرەپ, بوي-باستارىن تىكتەڭكىرەپ, بيىكتەڭكىرەپ كەتەتىندەي-اۋ.
انە, اناۋ جاقتا, كۇللى قالاعا كورىنەتىن بوتباي بيىگى زورايادى. ونىڭ ءتۇ-ۋ توبەسىندە كوگىلدىر تۋىڭىز جەلبىرەيدى. تۋىڭىزدان ءسال تومەنىرەكتە “قازاقستان” دەگەن اپپاق جازۋ اق شۇعىلا شاشادى-اي. بۇلارعا دا ءبىر جىل تولا قويماعان.
وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى, تاسقىنعا بايلانىستى قۇرىلعان توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى وبلىستىق شتابتىڭ باستىعى يسلام ابىشەۆپەن جارتى ساعات اڭگىمەلەستىك. جالپى, جاعدايدان حاباردار بولعاندايمىز. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ شۇعىل تۇردە الدەبىر جاققا اتتانىپ بارادى ەكەن. جۇما كۇنى جۇزدەسپەككە كەلىستىك.
ءتۇس اۋا كوكپەكتى اۋدانىنا قاراتا جولعا شىقتىق. اسفالت جولىڭىزدىڭ قاي قاپتالىنا قاراساڭىز-داعى, توپان سۋ تاسقىنىنىڭ ءىزىن بايقايسىز. قالباتاۋ قارعىنىنىڭ قالدىقتارى. ويدىم-ويدىم كولشىكتەر. جارىسا اققان جىلعالار. “جەر جارىقتىق سۋىڭىزدى سىڭىرە الماي, ءالى كۇنگە دەيىن ىقىلىق اتىپ قينالىپ جاتىر عوي”, – دەيدى كەندى التايدىڭ بەلگىلى قالامگەرى الىبەك قاڭتارباي ۇلى. ۇلان اۋدانىنىڭ كوكپەكتىگە ۇلاسار بيىكتەرىنەن قالباتاۋىڭىز انىق كورىنەدى ەكەن. قالباتاۋ دەسە, قالباتاۋ. كوكپەكتى جاعى كوگىلدىر. جارما جاعى بوزعىلتىم. وسى ءوڭىردىڭ ورەنى, تالانتتى اقىن نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ “جولدا” دەگەن ولەڭى بار. “قالبانىڭ تاۋى-اي, قارايتىپ كەتكەن جەل ءوڭىن; شوق قايىڭدارىڭ جايقالتىپ جاسىل جەلەگىن. كۇن ساۋلەسىمەن كوز قىسىپ ويناپ اينەگى; جوسىلعان جولدا تاسىرقاپ “پازيك” كەلەدى”, دەيتۇعىن شۋماعى ويعا ورالار. ءبىزدىڭ تەمىر كولىگىمىز “پازيك” ەمەس. جۇيرىك, جۇردەك, جاپ-جاڭا جەڭىل ماشينە. الايدا, اسفالت جولدىڭ بىلقىلداپ, باتپاعى شىعىڭقىراعان تۇستارىندا تاسىرقاماسا-داعى, جاتىرقاپ-اق قالادى. “مىناۋ – تارعىل-تارعىل تاۋلار ورتاسىنداعى تارعىن اۋىلى. ءسالدەن سوڭ ومەش اسۋىنان وتەمىز”, – دەيدى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” وسى وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى وڭداسىن ەلۋباي. وڭقاي ساقاداي ويناقشىپ, ورنىندا وتىرا الماي.
قالباتاۋدا قار جاتىر. ءساۋىردىڭ سوڭىنا تامان ءسۇرى قارىڭىزدان تۇك قالمايتىن تاۋ عوي. ال بيىل جىرا-جىرالارىنداعى, جىقپىل-جىقپىلدارىنداعى قارىڭىز مامىرىڭىز تۇگىلى ماۋسىمىڭىزدى اياقتايدى-اۋ. شوق-شوق شىرشالار مەن توپ-توپ قايىڭدارىڭىز قالقالاعان قاراكولەڭكە شاتقالدارىنداعى شىپ-شىپ تەرلەگەن قاسات قاردىڭ قالدىقتارى شىلدەڭىزگە دەيىن شىدايتىنداي. ومەش اسۋىنىڭ يرەلەڭدەگەن يىندەرىندە دە قوڭىرقايلانعان قارىڭىزدىڭ قاساتتانعان قاسپاقتارى سىرەسىپ-اق جاتىپتى.
مىنەكيىڭىز, مىناۋ – سامار اۋىلى. بۇرىندارى اۋدان ورتالىعى بولعان. كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى, باياعىنىڭ باتىرلارىن ەلەستەتەر ەڭسەگەي بويلى دۇيسەنعازى مۋسين مىرزا كۇنى كەشەگى قىستىڭ ىزعارىن سەزىندىرىپ, اسەرلى اڭگىمەلەيدى. اسىرەلەپ تۇرعان جوق. باستان كەشكەندەرىن, كوزبەن كورگەندەرىن ايتادى. مىناۋ كەڭ-كەڭ يىقتارىنا تۇسكەن اۋىر جۇكتى اڭعاراسىز. ويعا تولى ۇلكەندەۋ باسىنا تاڭىرقاي قارايسىز.
