ارمان قاناتىندا
ول احمەت جۇبانوۆتىڭ زامانىندا قانداي قيىن بولسا, تاڭعاجايىپ تىلسىم سىرىنا بويلاتا قويمايتىن كىرپياز الەم كەيىنگىلەردىڭ دە كەڭ كوسىلىپ, ەركىن قۇلاشتاۋىنا وڭايلىقپەن ەرىك بەرمەي كەلەدى. كلاسسيكالىق ونەردىڭ كەز كەلگەن سالاسى ءبىر تالانتتىڭ ءوزىن سارىلتىپ, ساعىنتىپ, ۇزاق تولعاتىپ بارىپ دۇنيەگە اكەلەدى. ۇلتتىق كلاسسيكالىق ونەردىڭ ورىستەۋىنە قىزمەت ەتكەن ە.برۋسيلوۆسكي مەن ا.جۇبانوۆ, ل.حاميدي مەن س.مۇحامەدجانوۆ, م.تولەباەۆ پەن ە.راحماديەۆتەردەن كەيىنگى بۋىنداعى كومپوزيتورلار قاتارى دا جاڭا, جاس تالانتتارمەن باياۋ ءارى سيرەك تولىعادى. ال ج.شانين مەن ق.جانداربەكوۆتىڭ زامانىنان بەرى قاراي وپەرا مەن بالەتتى ساحنالايتىن رەجيسسەرلەردىڭ ەسىمىن تارامىس قولدىڭ ساۋساعىن ەكى قايتارا بۇگىپ-اق تۇگەندەپ شىعۋعا بولادى. ديريجەرلىك ونەردىڭ جالىنا دارىندىلار عانا قول ارتا الادى, سول سەكىلدى مۋزىكالىق قويىلىمداردىڭ رەجيسسەرى دە ءدال سولاي دارا دايىندالىپ كەلەدى. از بولسا دا, ساز دايىندالعانى, بالكىم دۇرىس تا بولار. سەبەبى كلاسسيكالىق ونەر ورداسى كەز كەلگەن كەمتالانت, كەزدەيسوق ادامداردىڭ قارابايىر دۇنيەسىمەن بىلعانباۋى كەرەك. ۇلى ونەردىڭ سۇرلەۋىندە قارشادايىنان مۋزىكالىق ءبىلىم الىپ, ارناۋلى وقۋ ورىندارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءتامامداپ, شىعارماشىلىق ىزدەنىس جولىنداعى بارلىق قيىندىقتى ەڭسەرىپ, تالماي ەڭبەكتەنىپ كەلە جاتقان جاس تالانت ديانا اكىمباەۆانىڭ ۇلتتىق وپەرا مەن بالەت ونەرىن دامىتۋ قىزمەتىنە وراسان زور دايىندىقپەن كەلگەن حيكاياسى ەستىگەن ادامدى تاڭىرقاتپاي قويمايدى.
ديانا اكىمباەۆا – قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانى, سانكت-پەتەربۋرگتەگى ن.ا.ريمسكي-كورساكوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ مۋزىكالىق تەاتر رەجيسسۋراسى كافەدراسىن قىزىل ديپلوممەن تامامداعان. بۇگىندە اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ رەجيسسەرى, سونداي-اق ءوزى تۇلەپ ۇشقان كونسەرۆاتوريانىڭ وقىتۋشىسى. ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ ماگيسترى.
تابيعاتىنا قايسارلىق ءتان ديانانىڭ وسى وقۋ ورىندارىنان تىرنەكتەپ جيناعان ءبىلىمىن جانكەشتى ەرلىككە بالاپ, سالىستىرۋعا بولادى. ءتىپتى وزىنەن كەيىنگى بيىككە ۇمتىلعان كەز كەلگەن جاستى دەمەپ جىبەرۋگە پايداسى بار موتيۆاتسيالىق دايىن قۇرال دەرسىز. اسىرەسە, اكىمبايدىڭ ۇرپاعىنىڭ اۋليە پەتر قالاسىنداعى بيىك وقۋدى باعىندىرۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. اناسى قوستانايداعى پاتەرىن ساتىپ, الماتىدان العان جالعىز بولمەلى پاتەرگە جارقىراتىپ جوندەۋ جۇرگىزىپ, ءبىر-اق كۇن تۇنەپ, قىزىعىن كورمەستەن, ءبىلىمنىڭ ەڭ بيىگىنە كوزىن قاداعان قىزىنىڭ ساعىن سىندىرماي, ساتىپ, اقشاسىن قالتاسىنا سالىپ بەرگەنىن ەلجىرەمەي تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس. اناسىنىڭ اق باتاسى مەن ەرىنىڭ قولداۋىنا قاناتتانعان ديانا جاسقا تولماعان, ەمىزۋلى بالاسىن تاستاپ, پەتەربۋرگكە ءبىلىم ىزدەپ شىعادى.
