قازىنا

بيىل بەرىسى تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ, ارىسى بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ بوستاندىعى مەن اسقاق مۇراتتارىن اڭساعان مۇستافا شوقايدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولىپ وتىر. وسى ايتۋلى وقيعا قارساڭىندا 2012 جىلدان شىعا باستاعان ۇلى كۇرەسكەردىڭ 12 تومدىق شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى جارىق كوردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەسىمى ەلگە ورالعان مۇستافا شوقايدىڭ اتى قازىر ءجيى اتالىپ, مۇراسى بىرتە-بىرتە تۋعان حالقىنىڭ يگىلىگىنە اينالا باستادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا م.شوقايعا قاتىستى بيبليوگرافيالىق ءتىزىم 1162 ادەبيەتتى قۇرايدى. بۇل ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە, مول مۇراسىنا قىزىعۋشىلىقتى ايقىن تانىتاتىن فاكتور ەكەنى داۋسىز. ال 2013 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا وتكەن م.شوقايدىڭ 12 تومدىق شىعارمالارىنىڭ تولىق جينا­عىنىڭ العاشقى 6 تومىنىڭ تۇساۋ­كەسەرى ەلەۋلى وقيعا بولدى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەگەن شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءا.دەربىسالى, كورنەكتى عالىمدار د.كىشىبەكوۆ, ءا.نىسانباەۆ, م.قويگەلديەۆ, م.ابۋسەيىتوۆا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ايرىقشا تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى ا.ارىستانبەكو­ۆا, فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلى پاتريك رەنار, فرانتسۋز ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور وليۆە فەرراندو, فرانتسۋز پروفەسسورى ۆينسەنت فۋرنو, تۇرىك عالىمى ۆەجيحي سەفا فۋات حەكيموعلى جانە ت.ب. بۇل باسىلىمدى تۇركى حالقىنىڭ رۋحاني الەمىندەگى ەلەۋلى وقيعا دەپ باعالادى. قاتىسۋشىلار ءبىراۋىزدان كوپتومدىقتى قۇراستىرۋشى, سان جىل تالاي شەتەلدىڭ مۇراعاتتارىندا كوز مايىن تاۋىسقان عالىم ك.ەسماعامبەتوۆتىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ جاتتى. جاڭا جىل قارساڭىندا 12 تومدىقتىڭ سوڭعى كىتابى شىعىپ, تولىق جيناق تۇڭعىش رەت جارىق كورىپ وتىر. بۇل – الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە ەش بالاماسى جوق كوپتومدىق. جۇمىستىڭ بىرەگەيلىگى مەن جوعارى دەڭگەيلىگىن بىرنەشە فاكتورلارمەن انىقتاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, كوپتومدىقتا م.شوقايدىڭ ەڭبەكتەرى تۇپنۇسقادا بەرىلگەن. بۇل ونىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن كەلەر ۇرپاقتارعا بۇرمالاۋسىز, سول كۇيىندە تازا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, كوپتومدىق ءوزىنىڭ قۇرىلىمىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ ءبىرىنشى تومى م.شوقايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالىپ, 12-تومىندا ەپيستوليارلىق مۇراسى بەرىلگەن. ال 2-11-تومدارىن م.شوقايدىڭ ەڭبەكتەرى قۇرايدى. ۇشىنشىدەن, جۇمىس ارحەوگرافيالىق تالاپتارعا ساي ورىندال­­عان. ءاربىر تومى العى ءسوز جانە ءتۇسىندىر­مەلەرمەن جابدىقتالعان. ايتا كەتەتىن ءبىر ءماندى ماسەلە العىسوزدەر تۇتاس كىتاپتىڭ بەتاشارىنداي, وقىرمانعا ناقتى باعىت-باعدار ۇسىنىپ وتىرادى. سونىمەن بىرگە, پروفەسسور ك.ەسماعامبەتوۆ م.شوقايدىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىمەن, جۇمىس ىستەۋ ءادىس-تاسىلدەرىمەن تەرەڭىرەك تانىستىرۋ ءۇشىن ءاربىر تومنىڭ سوڭىندا قوسىمشا ماتەريالدار بەرگەن. ولار – م.شوقايدىڭ جەكە مۇراعاتتىق قورىنان الىنعان كەيبىر تانىمدىق ماڭىزى بار ەڭبەكتەر, پايدالانعان دەرەككوزدەر, ءوز قولىمەن جازىلعان شىعارمالارىنىڭ فاكسيميلەسى, كونسپەكتىلەرى, ت.ب. ماتەريالدار. مۇستافا شوقايدىڭ شىعارمالارىن جيناۋدىڭ ءوزى دە ەرەكشە قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ونىڭ ءبىرازى پاريجدەگى شىعىس تىلدەرى مەن وركەنيەتتەرى ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتالعان. قالعان ەڭبەكتەر تۇركيانىڭ, رەسەيدىڭ, وزبەكستاننىڭ, قازاقستاننىڭ, پولشانىڭ, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ, ۇلىبريتانيا مەن گرۋزيانىڭ مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنان, سيرەك قولجازبالار ساقتالعان قورلارىنان تابىلعان. ولار قازاق, ورىس, شاعاتاي, تۇرىك, ازەربايجان, فرانتسۋز, اعىلشىن, نەمىس, پولياك, گوللاند, گرۋزين تىلدەرىندە جارىق كورگەن تۇپنۇسقا ەڭبەكتەرىن قۇرايدى. زەرتتەۋشى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بىردەن-ءبىر مۇراجاي بولىپ تابىلاتىن گرۋزيانىڭ تبيليسيدەگى ساياسي ەميگراتسيا مۇراجايىنان م.شوقايدىڭ بۇرىننان بەلگىسىز ەڭبەكتەرى مەن حاتتارىنىڭ ۇستىنەن شىعادى. تۇركيادا وسى كەزگە دەيىن ءمالىم بولماعان, بارلىعى ءتورت-بەس ءنومىرى جارىق كورگەن «تۇركىستان» جۋرنالى دا تابىلادى. وسىنداي قىرۋار ىزدەستىرۋدىڭ ناتيجەسىن ءاربىر دەرەككوزدىڭ سوڭىنداعى الماتى, تاشكەنت, ماسكەۋ, تبيليسي, ىستامبۇل, انكارا, بەرلين, لوندون, پاريج, ۆارشاۆا, ستوكگولم, ۋفا, ت.ب. قالالاردىڭ اتتارىنان ايقىن كورۋگە بولادى. بۇل فرانتسياداعى م.شوقايدىڭ جەكە مۇراعاتتىق قورىنان, وزبەكستان, قازاقستان, گەرمانيا, تۇركيا جانە ت.ب. ەلدەردىڭ مۇراعات ماتەريالدارىن, قازاق, ورىس, شاعاتاي, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, تۇرىك, پولياك تىلدەرىندەگى ەڭبەكتەردى جيناۋ جانە بىرنەشە جىل تىنىمسىز جانە جۇيەلى تالداۋ نەگىزىندە دايىندالعاندىعى كىمدى بولسا دا تاڭعالدىرماۋى مۇمكىن ەمەس. وسى ارادا اتاقتى اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ماردان بايدىلداەۆ تۋرالى «ءبىر ءوزى ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن اتقاردى» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى. شىنىندا دا, ءبىر شىعارماشىلىق ۇيىمعا جۇك بولاتىن بۇل ەڭبەكتىڭ كولەمى 6700 پاراقتان استام 430 باسپا تاباقتى قۇرايدى. اڭگىمە تەك جۇمىستىڭ كولەمىندە عانا ەمەس, ونىڭ اسا قۇندى رۋحاني قازىنا ەكەندىگىندە. سونىمەن بىرگە, كوپتومدىقتاعى اعىلشىن, فرانتسۋز, پولياك, نەمىس, شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان 586 شىعارما ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ماتەريالداردى قۇراسا, ورىس تىلىندەگىلەر 488 بولىپ وتىر. مۇنىڭ ۇستىنە, م.شوقايدىڭ 40 شامالى بۇركەنشىك ەسىمى بولعانىن دا ەسكەرتە كەتكەن ارتىق بولماس. مۇنىڭ ءبارىن انىقتاماي, بىلمەي, شىعارمانىڭ اۆتورلىق اتريبۋتسياسىن تانۋ مۇمكىن ەمەس. وعان قوسا, بىرنەشە تىلدەگى ماتەريالدارعا ماتىندىك تالداۋ جۇرگىزۋ كەرەكتىگىنىڭ ءوزى قانشا كۇش-جىگەردى, ۋاقىتتى, تاباندىلىقتى, ءبىلىمدى تالاپ ەتكەنىن تەك ويشا تۇسىنۋگە بولادى. ون ەكى تومدىقتىڭ بەتاشارىنداي كولەمى 34 باسپا تاباق ءبىرىنشى كىتا­بىندا كوشىم ەسماعامبەتوۆ م.