قارىڭىزدىڭ قالىڭدىعى تەگىستەۋ تۇستاردا, دالالى جازىقتاردا 1-2 مەترگە, ال تاۋلى جەرلەردە 5-7 مەترگە جەتىپتى. كوز الدىڭىزعا كەلتىرىپ كورگەيسىز! توعىزىنشى مامىر كۇنى توقسانعا تولعان اركادي احماديەۆ اقساقال ءوزى جاساپ كەلە جاتقان جىلدارىندا مۇنداي الاپاتتى باستان كەشپەگەن. “اناۋ تۇرعان اققايىڭ مەن قوڭىر تەرەكتى قاراڭىزدارشى, – دەدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەربول نۇرعاليەۆ. – مىنە, وسى ەكەۋى دە قاردان كورىنبەي قالدى عوي. سەنەسىزدەر مە؟”
ونشا يلانىڭقىراماعانىمىز راس-تى. اققايىڭ مەن قوڭىرقايلاۋ تەرەككە ءبىر, ەربول ىنىمىزگە ەكى قارايمىز. قايتا-قايتا. دۇيسەنعازى سەنبەسەڭىزدەر, وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر دەگەندەي, العا ءتۇستى.
توپان سۋ كوكپەكتىنى كۇتپەگەن جەردەن باستى دەسەك, دۇرىس بولماس, ارينە. قىس قازان ايىنان باستالعان. قار جاۋماس بۇرىن قازان ۇرعان. قارا سۋىق قاقاعان. ارتىنشا التايدىڭ قارا جاڭبىرى توپەگەن. قايتادان قارا سۋىق قاقاعان. قارا جەر قاقايىپ قاتقان دا قالعان. تەبىنى تاسقا اينالعان سوڭ, قايتسىن-اي, جىلقىڭىزدىڭ تۇياعىنا دەيىن كەتىلگەن.
قاراشا مەن جەلتوقسان جانە قاڭتارىڭىز قارعا قارىق قىلعان. كوكپەكتىڭىزدە ەڭ قيىن ەكى جەر بار. ءبىرىنشىسى – بايبۋرا اسۋى. ەكىنشىسى – جاڭا عانا ءبىز ءوتىپ كەلگەن ومەش اسۋى. وسى قوس قويناۋىڭىزعا قار قالىڭ تۇسەدى. قازىر تازالاساڭ, قازىر بىتەلەدى. قانشاما قىرۋار تەحنيكا قاجەت. قول كۇشى كەرەك. بايبۋرا مەن ومەش اسۋلارىنىڭ جولدارى جابىلسا, ءبىتتى دەي بەرىڭىز. وندا تارباعاتايىڭىز تىنادى. زايسانىڭىز زار يلەيدى. كۇرشىمىڭىزدىڭ كوكىرەگىن كۇرسىن كەرنەر. بۇلاردىڭ بارىنە كوكپەكتى ارقىلى باراسىز. باسقا جول جوق.
ال ەندى كوزگە ەلەستەتىڭىز. التى مەتردەن اساتىن قار. اسۋ دا اسۋ جولدار. قانشاما شاقىرىمدارعا سوزىلار قويناۋلار. قازىر عانا كۇرەپ وتسەڭ, ارتىنشا باسىپ تاستايتىن جارتى مەتر قاردىڭ قايدان عانا پايدا بولعانىنا قايران قالارسىز. جولشىلارعا, توتەنشە جاعدايلار ءجونىندەگى سالانىڭ ساڭلاقتارىنا العىس جاۋدىرارسىز.
“سىزدەرگە ءبىر ماسەلەنى اشىپ ايتۋىمىز كەرەك, – دەيدى كوكپەكتىنىڭ اكىمى مۋسين مىرزا توقتاي قالىپ, بۇرىلا قاراپ ءبىز جاققا. – ەگەر بەردىبەك ساپارباەۆ باسشى بوپ كەلمەگەندە بار ما, وندا... ارعى جاعىن مەنەن ەمەس, قاراپايىم بۇقارا حالىقتان سۇرارسىزدار”.
اپاتتىڭ الدىن الا بىلگەنگە نە جەتسىن-اي, نە جەتسىن. الايدا, الدىن الماق وڭاي ەمەس. وبلىس باسشىلارى باستاپ, اۋدانداعىلار قوستاپ, وسى جاعداياتتارعا ءمان-ءمانىس ۇستەگەن. قازاننان-اق ءىش جيعان. قاۋىپ ويلاعان. قارا جەردىڭ قاتىپ قالۋىنان, تۇياعى كەتىلگەن تۇلپارلاردىڭ, قارا سۋىقتا قۇلاپ تۇسكەن سۇڭقارلاردىڭ قاراۋىتقان تۇرلەرىنەن سەكەمدەنگەن. قارا قارعالاردىڭ قۇتىرىنا قارقىلداۋىنان قاتەر سەزىنگەن. قىس ايلارىندا, اسىرەسە, قاڭتار باسىنان تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزدەرىنە بايلانىستى مونيتورينگ كۇشەيتىلگەن. “وسى ساماردىڭ وزىنە ون كۇننىڭ ىشىندە ساپارباەۆ ءۇش رەت كەلگەن”, دەسەدى لايلى وزەنىنىڭ بويىندا تۇراتىن جۇرتتارىڭىز.
قالباتاۋدىڭ قاي-قاي قاپتالدارىنا قاراساڭىز-داعى قار ەشقاشان ەرىمەيتىندەي ەدى. تارباعاتاي جاعى دا تۇتاسىپ, سىلەم-سىلەمدەرى سىرەسىپ جاتىپ الدى. تەگىستىكتەردىڭ وزىندە تاۋ-تاۋلار پايدا بولعان. تاستان ەمەس. التى-جەتى مەتردەيىن اق قاردان. بىرتە-بىرتە كىر شالعان, قوشقىل تارتقان كادۋىلگى قارىڭىزدان. ناۋرىزدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا ءجىپسىدى. اراكىدىك قانا. ءساۋىر ورتاسىنان اۋا قالباتاۋ قاراجوندانىپ, اق جولاقتاردان دا ارىلىپ ۇلگەرەتىن ەدى. بيىل ءبارى باسقاشا. قالىڭ كورپەنى تاس بۇركەنگەن تاۋلارىڭىز تىم-تىرىستاندى.