ول ءوزىن مامان رەتىندە دامىتىپ, شىعارماشىلىق قابىلەتىن يگەرۋ جولىندا قانداي قيىندىقتان دا شەگىنىپ كورگەن ەمەس. بار ىندىن-ىقىلاسى – مۋزىكالىق تەاتر رەجيسسەرى بولۋ ەدى, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ىزىڭى ۇزىلمەگەن ىشكى داۋىسى رەسەيگە شاقىردى دا تۇردى. قازاقستاننان قولداۋ تابا الماعانىنا قامىعىپ, ءۇمىتىن ۇكىلەپ وتىرىپ رەسەيدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنە حات تا جازدى. ونداعى مينيسترلىك: ء«سىزدىڭ حاتىڭىز ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدەن ەمەس, سۇيەگىمىزدەن ءوتتى» دەپ, ءۇش كۇن ىشىندە جاۋاپ قاتىپ, بىراق تەگىن وقىتا المايتىنىن, ەڭ ءتيىمدى جولى «قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مادەني بايلانىستىڭ مىقتى ەكەنىن, كۆوتا قاراستىرىلعانىن» ايتىپ, جول سىلتەيدى. ءتيىستى مادەنيەت مەكەمەلەرىنە حاتتىڭ ۇستىنە حات جازىپ ءجۇرىپ, مەملەكەتارالىق كۆوتانىڭ اشىلعانىن سارىلا كۇتىپ, جارتىلاي اقىلى وقىپ, جارتىلاي گرانتقا ءتۇسىپ, ماقساتقا قولجەتكىزۋدىڭ بارلىق ازابىن ءبىر ادامداي باسىنان وتكەرەدى.
د.اكىمباەۆا الدىمەن چەليابينسك مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا قابىلدانادى. بىراق بار زەيىنىن رەجيسسەر كاسىبىن يگەرۋگە باعىتتاپ العان ديانا دىتتەگەنىندەي تەرەڭ ءبىلىمدى بۇل وقۋ ورنىنان تابا المادى, الماتى كونسەرۆاتورياسىندا مەڭگەرگەن باعدارلامانى قايتالاپ وقۋعا زاۋقى سوقپادى. الەمدىك كلاسسيكالىق ونەردى جاساعان ۇلىلاردىڭ ءىزى قالعان الەمدىك ماڭىزى زور ورتالىققا ۇمتىلدى دا تۇردى. الايدا كوللەدجدى قىزىل ديپلوممەن, كونسەرۆاتوريانى قىزىل ديپلوممەن تامامداعان دياناعا مۇنىڭ بارلىعى كەدەرگىسىن جاساماسا, ەش كومەگىن بەرە المادى, سەبەبى ەكىنشى ماماندىق الۋ قايدا بولسا دا, اقىلى ەدى. رەسەي قالالارى مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا قاقپاقىلعا تۇسكەن فۋتبول دوبى سەكىلدى ارى-بەرى سارساڭعا ءتۇسىپ, الماتى مەن پەتەربۋرگتىڭ اراسىنداعى اسپاندى سان مارتە ءتىلىپ ءوتىپ, كوپ كۇنى سەرگەلدەڭمەن وتسە دە, ارمانىمەن جۇزدەسۋگە جاقىنداعانىن جۇرەگىمەن سەزدى. دەمەۋشىلەر ىزدەۋدەن شارشاماي, مادەنيەت مينيسترلىگىنەن جاردەم بەرۋىن وتىنگەن حاتتارى ناتيجەسىز قالماي, تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ن.ا.ريمسكي-كورساكوۆ اتىنداعى سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا قابىلدانىپ, ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا مۋزىكالىق قويىلىم رەجيسسەرى ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىنا بويلاي باستايدى.