شو­قاي­دىڭ ۇلكەن گۋمانيست, ساياسي قايرات­كەر, تاماشا تاريحشى, ەنتسيكلوپەديست عالىم, ءىرى ويشىل, حالىقارالىق سايا­سي ساراپشى رەتىندەگى دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋى پايىمدالعان, ونىڭ بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسى, ەميگراتسياداعى ۇلتتىق قوزعالىستىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىنىڭ نەگىزىن ايقىنداۋى جوعارى دەڭگەيدە جان-جاقتى تالدانعان. بۇل بۇرىن ءار قىرىنان زەرتتەلىپ جۇرگەن م.شوقايدىڭ شىنايى بۇكىل ادامي, كۇرەسكەرلىك كۇردەلى بولمىسىن ءوز تۇعىرىنا قوندىرعانداي اسەر ەتەدى. مۇستافا شوقايدىڭ 1913-1924 جىلدارى جازىلعان شىعارمالارى كىرگەن ەكىنشى توم سانكت-پەتەربۋرگتە وقىپ جۇرگەن ءبىر توپ ستۋدەنتتەردىڭ 1913 جىلدان شىعا باستاعان «قازاق» گازەتىنە جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىمەن اشىلادى. جاستاردىڭ وسىدان ءبىر عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن گازەتتىڭ كەز كەلگەن حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىندە الاتىن وزىندىك ورنىن جاقسى ۇعىنۋى, سول كەزدىڭ وزىندە-اق انا ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋدى تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭىزدى اتريبۋتى دەپ تۇسىنگەنىنە تاڭعالماۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى وقي وتىرىپ, مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعانىنا شيرەك عاسىر بولسا دا, انا ءتىلىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تورىنە شىعا الماي وتىرعانى ەرىكسىز ويلاندىرادى. سونداي-اق, حات يەلەرىنىڭ ءوز حالقىن جات جۇرتتىڭ «ايتقانىن ىستەپ, ايداعانىنا جۇرەتۇعىن قارا تابان ق ۇلى سياقتى بولىپ ءجۇر» دەپ جازۋلارى ولاردىڭ قايسارلىعىن بايقاتادى. ال پاتشاعا جاعىمپاز «سيراتۋل-مۋستاكيم» ءدىني ۇيىمعا قارسى­لىق بىلدىرگەن ۇندەۋگە مۇستافانىڭ پەتروگراد­تا وقيتىن تۇركىتىلدەس جاستارمەن بىرگە قول قويۋى ونىڭ ۇلتجاندى تۇلعاسىن ايقىن بايقاتسا, ەكىنشى جاعىنان ونىڭ سول كەزدەگى رەسەي استاناسىنداعى تۇركى حالىقتارى جاستارىمەن ءجيى ارالاسقانىن تانىتادى. بۇل العاشقى ەكى ماتەريالدى بولاشاق تۇركى حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ بولاشاعىن ايقىنداعان العاشقى نىشاندار دەۋگە بولادى. جالپى, م.شوقاي شىعارمالارىنىڭ العاشقى تومىنداعى ەڭبەكتەردى مازمۇندىق جانە يدەيالىق سيپاتى جاعىنان نەگىزىنەن ەكى باعىتقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى – بيلىك باسىنا كەلگەن ورىس بولشەۆيكتەرىن پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى رەتىندە كورسەتە ءبىلۋ. مىسالى, 1920 جىلى جازعان «كەڭەس وكىمەتى جانە قىرعىزدار» دەگەن تۋىندىسىندا م.شوقاي ورىس رەۆوليۋتسياسى (قازان رەۆوليۋتسياسىن ايتىپ وتىر – ءا.ب.) جىلدارى قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ – ءا.ب.)