“بۇل وڭىرىڭىزگە بولەكشەلەۋ وزگەرىس پەن وڭدەنىس دارىتقان دارىندى دا ارىندى اكىم بەردىبەك ساپارباەۆ ۇلكەندى-كىشىلى توعاندار مەن بوگەندەردىڭ ءبارىن ارالاپ شىقتى. تارباعاتايدىڭ قالباتاۋ جاق قولاتىنداعى قاندىسۋ سۋ قويماسىنىڭ باسىندا ءوزى ءجۇردى. قويمانىڭ قۇلاعىن بىرتە-بىرتە بوساتىپ, قايتا قاتايتىپ, سۋىن ازايتتىردى. ويتپەگەندە, جارتى اۋداندى شايىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى, اللا ساقتادى”, – دەيدى الىبەك قاڭتارباي ۇلى ءبىر جوتەلىپ, جوتكىرىنىپ قويىپ. ء“ۇيباي, ۇيدەنەدە دە سويتكىزدى عوي”, – دەيدى وڭداسىن ارىپتەسىمىز.
پرەوبراجەنكا اۋىلىندا ەكى مىڭداي حالىق تۇرىپ جاتىپتى. بەس ءجۇز ءۇي بار. جەتپىس پايىزى قازەكەم, وتىز پايىزى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى. قالباتاۋ جاعىنداعى كوپىردىڭ جاعدايى دا قيىن بولعان. اۋدان اكىمى دۇيسەنعازى مۋسين ايتادى: “پرەوبراجەنكانىڭ كىرەبەرىسىندە, وزەن بۇرالاڭدايتىن تۇستا عوي كوپىرىمىز. كوپىردىڭ شىعىس جاعى كوپ جىلداردان بەرى بىتەلىپ, ارال پايدا بولعان. سۋ سول ارالدى اينالىپ, كوپىر استىنان ازەر-ازەر وتەتىن. سونى دا بايقاعان بەكەڭ بولدى. وسى اۋدانعا اۋىسقالى ۋايىمدايتىن ەك. بىراق قول قىسقا. “بەكە, تاسقىن سوقسا, سۋ سىيماس. رۇقسات بەرسەڭىز, ارالدى جارايىن. ايتپەسە, كوپىردى دە, اۋىلدى دا امان الىپ قالا المايمىز”, – دەگەم. “ويلانايىقشى, ازداپ كىدىرە تۇر. جارۋعا اسىقپا”, – دەدى وبلىس اكىمى. قىستىگۇنى ون مارتە ورالدى. اۋدانىمىزعا. اقىرىندا, ۇكىمەتتىك رەزەرۆتەن قارجى ءبولىندى. اقپان ايىنان باستاپ, ارالدى قازىپ الۋعا كىرىستىك. توتەنشە جاعداي جونىندەگى سالانىڭ ادامدارى بوپ. باسقالارىمىز بوپ. ولاي ەتپەگەندە, پرەوبراجەنكا اۋىلى كەتىپ قالار ەدى. تاسقىن كەزىندە تازالانعان وزەن ارناسىمەن 350 تەكشە مەتر سۋ جوڭكىدى. كوپىر ءدىرىل قاعىپ تۇردى. ازەر-ازەر توتەپ بەردى. ال ارال الىنباعاندا...”
قالباتاۋ قارعىنى ءساۋىردىڭ سوڭىندا ءجۇردى عوي. كوكپەكتى اۋدانىن توپان سۋ 28-29 ءساۋىر كۇندەرى باسىپ كەپ-كەپ جونەلدى. سول 28-29 ساۋىردە شە, تەمپەراتۋرا 28-29 گرادۋسقا جەتىپتى. قالباتاۋدىڭ, بار-بارشا قىراتتار مەن جوتا-جونداردىڭ, شوقى-شاتقالداردىڭ جاي جىلدارداعىدان التى-جەتى ەسەلەنىپ جاتقان قالىڭ قارى بىردەن ەرىدى. بۇكىل تاۋلاردىڭ سۋى ەڭىستەرگە قاراتا ەڭكىلدەي جوڭكىلدى. كوكپەكتى مەن ق ۇلىنجۇن وزەندەرى ارنالارىنا سىيماي, لاقىلداي لىقسىپ توگىلدى. كوكپەكتىنىڭ باستاپقى تۇسىنداعى توقسان مەتر كوپىردىڭ ءوزى كومىلىپ بارىپ كورىندى. بارلىق كوپىرلەرگە كەزەكشىلىك قويىلدى. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى ماماندار, پوليتسيا وسكەمەننەن, وزگە دە جاقتاردان جەتكەندەر, بۇكىل اۋدان جۇرتشىلىعى جۇمىلدى. تاسقىنعا قارسى. اۋداندا ون سەگىز اۋىل وكرۋگى بولسا, سونىڭ ءبارىن دەرلىك سۋ الىپ كەتتى.
ەكى كۇن, ەكى ءتۇن بويى توپان سۋىڭىز قايدا بارعىسى كەلسە, سوندا باردى عوي, نە كەرەك. سامار اۋىلىنىڭ كەي جەرىن ءبىر مەتر, جيىرما سانتيمەتر, باسقا تۇستارىن سەكسەن سانتيمەتر سۋ باستى. ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ەۆاكۋاتسيالانا باستادى. مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكەمەلەردىڭ, ۇيىمداردىڭ, كاسىپورىنداردىڭ, سەرىكتەستىكتەردىڭ تەحنيكاسى تۇگەل جۇمىلدىرىلدى. جۇرتتى قۇتقارىپ, كوشىپ-قوندىرۋدا اۋداندىق پوليتسيانىڭ الپىس قىزمەتكەرى ەرلىك كورسەتتى. ءۇي-جايلارىن, مالدارىن, تىرلىكتەرىن, م ۇلىك-مۇكامالىن قيماي, كوشىپ-قونعىسى كەلمەگەندەر كەزدەستى. جاسىراتىنى جوق, سونداي جاعدايدىڭ وزىندە اراق-شاراپقا تويىپ الىپ, “وي, موروز-موروزداتىپ” وتىرعاندار دا تابىلدى. ولاردى سۇيرەلەپ الىپ شىعىپ, تەمىر كولىكتەرگە “تيەۋگە” ءماجبۇرسىز. وپات بولىپ كەتسە قايتەسىز, ولار دا ادام عوي. اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك تيمۋر زاكىريانوۆقا جانە ونىڭ جىگىتتەرىنە جۇرتشىلىق ىلعي دا العىس جاۋدىرار.