«جامبىل جىراۋ»
القيسسا, ءۇش جىل بۇرىن اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا جىل بويى تويلانعان جامبىل جاباەۆتىڭ 175 جىلدىعى «جامبىل جىراۋ» وپەراسىمەن تۇيىندەلەدى. پەتەربۋرگ كونسەرۆاتورياسىنىڭ 5-كۋرسىن تامامداۋعا جاقىنداپ, ديپلومدىق جۇمىسىنا «تسارسكايا نەۆەستا» دەگەن ورىس وپەراسىن قويۋعا دايىندالىپ جۇرگەن ديانا اكىمباەۆا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا «جامبىل جىراۋ» وپەراسىن قويۋعا شاقىرىلادى. الدىندا مەملەكەتتىك ەمتيحاننىڭ تۇرعانىن ايتىپ باس تارتپاق بولعان ەدى, تەاتر ديرەكتورى تايىر قاراتاەۆتىڭ: «سەن قويماعاندا كىم قويادى؟» دەگەن ءسوزى قاناتتاندىرعانداي بولىپ, كەلىسۋىنە تۋرا كەلدى. كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلعان ديانانىڭ سەنىمدى اقتاعاننان باسقا امالى دا جوق ەدى. وپەرا باستالار الدىندا تەاتردىڭ زالىنان «ليبرەتتوسىن جازعان دارحان قىدىرالى, اقەدىل تويشان ۇلى, كومپوزيتور القۋات قازاقباەۆ, رەجيسسەر ديانا اكىمباەۆا» دەپ حابارلانعاندا, بۇل ەسىمدەردىڭ ءبارى دە تىڭداۋشىسىنا تىم توسىن ەستىلدى. بۇگىندە باتىس كلاسسيكاسىنىڭ كولەڭكەسىندە جوق بولۋعا اينالىپ, جۇرناعى عانا قالعان ۇلتتىق وپەرامىزدا ءار كەزەڭدە عاشىقتار تۋرالى, باتىرلار تۋرالى سپەكتاكلدەر كوپ قويىلعانىمەن, بەرىدەگى بەلگىلى تۇلعالار, ونىڭ ىشىندە اقىن تۋرالى جازىلعان العاشقى وپەرا وسى «جامبىل جىراۋ» وپەراسى ەدى. يدەيانىڭ سونىلىعى ءوز الدىنا, شىعارما دا جاڭا كوزقاراسپەن قويىلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جامبىلدى اقىن دەپ, ابىز دەپ اسپەتتەۋىمىزبەن بىرگە, قولىنا كەڭەستىڭ قىزىل تۋىن ۇستاتىپ, پرولەتار جاساپ, ورىنسىز قياناتقا شالعان جەرىمىز كوپ. وسى وپەرادا جامبىل قياناتتان ارشىلىپ, ۇلتتىڭ رۋحى بولىپ ءجۇزى جارقىرادى. جاڭا شىعارما ارقىلى جامبىل تۇڭعىش رەت تۇركىلىك دەڭگەيدەگى ءىرى تۇلعا, الەمدىك دەڭگەيدەگى وزگەشە قۇبىلىس بولىپ تانىلدى. حالىقتان اجىراماعان, قازاق-قىرعىزبەن تەڭ ءجۇرىپ, قارايعاننىڭ ءبارىن «قانداسىم, باۋىرىم, تۋىسىم» دەپ تانىعان تاريحي سوم تۇلعانى ساياساتتىڭ ىشىنەن سۋىرىپ الىپ, اق ءجۇزىن ايداي الەمگە اقتاپ شىعارعان ديانانىڭ شەبەرلىگى بولاتىن. پەتەربۋرگ سەكىلدى پاراسات پەن مادەنيەت ورداسىنان ءبىلىمىن شىڭداپ كەلگەن جاس ساحنا مامانى مەن سوعىس ءورتى تۇتانعان قيىن جىلداردا «لەنينگرادتىق ورەنىنە» دەم بەرگەن ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى جامبىل اقىننىڭ رۋحى, ويى ءبىر نۇكتەدە توعىستى. «جامبىل اقىن كەڭەستىڭ قولشوقپارى ەمەس, تونىكوك, كەتبۇعا, قورقىت, سىپىرا جىراۋلارمەن قاتار تۇراتىن ۇلى تۇلعا. زاڭدى ءىزباسارى. رۋحاني مۇراگەرى» دەگەن يدەيانى جاس رەجيسسەر كورەرمەنگە قورىقپاي شىنايى ءارى تولىققاندى جەتكىزدى.