كورگەنىن سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, جاڭا ەركىن ءومىردىڭ ورنىنا قازاق دالاسىن اشارشىلىقتان قىرىلعان بەيىتتەردىڭ قاپتاعانىن, سوتسياليستىك تۋىستىقتىڭ ورنىنا حالىقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى سىرتتاي ۇلتتىق جەك كورۋشىلىك پەن ىشتەي تايپا-رۋلار اراسىندا جاۋلىقتىڭ ورىن العانىن جازادى. ەكىنشى باعىتتاعى ەڭبەكتەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – م.شوقايدىڭ ۇلتتىق ماسەلەنى جالعىز تۇركىستان اۋماعىمەن شەكتەمەي, كەڭ كولەمدە, بولشەۆيكتەردىڭ جالپى شىعىس حالىقتارىنا كوزقاراسىمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋى. مىسالى, «بولشەۆيكتەر جانە شىعىس ماسەلەسى» دەگەن ماقالاسىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ جالپى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس جونىندەگى ۇستانىمىنىڭ ەكىجۇزدىلىگىن اشادى. كوممۋنيستەر شىعىستىڭ ۇلتتىق-رەۆوليۋتسيالىق ەلەمەنتتەرىمەن كۇرەسسە دە, ونى دۇنيەجۇزىلىك كاپيتالعا, الەمدىك سوتسياليستىك رەۆوليۋتسيانىڭ سالتانات قۇرۋى ءۇشىن پايدالاناتىنىن, ونى كەشەگى وداقتاستارىنا قارسى قۇرال ەتە الاتىنىن اتاپ كورسەتەدى. العى سوزدەگى جاڭا زامان قۇرۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋى قۇقىعى تاپتىق نەگىزدە ەمەس, ۇلتتىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەكتىگى ءۇشىنشى تومداعى م.شوقايدىڭ وزەكتى يدەيالارىنىڭ ءبىرىن قۇرايدى. سول سەبەپتى تۇركىستانداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ازاتتىق كۇرەسىنىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى وسى تومدا دا جالعاسىن تابادى. جارىق كورگەن 160-تاي ماتەريال­دىڭ 50-دەن استامى ورىس تىلىندەگى تۋىندىلار تۇركىستانداعى قازاق, وزبەك, قىرعىز, تاجىك, تۇرىكمەن حالىقتارىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ كۇردەلەنە تۇسكەنىن ناقتى فاكتىلەر نەگىزىندە اشىپ كورسەتەدى. بولشەۆيكتەردىڭ تۇركىستاندىقتارعا جاساعان ءوز تاجىريبەلەرىنىڭ ناتيجەسى نەگە الىپ كەلگەنىن مىنانداي تسيفرلارمەن دالەلدەيدى. «1917 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا تۇركىستان حالقىنىڭ سانى 8 ملن. 84 700 ادامعا جەتسە, 1922 جىلى 5 ملن. 29512 ادام عانا قالادى» [3-ت, 5-بەت]. بۇل مالىمەتتى م.شوقاي 1922 جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن «ورتاازيالىق ەكونوميكالىق ­اۋدان» دەگەن ەڭبەككە سىلتەمە جاساۋ ارقى­لى دالەلدەيدى. ال 1932-1933 جىلدارعى اشتىقتان قازاقستاننىڭ 2,5 ملن. ادامىنان ايىرىلعانىن بىزدەر كەيىن عانا بىلدىك قوي. وسىلاي الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ كۇرت وزگەرۋى, ادىلەتسىزدىكتەر مەن وزبىرلىقتىڭ كۇشەيۋى, بولشەۆيكتەردىڭ ءوز ۇراندارى مەن ۇندەۋلەرىنە ءىس جۇزىندە ەكىجۇزدىلىك تانىتىپ, باس تارتۋى بۇقارا حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن كەلتىردى. بۇل جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءارتۇرلى قارسىلىقتارىن تۋعىزدى جانە ول ءارتۇرلى نىساندا بايقالدى. سونىڭ ءبىرى تۇركىستان ايماعىنداعى حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توبىن باسماشىلىق قوزعالىسقا قاتىسۋعا ءماجبۇر ەتتى. بۇل تاقىرىپقا «تۇركىستاندا تاعى دا باسماشى», «باسماشىلاردىڭ شابۋىلى», «باسماشىلىق», «تۇركىستانداعى باسماشىلار قوزعالىسى», ت.