مىنەكيىڭىز, ءبىز لايلى وزەنىنىڭ بويىن كورىپ كەلە جاتىرمىز. جاياۋ. وزەننىڭ سۋى اق كوبىك شاشىپ, تاستان-تاسقا شاپشىپ, سارقىراي اعادى. ەكپىنى الىگە دەيىن اجەپتاۋىر-اق. قىستا تاس بوپ قاتقان-تۇعىن. ناۋرىز ايىندا باسشىلار باستاپ, جۇرتشىلىق قوستاپ, سول كوكپەڭبەك مۇزعا اينالعان ارنانىڭ بەس كيلومەترىن ويىپ, قازىپ, تازالاعان. انەكيىڭىز, اپاتتىڭ الدىن الۋ دەگەنىڭىز, وسىنداي-وسىنداي ارەكەتتەردەن قۇرالار. ويتپەگەندە, توپان سۋ كەزىندەگى لايلىڭىزدىڭ لاڭى الدەنەشە ەسەلەنىپ, ەسىرىپ كەتەر ەدى. وزەن بويىنىڭ ءبارى دەرلىك ءبىر ايعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا بەرىك تاستارمەن بۇتىندەلىپ ۇلگەرىپتى. كەي-كەي تۇستاردا عانا جويقىن تاسقىننان وپىرىلعان جارلاۋىتتار اڭعارىلادى. قاراۋىتىپ. سونداي جارلاۋىتتىڭ جيەگىندە تۇرعان ءۇيدىڭ جانىنا جاقىندادىق. ءوزى جول قۇرىلىسى جاعىندا جۇمىس ىستەيتىن اندرەي ۆايستىڭ ءۇي-جايى وسى ەكەن. جەكەمەنشىك جۇك ماشينەلەرىن جاردەمگە تۇگەل جەككەنى ءۇشىن جۇرت ريزا.
وسكەمەندە ەستىگەنبىز. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى وبلىستىق شتابتىڭ باستىعى يسلام ابىشەۆتىڭ باستاماشىلدىعىمەن تاسقىن بولعان اۋداندار مەن اۋىلداردىڭ بارىندە قاراپايىم حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋىنا نەگىزدەلگەن ونباسىلار مەن ءجۇزباسىلار سايلاۋ ءادىسى جەدەل ەندىرىلىپتى. وسى ونباسى مەن ءجۇزباسى ماسەلەسىنىڭ ءمانىسىن ءبىز بارلىق جەردە دە بىرتە-بىرتە, تەرەڭىرەك ۇعىنا تۇسكەندەيمىز. بىردە سارقىراپ, بىردە كۇركىرەپ اعىپ جاتقان لايلى وزەنىنىڭ جارلاۋىتتانعان جاعاسىنداعى ۇيلەردى ارالاپ ءجۇرمىز. ءتورتىنشى توپتىڭ ونباسىسى قاليما قالىمحانقىزى ءبۇي دەيدى: “مەنى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوزى سايلادى. ءار ءۇيدى كورىپ, قانداي زيان كەلگەنىن, نەندەي كومەك كەرەكتىگىن تاپتىشتەي ناقتىلايمىن. بارلىق مالىمەتتى شتابقا مالىمدەيمىن. ءلايلا ەرەجەپوۆانى دا, مەرۋەرت ايتباەۆانى دا, ۆالەنتينا دەنيسەنكونى دا, اقىلبەك بولەنباەۆتى دا تۇرعىندار تاڭداپ سايلاعان. جۇرت سەنگەن سوڭ, ارينە, اقتاۋعا ۇمتىلاسىڭ”.
“وسى ماڭايدا توپان سۋدان قۇلاپ تۇسكەن ءتورت ءۇي بىزگە قارايتىن اۋماقتان, – دەيدى ەكىنشى توپتىڭ جەتەكشىسى ايدارحان سادىقوۆ. – ءبىر ايعا جەتپەي-اق ءبارىنە باسقا ۇيلەر ساتىپ اپەردىك قوي. مۇنداي جاعداي قاشان بولىپ ەدى؟ ەلدىگىمىزدىڭ, مەملەكەت مەرەيىنىڭ بەلگىسى وسى ەمەس پە؟”
قاليما قادامىن نىقتاي ءتۇسىپ, العا شىقتى. ء“يا-ءيا, اعايلار, سولاي. ەلباسىمىزدىڭ قامقورلىعىن سەزىنىپ, شەكسىز العىسىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى دەيتىندەر كوپ. قاي شاڭىراققا كىرسەڭىزدەر دە, قاي تابالدىرىقتان اتتاساڭىزدار دا, كوز جەتكىزەسىزدەر. شىنىندا دا, اۋىلدىڭ مالىن تۇتاستاي تاسقىن اكەتتى. اۋدان اكىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, ونباسىلار مەن ءجۇزباسىلاردىڭ تەر توگۋىمەن بارلىق نارسە تەز انىقتالدى. جوعارىدان دا, جان-جاقتان دا جاردەم جەتتى. ەل ەلدىگىن ىستەدى. وسكەمەننەن ستۋدەنتتەرگە دەيىن كەلىپ, كومەكتەستى. اۋداندىق اكتسيا ءوتتى. مال-م ۇلىك ورنىنا كەلدى, ۇيلەر جوندەلدى. وگورودتاردى سۋ شايىپ كەتكەندىكتەن, قارا توپىراققا دەيىن ءتۇسىرىپ بەردى. بۇدان ارتىق نە كەرەك ەندى؟!”