ديانا ءوزى ءبىلىم الىپ جاتقان سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ وكىلى رەتىندە ۇستازى يۋري لاپتەۆتى وپەراعا ارنايى شاقىرعان بولاتىن. يۋ.لاپتەۆ – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ حالىق ءارتىسى, پروفەسسور, مۋزىكالىق تەاتر رەجيسسۋراسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. شاكىرتىنە قولداۋ كورسەتۋگە الماتىعا كۇن ىلگەرىدەن كەلىپ, وپەرانىڭ دايىندىعىنا قاتىسىپ, ءىشىنارا ەسكەرتۋىن جاساپ, كەڭەسىن بەرىپ, پرەمەرانى تاماشالايدى. لەنينگرادتا تۋىپ-وسكەن لاپتەۆ ءۇشىن جامبىلدىڭ ورنى ەرەكشە, پەتەربۋرگتە ج.جاباەۆ اتىنداعى كوشە بار, ەسكەرتكىشى دە بوي كوتەرگەن, «لەنينگرادتىق ورەنىم, ماقتانىشىم سەن ەدىڭ...» دەگەن ولەڭىن جاتقا وقىپ وسكەن ول, قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلىنىڭ رۋحىنا باس يە وتىرىپ, تاريحي اۋقىمدى تۇلعانى كاسىبي بيىك دەڭگەيدە ساحنالاعان شاكىرتىنە كوڭىلى تولىپ, ديانا تۋرالى ماقالا دا جازادى. ءسويتىپ, ن.ا.ريمسكي-كورساكوۆ اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى دا مۋزىكالىق تەاتر رەجيسسەرى ماماندىعى بويىنشا قىزىل ديپلوممەن تامامداعان ديانا ءجۇزى بال-بۇل جانىپ, تاۋ قوپاراتىنداي كۇشپەن تۋعان جەرگە ورالادى.....
«ساكەن» وپەراسى
بيىل اقپان ايىندا قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ ا.جۇبانوۆ اتىنداعى كونتسەرت زالىندا كونسەرۆاتوريانىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ساكەن سەيفۋلليننىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولۋىنا وراي «ساكەن» وپەراسى ساحنالاندى. دراماتۋرگ قانات ءجۇنىسوۆتىڭ ليبرەتتوسىنا جازىلعان كومپوزيتور ءالىبي ءابدىنۇروۆتىڭ جاڭا تۋىندىسىن رەجيسسەر ديانا اكىمباەۆا كونتسەرتمەيستەر گۇلنار جيديلوۆانىڭ كومەگىمەن جارىققا شىعاردى. قويۋشى ديريجەر قۋانىش يسمايلوۆ قولىن سوزدى. الاش تاقىرىبى دراما تەاترلارىندا ءتاۋىر كورىنىس تاۋىپ كەلەدى, ال كلاسسيكالىق ونەردىڭ تاريحىندا قۋعىن-سۇرگىن جىلداردىڭ قاسىرەتى العاش رەت كورىنىس تاپتى. بۇل تاقىرىپ ءالى دە بولسا تابۋ. «ساكەن» وپەراسى – تەك ساكەننىڭ ەمەس, 30-جىلدارداعى كۇللى قۇربانداردىڭ, الاش ارىستارىنىڭ تيپتىك بەينەسى. اۋقىمدى وپەرا قويۋعا ميلليونداعان قارجى كەرەك, ال ديانا كونسەرۆاتوريانىڭ «ۆوكالدىق ونەر» كافەدراسىنىڭ جانە پ.چايكوۆسكي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق كوللەدجىنىڭ ء«ان سالۋ» ءبولىمىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن-اق وپەرانى از كۇندە ازىرلەپ شىعاردى.