ب. ماقالالار ارنالعان. سوڭعى ەڭبەكتە باسماشىلىقتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق نەگىزى اشىق كورسەتىلگەن. كەڭەس وكىمەتى رەۆوليۋتسيا الدىندا, ونى جۇزەگە اسىرۋ ۇدەرىسىندە ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنە, ءتىپتى رەسەيدەن بولىنۋگە دەيىن بولادى دەگەن ۋادەسىنە بيلىكتى قولعا العاننان كەيىن اينىدى. جاڭا بيلىك قۇرامدارىندا, ءتىپتى جۇمىسشىلار قاتارىنا جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىن الا قويمادى. مەملەكەتتىك بيلىك تۇركىستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى كوتەرگەن ماسەلەلەرىن «ۇلتشىلدىق» دەپ باعالادى. ۇلتتىق سەنىمسىزدىكتەن جەرگىلىكتى تۇركىستاندىقتار ارميا قاتارىنا دا الىنبادى. جيناقتاي ايتقاندا, بيلىك باسىنا كەلگەن كەڭەستەر وزدەرىنىڭ بار ۋادە, ۇراندارىن جەلگە ۇشىرىپ, تۇركىستاندا وكىمەتتىك بيلىكتىڭ يەسى ورىستار عانا بولا الادى دەپ اشىق ايتتى. بۇل 1917 جىلعى 19 قاراشادا وتكەن تۇركىستان كەڭەسىنىڭ ءىىى سەزىنىڭ شەشىمىندە اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق, تومداعى «سەنىمسىزدىك سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى», «تۇركىستانداعى كەڭەستەندىرۋ», «قىزىل تۇركىستاندا», «ويانۋ», ت.ب. تۋىندىلاردا تۇركىستان مەن قازاق دالاسىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناۋىنا ەشقانداي الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق العىشارتتاردىڭ بولماعاندىعى جان-جاقتى تالدانادى, ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەنەدى. مۇستافا شوقايدىڭ 1929-1930 جىلدارى جازعان ەڭبەكتەرى ونىڭ 4-تومىن قۇراعان. بۇل كەزەڭنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ ماقسات, مىندەتتەرىمەن ەۋروپا جۇرتشىلىعىن وسى ۋاقىتقا دەيىن اعىلشىن, فرانتسۋز تىلدەرىندەگى اقپارات قۇرالدارىمەن تانىس­تىرىپ كەلسە, ەندى ودان دا كەڭىرەك كەڭىستىك الۋ ءۇشىن پولياك باسىلىمدارى پايدالانىلادى. سوندىقتان دا بۇل ماتەريالدار تۋرالى بىردەڭە ايتۋ قيىن. دەگەنمەن, قالعان تۋىندىلاردىڭ ىشىندە مازمۇنى مەن كوتەرگەن ماسەلەلەرى جاعىنان ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى تۇركىستانداعى ۇلت ماسەلەسىنە قاتىستى ءتورت-بەس ورىس تىلىندە جازىلعان. سولاردىڭ ءبىرى – «تۇركىستانداعى ۇلتارالىق قاتىناس تۋرالى ماسەلە» اتتى ماقالادا ەميگرانتتىق توپتار الىپ وتىرعان ءاربىر تۇركىستاندىق پوشتادان ورىس حالقى, ونىڭ دەموكراتيالىق جانە رەۆوليۋتسيالىق توپتارى تۋرالى تۇسىنىكتەردىڭ ەلەۋلى وزگەرىسكە ۇشىراعانى, اقپان توڭكەرىسىن قازان رەۆولتسياسى وزگەرتكەنمەن ەكەۋىنىڭ دە تۇركىستانداعى قوزعاۋشى كۇشى كەشەگى ورىستىڭ وتارشىل مونارحياسى بولعاندىعى اتاپ كورسەتىلەدى. ال «ۇلتتىق ماسەلە جونىندە» دەگەن ەڭبەكتە لەنين, ستالين, پياتاكوۆ, بۋحارين, دزەرجينسكي سياقتى بولشەۆيكتەر جەتەكشىلەرىنىڭ ۇلت ماسەلەسى تۋراسىنداعى پىكىرلەرىنە تالداۋ جاساي وتىرىپ, اۆتور ۇلتتاردىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋى تۋرالى ۇراندارىنىڭ ەكىجۇزدىلىگىن ناقتى مىسالدارمەن اشىپ بەرگەن. ال «قازاقستاننىڭ 10 جىلدىعى» اتتى ەڭبەكتە جەرگىلىكتى مۇددەلەردىڭ وداق مۇددەسىنە كوبىنە وكتەمدىكپەن باعىندىرىلۋىنا نەگىزدەلگەن ساياساتتان قازاقتىڭ بار قۇنارلى جەرلەردەن ىعىستىرىلىپ, ول وڭىرلەردە ورىس شارۋالارىنىڭ باسىم بولىپ بارا جاتقانىن جازادى. بۇل اينالىپ كەلىپ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنان, تىلىنەن, دىنىنەن جانە دىلىنەن الىستاتۋعا اكەلەتىن الەۋمەتتىك قۇبىلىستار بولاتىن. كەيىن سولاي بولدى دا. بۇل تومنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى م.