سامار اۋىلىندا قىزعىن تىرلىك. لايلىنىڭ جاعالاۋى تولايىم-تۇتاس تاسپەن نىعايتىلعانىن جازدىق. ءاربىر ءۇيدىڭ تاقتاي شارباقتارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, سۋ اكەتكەندەرى جاڭارتىلىپ جاتىر. ءۇي يەلەرى قاراپ وتىرماۋى ءتيىس. تۇتىنۋشىلىق پەيىل, پاتەرناليستىك پيعىل بولماعانى ءجون. مۇنى ءبارى تۇسىنەدى. ۇعىنادى. بەرىلگەن تسەمەنتتى قۇيىپ, تۇسىرىلگەن قاراشىرىك توپىراقتى جايمالاپ, باتپاققا اينالعان ويپاڭداردى قۇرعاتپاققا تىرىسىپ جۇرگەن تۇرعىنداردىڭ جانارلارىندا جارقىل بار. ەلىنە سەنىپ, ەڭبەگىنە سەنىپ, ەڭسەلەرىن تىك ۇستايدى. ورتالىق (بۇرىنعى تسەنترالنايا) كوشەسىنىڭ تۇسىنداعى جاياۋلار وتەتىن جاڭا كوپىر جايناپ تۇرىپتى. بۇل اۋىلداعى “قالي ساتتار ۇلى” شارۋا قوجالىعىن باسقاراتىن سامارحان جوتاباەۆتى, “مامبەت” شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەسىمبەك مامبەتوۆتى, “كاسكاد” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ يەسى نيكولاي گۋسەۆتى بۇكىل وبلىس بىلەدى. كاسىپتىك ليتسەي ۇجىمى دا توپان سۋدىڭ تۇسىندا ۇلكەن ۇيىمشىلدىق كورسەتتى. ونىڭ ديرەكتورى نۇرتاس ەسەنوۆتى ەل قۇرمەتتەيدى. ۋچاسكەلىك اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى سايلاۋحان كۇدەرباەۆ ايتادى: ء“بىزدىڭ دارىگەرلەرىمىز بەن مەيىربيكەلەرىمىز شە, اۋرۋحانا ىشىنەن جانە اۋلاسىنان ەلۋ توننادان استام لاي شىعاردى. تازالىقشىلارعا دەيىن ءتۇنى-كۇنى جۇمىس ىستەدى. قارا جۇمىستى دا, دارىگەرلىك قىزمەت پەن كومەكتى دە ءبىر ساعات توقتاتپادىق”.
وزەن جاعالاي ءجۇرىپ, ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن عانا جاڭا قونىسقا كوشكەن يۋري ميحايلوۆيچ حوۋتسزون-ءليننىڭ ۇيىنە جەتتىك. بۇرىنعى باسپانالارى قيراپ قالعان قاراپايىم جاندارعا ءبىرجارىم ميلليون تەڭگەلىك تاماشا ءۇي-جاي ساتىپ اپەرىلىپتى. “پارىز” قورىنىڭ ەسەبىنەن. يۋري ميحايلوۆيچتىڭ ۇلتى قىتاي. سامار اۋىلىندا بالا كەزىنەن, الپىس ءۇش جىلدان بەرى تۇرادى. وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا اتا-اناسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ سۇراپىلىنان جاپا شەككەن. شىعىس قازاقستانعا كوشىرىلگەن. قيراعان ۇيلەرىنىڭ ءبىر جاعىنان تاسقىن سۋ كىرىپ, ەكىنشى جاعىنان شىققان. ءبىر اپتادان كەيىن-اق وسى ءۇيدى بەرىپتى. ايەلى گۇلبارشىن التى جىل بۇرىن باقيلىق بولىپتى. كەلىنى جانار جاقسى قارايتىن كورىنەدى. جاڭا ۇيگە جاڭا شيفونەردى ورنالاستىرىپ, قۋانىپ وتىرىپتى. “مىڭ دا ءبىر راحمەت مەملەكەتىمە!” – دەگەن ءميحايلوۆيچىڭىز تۇمانىتقان جانارىنا جاس الدى.
كوكپەكتىنىڭ وزىنە, اۋدان ورتالىعىنا قاراي كەلە جاتىرمىز. جاڭبىر سىركىرەي باستادى. قارا جولدىڭ ءبازبىر تۇستارى بىلقىلداپ, تەمىر كولىگىمىزدى لاقتىرا جازدايدى. قوس قاپتال ءتۇپ-تۇگەل شىلقىلداعان سۋ. ويدىم-ويدىم ايدىندار. تالمەنكا وزەنى تاسىڭقىراپ جاتىپتى. پرەوبراجەنكا اۋىلىنىڭ جانىنداعى كوپىرگە توقتادىق. “انەكيىڭىز, اناۋ جەردەن ۇلكەن ارالدى تالقانداپ, تاسىپ اكەتكەنبىز. مىنا جول ۆوزدۆيجەنكا اۋىلىنا اپارادى. توپان سۋدىڭ تۇنىندە سول اۋىلعا بارعانمىن. وزەننەن سۋ اسىپ كەتىپتى. سوندا مىڭ سيىردىڭ موڭىرەي وكىرگەنىن ەستىپ, توبە شاشىم تىك تۇرعان”, – دەيدى دۇيسەنعازى مۋسين.