حوش. قىزىلدار مەن اقتاردىڭ شايقاسى, اشتىق, قازاق ەلىنە ميرزوياننىڭ كەلۋى, پەيىلى جومارت قازاقتىڭ «مىرزاجان» دەپ توبەسىنە كوتەرىپ قارسى العانى. ...ساحنانىڭ ورتاسىندا ۇلكەن كارتينا ىلىنگەن. كارتينانىڭ بەرگى جاعىندا ميرزويان ساكەندى شاقىرىپ الىپ, جايباراقات تەرگەپ وتىر, ال ارعى جاعىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ وتباسى ويراندالىپ, ايەلى الجير-گە كەتىپ بارادى. مىنا تۇستا قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى مادەني ونكۇندىگى تابىستى ءوتىپ جاتىر, مۇحتار, كۇلاش, شارا, دينا باستاعان قازاقستاننىڭ بار جاقسى-جايساڭى قىزىل يمپەريا استاناسىن ونەرىمەن دۇبىرلەتىپ جاتىر, حالىقتىڭ بار نازارى ماسكەۋگە اۋعان, ال ساحنانىڭ استىندا قازاقتار اشتان قىرىلىپ جاتىر. بۇل حالىقتىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ما, الدە كەڭەستىڭ سۇرقيا ساياساتىنىڭ جىمىن بىلدىرمەي, كوپتىڭ ويىن باسقا جاققا اۋدارۋ ما؟ اشتىق پەن رەپرەسسيا حح عاسىردىڭ وزەگىن كەمىرىپ, قازاقتىڭ كۇرەتامىرىن ءۇزىپ, بەلومىرتقاسىن وپىرىپ كەتتى. ول جاناپ وتپەگەن جان, جىلاتپاعان وتباسى قالمادى, وسى شىندىقتى قاز-قالپىندا كورسەتىپ, اتقان سايىن قۇلاپ جاتقان قۇربانداردى قوينىنا العان «باۋىرلاستار زيراتىن» اق ماتامەن استاستىرا, جەر بەتىنەن اۋلاققا اكەتىپ جاتقان كورىنىس – ديانا تاپقان تىڭ ءتاسىل. وپەراداعى ەڭ جاعىمسىز ەكى بەينە گولوششەكين مەن ەجوۆتىڭ ساحناسى ءتىپتى جيىركەنىشتى. ءستاليننىڭ ەكى جەندەتىنىڭ دە جۇيكەسى ءالسىز, ساناسى سىرقات, سوندىقتان دا قاتىگەز. وزىندەگى كەمباعالدىقتى بۇركەمەلەۋ ءۇشىن وزگەگە ۇستەمدىك ەتكىسى كەلەتىندەر ەل باسقارىپ وتىر. ء«سىز, جولداس ەجوۆ, نەگە ماعان سونشا قارايسىز؟ بۇركىتىڭ بولايىن, قاناتىڭ بولايىن, سەنى قورعاپ جۇرەتىن»... اقىل-ەسى دۇرىس ەر ادامدار ەكەۋارا مۇنداي ديالوگ جۇرگىزبەيتىنى انىق. ەلىككەن ەكەۋدىڭ ەمەۋرىنىن زالداعى كورەرمەن ءتۇسىندى. ەل ىشىندە جەلدەي ەسەتىن قاڭقۋ ءسوز ەمەس, تاريحي نەگىزى بار مۇنداي دەتالدى ساحنادا كورسەتۋ ءۇشىن ءسوزسىز رەجيسسەر ەركىندىگى كەرەك. بۇل كونسەرۆاتوريانىڭ كىشكەنتاي زالىنداعى كورىنىس, ال ۇلكەن تەاترلاردا قويىلسا, اسەرى قالاي بولار ەدى؟
رەجيسسەر – تەاترداعى باستى ادام. ول سپەكتاكل كەزىندە ساحنادان كورىنبەيدى. بىراق سپەكتاكلدەگى ءار دەتالدان ونىڭ قولتاڭباسى, دۇنيەتانىمى, ۇستانىمى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن سەزىلىپ تۇرادى. كورەرمەن سپەكتاكلدەن تولقىپ, قاناتتانىپ شىعا ما, ءتۇڭىلىپ, قۇلازىپ شىعا ما, جالپى, قانداي اسەر ارقالاپ شىعادى, ونى دا رەجيسسەردىڭ ءبىلىمى مەن شەبەرلىگى شەشەدى. رەجيسسەردىڭ مىندەتى – بەلگىلى شىعارمانى ياكي جاڭا تۋىندىنى ءوز كوزقاراسىمەن ءورىپ شىعۋ. ول ءوزى جاساپ ەركىندىك ارالىنىڭ تاۋەلسىز تۇرعىنى. ونەرگە كوزقاراسى, قيالى, قارىم-قاتىناسى وزگەشە. ازاماتتىق كوزقاراسىن باتىل ۇسىناتىنى دا سوندىقتان. ۇلكەن مادەنيەت, ناعىز كاسىبي ورتا كورىپ, ىسىلىپ كەلگەن جاس مامان قانداي ءىستى قولعا السا دا, جانىن سالىپ, ماحابباتپەن جاسايدى. شىعارماشىلىق الەۋەتىن تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرسە, ۇلتتىڭ ۇلى يدەيالارىمەن رۋحتانىپ العان ديانا تەاتر ونەرىن ورىستەتۋدەن ايانايىن دەپ تۇرعان جوق. تەك قولداۋ كەرەك. ەگەر ادام تالانتتى بولسا, تاباندى بولسا, ماقساتىنا سەنىمدى بولسا, ءسوزسىز ارمانىن باعىندىرىپ, جەتىستىككە جەتەتىنىن جاس رەجيسسەر ديانا ءوز مىسالىندا وسىلايشا ادەمى دالەلدەپ كەلەدى.
الماتى