شوقايدىڭ حالىقارالىق قاتىناستىڭ بەلگىلى ساياسي ساراپشىسى ەكەندىگىن ايقىنداي تۇسكەن «ورىس-قىتاي شيەلەنىسى», «بولشەۆيكتەر جانە اۋعانستان», «اۋعانستاندا», «ينديادا» جانە ت.ب. تۋىندىلاردا تۇركىستانمەن شەكارالاس ەلدەردىڭ, ءتىپتى, ودان دا الىس ءۇندىستان, اراب ەلدەرىندەگى جاعدايلارعا نازار اۋدارۋى. وسى ءبىر ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, م.شوقايدىڭ وتاندىق سىرتقى ساياسات عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ەكەنىن ايتا كەتكەن ارتىق بولماس. وعان تومدارداعى تەك ورىس تىلىندەگى ساياساتكەر قولىنان شىققان 75 ماقالا تولىق دالەل بولا الادى. شىعارمالار جيناعىنىڭ 4-تومىنان باسىلا باستاعان «ياش تۇركىستان» جۋرنالىندا جارىق كورگەن ەڭبەكتەر V-Iح تومداردان ورىن العان. سولاردىڭ ىشىندە «ۇلتتىق زيالى» اتتى ماقالاداعى بىرەر تاعىلىمدى پىكىرلەرگە توقتاي كەتەيىك. ساياسي كۇرەستىڭ وت-جالىنىندا شىنىققان, ءومىر جولىندا سان ءتۇرلى مىنەز-ق ۇلىقتى قايراتكەرلەرمەن جولىعىپ, كەيدە ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىمەن ايتىسقا دا تۇسكەن م.شوقاي وسى ماقالادا «ۇلتتىق زيالى دەپ كىمدەردى ايتامىز» دەيدى دە, ىلە-شالا جاۋاپ قايىرادى: «...بەلگىلى ءبىر مۇرات-ماقساتتاردىڭ سوڭىندا جۇرگەن جانە سول بەلگىلى مۇرات-ماقساتتار توڭىرەگىندە جينالعان وقىمىستىلاردى عانا زيالى دەپ اتاۋعا بولادى. ۇلتتىق زيالىلار قاتارىنا تەك ءوز حالقىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتە الاتىن ادامدار عانا كىرە الادى». م.شوقايدىڭ باتىسشا تاربيەلەنگەن زيالىلارعا قاتىستى ويلارى بۇگىنگى كۇنى اسا ماڭىزدى. ونىڭ ويىنشا, مۇنداي زيالىلاردىڭ ايانىشتى جەرى ولار رۋحاني جاقتان ءوز حالقىنا وگەي بولىپ قالادى, باسقا جاقتان جيناعان بىلىمدەرىن ءوز حالقىنىڭ ومىرىمەن بىرلەستىرە المايدى. سوندىقتان ونى حالقى دا پايدالانبايدى. شىندىق اششى دا بولسا, ۇلى تۇلعا ءوزى ءار كەز بيىك ۇستاعان ۇلت مۇددەسى ءۇشىن وسىنداي تۇجىرىمعا بارعان. بۇل ويلار بۇگىنگى كۇنى شەتەلدە كوپتەپ وقىپ جاتقان ۇل-قىزدارىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. اعىلشىن, فرانتسۋز جانە شاعاتاي تىلىندە جازىلعان تۋىندىلار باسىمىراق تۇسەتىن 6, 7 جانە 8-تومداردا بۇرىنعى باسىلىمداردان تانىس «1916 جىلعى ۇلتتىق قوزعالىس تۋرالى بولشەۆيكتەردىڭ وتىرىگى», «ءبىر «عىلىمي جالعانعا» قارسى (قوقان اۆتونومياسىنا 14 جىل تولۋىنا وراي)» اتتى ماقالالاردى اتاپ كەتۋگە بولادى. العاشقى ماقالا 1916 جىلعى قوزعالىستىڭ ون بەس جىلدىعىنا بايلانىستى جازىلعان ەدى. تۇركىستانداعى كەڭەستىك باسپاسوزدە بۇل قوزعالىس تۋرالى شىندىق بۇرمالانىپ, ءمانى وزگەرتىلگەن ەدى. م.شوقاي بۇل كوتەرىلىستىڭ كوڭىل اۋداراتىن ەڭ ءبىر ماڭىزدى تۇسى ونىڭ تاپتىق ەمەس, ۇلتتىق قوزعالىس بولعانىندا دەپ جازدى. رەتى كەلگەندە, ماقالاداعى ماڭىزدى ءبىر تەوريالىق ماسەلەگە توقتاي كەتەيىك. تاپتىق كۇرەس تۋرالى رەسەي تەورەتيكتەرىنىڭ ويلارىنا ءوز كوزقاراسىن اشىق بىلدىرە وتىرىپ, م.