اۋدان اكىمىنىڭ ۋايىمى جەتىپ-ارتىلادى. تاسقىننىڭ زارداپتارى نەگىزىنەن تۇزەتىلىپ ءبىتتى عوي. بىراق, جاۋىن جاعى تىيىلماي تۇر. جاڭبىر-جاڭبىردىڭ ارا-اراسىندا ازداپ-ازداپ استىق مولشىلىعىنىڭ قامى كۇيتتەلەدى. ماۋسىمنىڭ ەكىسىنە دەيىن مەجەنىڭ الپىس بەس پايىزى عانا جۇزەلەنىپتى. تراكتورلارىڭىز ەگىستىككە كىرە الماي, قاڭتارىلىپ قالا بەرەدى. كولكىلدەگەن كولشىك سۋلار, بىلقىلداعان باتپاقتار مۇندا دا كوپ. كوكپەكتىڭىزدە استىقتى مول وندىرمەككە دە, قازەكەمنىڭ قاشانعى اق باس سيىرىنىڭ اسىل تۇقىمىن مىڭعىرتا وسىرمەككە دە مۇمكىندىك جەتىپ ارتىلادى. اتتەڭ, نەسيە مەن سۋبسيديا ماسەلەسىن مانىستەۋ جاعىندا ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرمەي جۇرگەن جاعداياتتار بار. ارينە, نارىقتىڭ قاتال زاڭىن بىلمەيدى ەمەس مۇنداعىلار. بىلەدى. بىراق بۇگىنگى تاڭدا جالپى جاعداي قالاي قالىپتاسىپ وتىر؟ تىعىرىقتاردان قايتىپ, قانداي جولدارمەن شىعۋعا بولادى؟ ورتا دەڭگەيدەگى جانە ءالجۋاز شارۋاشىلىقتاردىڭ, قوجالىقتاردىڭ, سەرىكتەستىكتەردىڭ تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن كۇيى قالا بەرە مە؟ وسىلاي جالعاسا بەرسە, ورتا دەڭگەيلىلەر مەن ءالجۋازداردىڭ دا, اۋىلداردىڭ دا توز-توزى شىعىپ كەتۋ قاۋپى تۋماي ما؟ مىنە, وسىنداي ساۋالداردىڭ دا قاراپايىم, قاتارداعى ادامداردىڭ جانارلارىنان, ءسوز لامدەرىنەن اڭعارىلاتىنى راس. ماسەلەن, ءجۇز ميلليون توننا استىق وندىرەتىن وسى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى قايران ءداندى نە جوندەپ وتكىزە الماي, نە وڭدەي الماي, نە ويداعىداي ساۋدالاي الماي سارساڭعا تۇسەدى. جالعىز كوكپەكتى عانا ەمەس, بارلىق ايماقتاردا دەرلىك وسىنداي ازاپ ارقالاعاندار از دەي المايسىز. نارىقتىڭ قاتىگەز جۇيەسىنە يكەمدەلگەن دە دۇرىس شىعار, بىراق ۋاقىتشا بولسا-داعى اۋداندىق بيۋدجەت كەپىلدىگى ادىسىمەن بە, بالكىم باسقاشا ما, ايتەۋىر قارجىلاندىرۋدىڭ كىلتىن تاۋىپ, ءالجۋازداردى الدەندىرىپ, ورتاشالاردى وڭالدىرماسا, قازەكەمنىڭ قايبىر تىرلىكتەرى قايبىر كەزەڭدەردەگىدەي قۇردىمعا كەتۋى مۇمكىن.
ءمۋسينىڭىز مۇندا ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن عانا كەلگەن. ساپارباەۆىڭىز سەنىم ارتقان. كىبىرتىكتەرى كوپ كوكپەكتىنى, كەرى كەتىڭكىرەگەن اۋداندى العا شىعارماق نيەتپەن جىبەرگەن. بۇعان دەيىن قالباتاۋىڭىزدىڭ ارعى قاپتالىنداعى جارما اۋدانىن سەگىز جىل باسقارعان. قازاقتىڭ قاناتتى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى داۋلەت تۇرلىقانوۆتىڭ دەمەۋىمەن سول جارماڭىزدا قازاقتىڭ اق باس سيىرىن وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردى شىپ-شىرعاسىن شىعارماي ساقتاپ قالعان. “ساقتاپ قالۋ” دەگەنىڭىز ايتۋعا, جازۋعا عانا وڭاي. سول “ساقتاپ قالۋ” سىندى ەرلىكتى ەستە ۇستاي بەرمەگەندىكتەن, كوپ ءنارسەدەن ۇتىلعانىمىز, كەرى كەتىڭكىرەگەنىمىز جاسىرىن ەمەس. ال جارماڭىزدى جارىتىپ وتىرعان سول ساقتاپ قالۋدىڭ ارقاسى. كۇنى كەشە عانا شەتەلدەردەن كەلگەن الپاۋىتتارىڭىز اق باس سيىرىڭىزعا نازار جىعىپ, كوڭىل اۋداردى ەمەس پە؟ دۇيسەنعازىڭىز مىنا كوكپەكتىدە دە سول اق باس سيىردى كوبەيتپەكتى كوزدەيدى. قازاقى قوي جونىندە دە كوكەيدە ويلار كوكتەپ تۇر. باعزىداعى كوكپەكتى جارمەڭكەسى قالاي, قايتىپ دۇرىلدەگەن؟ ونى دا ويلانباق ءلازىم-ءدۇر.