شوقاي: «تاپتىق كۇرەس ۇلتتىق ونەركاسىبى قالىپتاسقان ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى تۇرعان, ۇلتتىق بۋرجۋازيا مەن ۇلتتىق پرولەتاريات تاپتارى بار تاۋەلسىز ەلدەردە عانا بولۋى مۇمكىن» دەپ جازدى. ال قازاق ەلى بۇدان الىس بولاتىن. قوقان اۆتونومياسىنا قاتىستى ەكىن­شى ماقالادا م.شوقاي كەڭەس تاريحناما­سىن­داعى ونىڭ حالىقتىق سيپاتىن بۇرمالاۋ­شىلاردى سىنايدى. شىنىندا دا, ولاردىڭ ماقساتى ۇلتتىق كۇرەستى قارالاۋ, ونى ساياسي يدەيالار جولىنداعى كۇرەس ەمەس, «بانديتتىك» ارەكەتتەر ەتىپ كورسەتۋ بولدى. ال «سىرتتاي كوممۋنيست, مازمۇنى ۇلتشىل» اتتى ماقالادا تۇركىستانداعى كەيبىر جاۋاپتى ورىنداردا وتىرعان كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىنان لەنينيزمگە قارسىلار شىعا باستاعانى تۋرالى جازىلعان. بۇل جايدان-جاي ەمەس ەدى. بۇعان ماجبۇرلەگەن كەڭەستىك شىندىق, العاشقى بەسجىلدىق جوسپاردىڭ تۇركىستاندا تىم سوراقى جۇرگىزىلگەنى بولاتىن. مىسالى, سول كەزدە سماعۇل سادۋاقاسوۆ ماسكەۋدە شىعاتىن «بولشەۆيك» جۋرنالىندا اۋىلشارۋاشىلىق كوميسسارى سميرنوۆ پەن كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى رىكوۆتى وتراشىلدىقپەن ايىپتاۋى وسىنىڭ ناقتى كورىنىسى ەدى. وسى ماقالادا كوتەرىلگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار, ول «مالاقايى – كوممۋنيستىك, ماعىناسى – ۇلتشىل جاس­تارعا» ەرەكشە ءۇمىت ارتۋ. سول سەبەپتى ۇلكەن گۋمانيست جاستاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە باعا بەرگەندە وتە اباي بولۋدى, ولاردى ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزگە قارسى قويىپ ال­ماۋدى ۇسىنادى. مۇستافا شوقاي كەڭەس ەلىندەگى ماڭىز­دى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكا­لىق ماسەلەلەردى, اسىرەسە, مەملەكەتتى باس­قارۋ باعىتىنداعى وزگەرىستەردى ءبىر ءسات نازار­دان تىس ۇستاعان جوق. ويتكەنى, تۇركى­ستانداعى جاعداي وسى كەڭەستىك تۇتاس جۇيە­نىڭ قۇرامداس بولىگى ەدى. وسى باعىتتا 1936 جىلى قابىل­دانعان كەڭەستىك ساياسي جۇيەنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىندايتىن كونستيتۋتسيا تۋرالى جازعان ماقالالارىنداعى وي-تۇجىرىمدار بۇگىن دە ءماندى. 9-تومنان ورىن العان «كەڭەس وداعىنىڭ نەگىزگى زاڭى توڭىرەگىندە» اتتى ماقالاسىندا ءوز سوزىمەن ايتقاندا, م.شوقاي وسى زاڭ كەڭەس وداعىنداعى حالىقتارعا قانداي جەڭىلدىكتەر بەرەدى دەگەن ءبىر عانا سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. ورىستاردىڭ وتارشىلدىق تاريحى بۇكىل بولشەۆيكتەردىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ وتىرعانىن ايتا كەلە, ستاليندىك نەگىزگى زاڭنىڭ ىشكى مازمۇنى وسىعان يلاندىرىپ, باس يگىزۋ ءۇشىن جاسالعاندىعى اتاپ كورسەتىلەدى. بۇل جاعدايدىڭ يمپەريانىڭ تەپكىسىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان بارلىق بودان حالىقتاردىڭ, ەل ىشىندە جانە شەتتە جۇرگەندەردىڭ ءوزارا قول ۇستاسىپ, بىرىڭعاي مايدانعا بىرىگىپ كۇرەس جۇرگىزۋگە مىندەتتەي تۇسەتىنىن اشىق جازادى. مۇستافا شوقاي شىعارمالارىنىڭ 10-تومىنا ەنگەن ماتەريالداردىڭ باسىم كوپشىلىگىن «ياش تۇركىستان» جۋرنالىندا جاريالانعان 1937 جىلدىڭ اياعى مەن 1939 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسى ارالىعىنداعى ەڭبەكتەرى قۇرايدى. ولار نەگىزىنەن ورىس, تۇرىك-شاعاتاي, فرانتسۋز تىلدەرىندە جازىلعان. سونداي-اق, تومدا م.