ازىرشە اكىمىڭىز توزىپ تۇرعان اۋداننىڭ ورتالىعىن اجەپتاۋىر ادىپتەپ ۇلگەردى. ورتالىق كوشە كەڭەيتىلدى, ارىق-اتىزدار تۇزەتىلدى, اسفالت توسەلە باستادى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي عاجايىپ مەموريال پايدا بولدى. “تۋعان جەرگە تاعزىم” اكتسياسى اياسىندا تالاي تىرلىكتەر قولعا الىندى. اسىرەسە, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ كەشەنى كەرەمەت بولماقشى. وسى جازدىڭ وزىندە اۋدان ورتالىعىندا اۋرۋحانا, مەكتەپ, سپورت زالدارى كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتەدى. تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى اشىلادى. تەك قاليحان التىنباەۆ اتىنداعى مادەنيەت سارايىنىڭ كۇردەلى جوندەۋىنە 40 ميلليون تەڭگە قارجى قارالىپتى.
“ال اۋدان اكىمىنىڭ ءوزى كوكپەكتى كەنتىنىڭ شەتكى كوشەسىندە, قاتارداعى, قاراپايىم ۇيدە تۇرادى”, – دەسەدى قاتارداعى قاراپايىم ادامدار.
اۋدان اكىمىنىڭ الاڭدايتىن جاعداياتتارى از ەمەس, ونوماستيكانى دا قينالا ويلانادى. جارما جاعىندا جۇرگەندە شە, قانشاما قاجىر-قايرات جۇمساپ, اۋىلدار مەن كوشەلەردىڭ اتاۋلارىن تۇگەلدەي دەرلىك تاريحي تامىرلارىنا, جاعراپيالىق جاعدايلارىنا ورالتقان ەدى. ال كوكپەكتىڭىزدە تۇتاسقان كۇيدە تاپجىلماي تۇرىپتى. كەلە سالا كەي جەرلەردە كەيىڭكىرەپ, كەي اۋىلداردا جايباعىستاپ, سەڭ جىبىتۋگە كىرىسكەن. ءبىر تاڭىرقايتىنى سول, ءبازبىر باسقا ۇلتتار وكىلدەرىن بىلاي قويعاندا, قازەكەمدەرىڭىزدىڭ وزدەرى قاتقىل پەيىلدەرىنەن قايتپايدى-اي. “وندا تۇرعان نە بار؟ اۋىلدىڭ اتىن قازاقشالاعاننان بىزگە بىردەڭە تۇسە مە؟” – دەپ كەرگيتىندەر كوپ-اق. قالاي-قالاي بوپ كەتكەنبىز؟ دەسەڭىزشى! قاراڭىزشى. قالاي-قالاي قالىپ وتىرعانىن؟! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا بىلاي بولىپ وتىرىپتى: چەرنوياركا, پرەوبراجەنكا, بەلايا, ميروليۋبوۆكا, نوۆوسترويكا, پالاتتسى, نوۆوتيموفەەۆكا, كازناكوۆكا, پانتەلەيمونوۆكا, مارينوگوركا, ۆوزدۆيجەنكا... الاشتىڭ اياۋلى ۇلدارى رۋحتارىن ايالاۋعا ءتيىستى, تاريحي-جاعراپيالىق ءتۇپ-تامىرلارى ادام اتتارىن قالاي بەرمەيتىن اۋىلداردىڭ اتاۋلارى وسىلاي كەلە جاتىپتى.
قالباتاۋدىڭ جىقپىلدارى جازىلىڭقىراپ, جوتا-جوندارعا, شوقى-شوقىلارعا اينالىڭقىرايتىن, جۋساندى دالاسى باسىمىراق, اق سەلەۋلى القاپتارى كوبىرەك جارما اۋدانى جاعىنا ءھام جولىمىز تۇسكەن. سول جارماڭىزدا مۋسين اكىمدىك ەتكەن جىلدارى يگورەۆكا – سۇلۋسارى, گەورگيەۆكا – قالباتاۋ, ۆوزنەسەنوۆكا – بىرلىك, ساراتوۆكا – قايتپاس, فيليپپوۆكا – شىمىلدىق, نيكولاەۆكا – كەڭتارلاۋ, پەرياتينكا – ۇكىلى, مارينوۆكا – بىلقىلداق بولىپ وزگەرگەن. “اسىرەسە, گەورگيەۆكانى قالباتاۋعا اۋىستىرۋ ازاپقا ءتۇستى, – دەيدى جارما اۋداندىق “قالبا تىنىسى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قايرات جاقسىباەۆ. – پەرەسەلەندەردىڭ ەڭ العاش كەلىپ قونىستانعان مەكەنى عوي بۇل. بۇرىنعى اكىمىمىز كوپ كۇش جۇمسادى. ءبىزدىڭ گازەت تە بەلسەندىلىگىن ءبىر ءسات باسەڭدەتكەن ەمەس. ونوماستيكا جونىندە”.
جارمانىڭ زايسانعا تارتار تاس جولىمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. جالپى, وسكەمەننەن بەرمەن قارايعى جولدىڭ مازاسى جوق. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ: “جول ناشار. جول بولسا, ءبارى بولادى”, دەپ جيىرەك قايتالايتىنىن ساپار بارىسىندا سەزىنە تۇسەتىندەيسىز. انە, اناۋ توبەدەن ەر جانىبەك سىندى باتىر بابامىزدىڭ ەرەن ەسكەرتكىشى كورىندى. بىرتە-بىرتە جاقىنداي تۇستىك. اينالما, توپىراق جولمەن. نەگىزگى جولدى تاسقىن شايىپ كەتكەن. شايان توعانىندا سۋ جوقتىڭ قاسى. تابانىندا عانا قالعانداي. وسى بوگەنىڭىز دە توپان سۋ تۇسىندا قاتتى قاۋىپ توندىرگەن. جاناما وزەنى جايىلىپ, جولداردى بۇزىپ-جارىپ كەتكەن. ەر جانىبەك قولباسشى. قوس ءبورىسى قاسىندا. دۋلىعاسى باسىندا. اق نايزاسى قولىندا. بوز مۇنارا جانىندا. وسى بيىككە جەرلەنگەن دەسەدى. باتىر بەينەسىن باجايلاپ, بيپازداي سيپاپ كوردىك. قولادان قۇيىلىپتى. قىتايدا. جۇقالاۋ سەكىلدى. بۇكىل كەشەن كەلىستى-اق. ۇيلەسىپ, ۇناسىپ, جاراسىپ-اق كورىنەر. بىراق قولاسىنىڭ قالىڭدىعى... ءسال-ءپال ۋايىمدايدى ەكەنسىز.