شوقايدىڭ جەكە مۇراعاتتىق قورىنداعى, رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري مۇراعاتىنداعى ماتەريالدار دا بار. 1939 جىلدىڭ جازىندا جانە 1941 جىلدىڭ ماۋسىمىنان قاراشاعا دەيىنگى مەرزىمدە جازعان م.شوقاي ەڭبەكتەرى سوناۋ جاس كۇنىندە بەرىك ۇستانىم ەتكەن ۇلت مۇددەسىن قورعاۋىن جەتىلدىرە ءتۇسىپ, رەسەيدىڭ ءتوتالدى ۇلتتىق ەزگىسىنە قارسى ازاتتىق قوزعالىسقا بىرىگۋدەن باسقا جول­دىڭ جوق ەكەنىن تاعى دا دالەلدەيدى. مىسالى, 1941جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا جازعان «تۇركىستان ماسەلەسىنىڭ قويىلۋى» دەگەن ماقالاسىندا وسى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن. سول سياقتى تومدا ەكى قۇجات ەرەكشە مانگە يە. ءبىرى – اسا قۇپيا تۇردەگى ي.كايۋم-حانعا جازعان حاتى. ەكىنشىسى – 1941 جىلعى قىركۇيەكتەگى «سۋۆالكي لاگەرىندەگى اسكەري تۇتقىن –تۇركىستاندىقتار الدىنداعى ءسوزى» مەن «1941 جىلعى م.شوقايدىڭ قىزمەتى: تۇركىستان تۇرعىندارى-اسكەري تۇتقىندارمەن جولىعۋ» اتتى ماتەريالدار. (دەياتەلنوست م.چوكايا ۆ گەرماني ۆ 1941گودۋ: كونتاكتى س ۆوەننوپلەننىمي-جيتەليامي تۋركەستانا. اۋدارمانىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن ورىسشا اتاۋدى بەرىپ وتىرمىن – ءا.ب.). سوڭعى, 12-تومدا م.شوقايدىڭ ەميگرا­­تسياداعى ازەربايجان, گرۋزيا, كاۆكاز, ۋكراينا, ەدىل-ورال, تۇركىستان, رەسەي ءوڭىرى حالىقتارىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن جازىس­قان, قىتاي, اۋعانستان, يران, جاپو­ن­يا, ساۋد ارابياسى, ۇلىبريتانيا, اقش, يتاليا, گوللانديا, سكانديناۆيا, فرانتسيا, گەرمانيا, پولشا, تۇركيانىڭ, مىسىر جانە ت.ب. ەلدەردىڭ ساياسي, قوعام قايراتكەرلەرىمەن, شىعىستانۋشى عالىم­داردان, وزبەكستان مەن قازاقستانداعى تۋىستارى مەن جولداستارىنان كەلگەن حات-حابارلار ىرىكتەلىپ بەرىلگەن. بۇل حات-حابارلار فرانتسياداعى م.شوقايدىڭ جەكە مۇراعات قورىنان, قازاقستان, باشقۇرتستان, گرۋزيا جانە رەسەيدىڭ بىرنەشە مۇرا­عاتتارىنان الىنعان. وسىعان دەيىن 2006 جىلى الماتىداعى «Caگa» باسپاسىنان «مۇستافا شوقاي. ەپيستوليارلىق مۇراسى» اتتى ەكى تومدىق جيناق ك.ەسماعامبەتوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن شىققان بولاتىن. ۇلى كۇرەسكەردىڭ ءومىرى مەن سان سالالى قىزمەتىنە, شىعارماشىلىق مۇراسىنا, دۇنيەتانىمىنا, ساياسي جانە الەۋمەتتىك ۇستانىمىنا قاتىستى ايرىقشا ءمانى بار مۇنداي قۇجاتتاردان دا م.شوقايدىڭ كوزدەگەن نىساناعا ءدال جەتكىزەر شەبەرلىگى, شەشەندىگى, عىلىمي نەگىزدەلگەن ويلارى, ازاماتتىق ايبىنى, كىسىلىك كەلبەتى, رەسمي مەن شىعارماشىلىق جاعدايلاردا ايتىلا بەرمەيتىن جان سىرى ايقىن تانىلادى. مۇنداي ءلاززاتتى تەك وقىپ قانا الا الاسىڭ, تەرەڭ ۇعىناسىڭ. جيناقتاپ ايتقاندا, بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ ازاتتىعى جانە بوستاندىعىمەن قاتار, ولاردىڭ ماڭگى بىرلىگى ءۇشىن كۇرەسكەن, سول ءۇشىن بۇكىل عۇمىرىن دا قۇربان ەتكەن تاريحشى, ساياساتتانۋشى, پۋبليتسيست تۇڭعىش حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياسي ساراپشى, عۇلاما عالىم م.شوقايدىڭ باي مۇراسىنىڭ جاس ۇرپاقتى تاۋەلسىزدىك, پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە قوسار ۇلەسى قوماقتى ەكەندىگىنە كۇمان جوق. ابدىجالەل باكىر, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور. استانا.