“قىس قاتتى بولدى عوي. جارماڭىز – توعىز جولدىڭ تورابى. كۇن سايىن قانشاما جولاۋشىلار قۇتقارىلدى. قانشاما ماشىندەردى ارشىدىق. كەيبىر كۇندەر مەن تۇندەردە جۇزگە جۋىق اۆتوكولىك, ەكى ءجۇزدەن اسا ادام قۇتقاراتىنبىز. قاراڭىزشى, قازىر تۇك بولماعانداي”, – دەيدى قالباتاۋ اۋىلىنىڭ اكىمى مارات ەدىلباەۆ.
جارمانىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا وزگە جاقتا كەزدەسە قويماس جادىگەرلەردى بايقايسىز. ساق ءداۋىرىنىڭ ءبىر بەلگىسىندەي جاپ-جالپاق تاستا پاتشانىڭ الاقانى بادىزدەلگەن. بۇل تاستى بازاروۆ اداسحان اتتى كەنشى قىرىق مەتر تەرەڭنەن تاپقان. داۋلەت تۇرلىقانوۆتىڭ اتاسى حاسەن قاجى كوتەرگەن 420 كىلالىك تاس تا وسىندا. “اقتايلاق بيدەن باستاپ, بۇلعاق سەرىگە دەيىن بىزدەن شىققان. ءازىلحان نۇرشايىقوۆ پەن روزا رىمباەۆاعا دەيىن”, – دەپ قويادى مۇراجاي شىراقشىسى نۇربەك اقساقال.
نەسىن ايتاسىز, جارماڭىزدىڭ مادەنيەت سارايى عاجايىپ تىرلىكتەر اتقارىپ جاتىپتى. وتىز بەس ونەرپازدان قۇرالعان ۇلت-اسپاپتار وركەسترى “كاۋسار” دەپ اتالادى ەكەن. ءبىز بارعاندا “ماحامبەت” كۇيىن كۇمبىرلەتىپ قويا بەردى. ءبارى دە كوركەم جىگىتتەر, سۇلۋ قىزدار. كۇي قۇدىرەتىن دىلىمەن ۇعىناتىندار. “كاۋسارىڭىز” كۇللى شىعىس قازاقستانىڭىزعا كەڭىنەن تانىمال كورىنەدى. “ايقاراكوز” ءانسامبلى فولكلورلىق باعىتتا. “سۇلۋىم” اتتى ءانشى قىزدار ءانسامبلىنىڭ ونەرىن تاماشالاعاندا سۇلۋلىقتىڭ سيقىرىنا بولەنەرسىز. ون سۇلۋىڭىز سۇڭعاق بويلى ون اققايىڭ دەرسىز. قالباتاۋدىڭ ومەش اسۋى قيالارىندا, شوق-شوق شىرشالاردىڭ اراسىندا توپ-توپ بوپ بۇرالار تالدىرماش اققايىڭدار سياقتانىپ, جۇزدەرى – بال-بۇل, ۇندەرى بۇلبۇل, جانارلارى جالت-جۇلت جانادى-اي. تاپتىشتەۋىمىزدە گاپ بار. تالاي جەرلەردە بولاسىز. اينالايىن اۋىلداردىڭ, اۋدانداردىڭ ونەرپازدارىن بايقايسىز. كوپشىلىگىنىڭ اندەرى ادەمى, كۇيلەرى كۇمبىرلى, سوزدەرى مانەرلى بولا تۇرا, جۇزدەرىنەن سالقىندىق, كوزدەرىنەن مۇڭ اڭعاراتىنسىز. ال جارمادا جاڭاعىداي. جوعارىداعىداي. سويتسەك, مۇنداعى “كاۋسار” دا, “ايقاراكوز” دە, “سۇلۋىم” دا تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. كوپتەن بەرى. “ونەر يەلەرىنىڭ ءبارى دە شتاتتا. جالاقىلارى جامان ەمەس. تۇرعىن-جايلارى شەشىلگەن”, – دەيدى اۋداننىڭ مادەنيەت ء“مينيسترى” امانجول.
جارمانىڭ جايدارمان ساياباعىندا دا اۋىر قىستىڭ, تاۋ-تاۋ قاردىڭ, توپان سۋدىڭ ىزدەرى انىق بىلىنەر. كولشىكتەر. باتپاقتى ويپاڭدار. ءبارىبىر, اققايىڭ جاپىراقتارى جاقۇتتاي جالتىراپ, كۇن شۋاعىنا الاقان توسادى. جاسىل كوك, سارى گۇل باسىمدانا باستاپتى.
قالباتاۋدىڭ باسىندا قار جاتىر. قارعىننان قالعان.
باۋىر-باۋرايلارىندا جاز قۇلپىرىپ كەلەدى.
مارحابات بايعۇت.
سۋرەتتەردە: لايلى وزەنىنىڭ بويى وسىلاي نىعايتىلۋدا; تالمەنكا وزەنى ءالى تاسىپ جاتىر; قۇرىلىس باسىندا; كوكپەكتىدەگى تۇرمىستىق قىزمەت ءۇيى بيىل پايدالانۋعا بەرىلەدى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن وڭداسىن ەلۋباي, “ەگەمەن قازاقستان”.
