بالىقشى

كوكشۋلان تولقىندى كاسپي جاعالاۋىن مەكەن ەتكەن ماڭعىستاۋ تۇرعىندارى ەجەلدەن بالىق اۋلاۋ كاسىپشىلىگىمەن اينالىسقان. ريزىعىن تەڭىز بالىعىنان ايىرعان اعا بۋىن وكىلدەرى وزىنەن كەيىنگى ۇرپاقتارىنا دا بالىق اۋلاۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ, اماناتتاپ كەتكەن. تەڭىز جاعالاۋىنداعى كاسىبىمەن ءناسىبىن ايىرىپ وتىرعان جاڭا بۋىن بالىقشىلار ارامىزدا كەزدەسىپ جاتادى. سولاردىڭ ءبىرى – بۇگىندە «تولقىن» كووپەراتيۆىن باسقارىپ وتىرعان  دۇيسەنباي تولەپبەرگەنوۆ. ...جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس كەزى. كەتىك قالاسىن مەكەن ەت­كەن ورىس كوپەسى زاحار كۋزميچ دۋبس­كيدىڭ باتاعالارىنىڭ ءبىرىن­دە كوپپەن بىرگە بالاڭ جىگىت كوپ­تىلەۋ ساتپەنبەت ۇلى دا قايىق­پەن تەڭىز ايدىنىنا بالىق اۋلاۋ­عا شىعىپ ءجۇردى. بىردە كوپتى­لەۋدىڭ باعى جانىپ ۇلكەن اق با­لىقتى اۋعا تۇسىرەدى. بۇرىن-سوڭدى كەزىكپەگەن ءنان بالىقتى قىزىق­تاعان كوپەس قاتارداعى بالىقشىعا جۇلدە رەتىندە اقبوز ات سىيلاعان ەكەن دەيدى ۇلكەندەر. بۇگىندە كوپتىلەۋدىڭ كاسىبىن نەمەرەسى دۇيسەنباي جالعاستىرىپ كەلەدى. 1961 جىلى كورشىلەس جاتقان تۇرىك­مەنستان توپىراعىنان تۋعان ەلگە ورالعاندا دۇيسەنباي بەس جاستاعى بالا بولاتىن. مۇنايشىلار قالاشىعى رەتىندە ىرگەسىن كوتەرە باستاعان ەراليەۆ قالاشىعىندا كەلىمدى-كەتىمدى كىسىلەر كوپ. وندىرىسپەن قاتار قۇرىلىس جۇمىستارى دا قارىشتاي دامىپ, تەڭىز جاعاسىنان ادەمى قالاشىق بوي كوتەردى. بالالىق شاعىن وسى شاعىن اۋىلدا, جارقىراعان تەڭىزدەن ۇساق با­لىق, باقا-شايان اۋلاۋمەن  وتكىزگەن ول ەسەي­گەن سوڭ مۇناي كوزىن ىزدەۋشى «ماڭعىس­تاۋ­مۇ­ناي­گازبارلاۋ» كەشەندى ەكسپەديتسياسىندا جۇمىس جاسايدى. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك العان العاشقى جىل­دارى حالىق جاپپاي توقىراۋعا ۇشىراپ, داع­دارىس بەلەڭ الدى. وبلىس, اۋدان, قالا بەردى وداق كولەمىنە كەڭىنەن تانىمال بولىپ, تالاي ازاماتتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر­عان كەشەندى ەكسپەديتسيا قارجىلىق جاع­دايلارعا بايلانىستى جۇمىس كوزىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولدى. حالىق اۋىلدى تاستاپ, قالالى جەرلەرگە ۇدەرە كوشە باس­تادى... – 1993 جىلى وندىرىستەگى جۇمىستان قىسقارتۋعا ۇشىراپ وسى كاسىپكە تۇبەگەيلى بەت بۇردىم. ءبىر جاعى كۇنكورىس جاعدايى, ەكىنشىدەن, ۋاقىت تالابى تۇرتكى بولىپ ىسكە بەل شەشە كىرىستىم. جۇمىسسىز قالعان تۇرعىندارعا ۋاقىتشا بولسا دا جۇمىس كوزىن تابۋعا جاردەمدەسۋ, ولاردى وزىندىك قۇنى تومەن بالىق ونىمدەرىمەن قامتۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالعان كەز. وسىلايشا, 1994 جىلى سول كەزدەگى اۋدان اكىمى, بۇگىندە مارقۇم مۇڭالباي ىقاەۆتىڭ قولداۋىمەن «تولقىن» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ العاشقى ىرگەتاسى قالاندى. العاشقى كەزدە قيىن بولدى. بالىق اۋلايتىن قۇرالدار جەتىسپەدى. اۋىلداعى بالىق اۋلايتىن جاندارمەن سەلبەسىپ, جوقتان بار جاساۋعا تۋرا كەلدى.  2001 جىلى وندىرىستىك كووپەراتيۆ ۇلعايتىلىپ, ىرگەلى مەكەمەگە اينالدى. العاشىندا وتباسىلىق جاعدايدا 5-6 جان بولىپ جۇمىستى باستاعان بىزدەر ءوندىرىستى كەڭەيتە كەلە ولاردىڭ قاتارىن جەتپىس ادامعا دەيىن جەتكىزدىك. تابيعاتتىڭ توسىن قيمىلدارىن ءۇنسىز ۇعىنىپ, تەڭىزدەگى قاراپايىم تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قيمىل-قوزعالىستارىن جەتە زەرتتەي بىلەتىن دەڭگەيگە جەتتىك, – دەيدى دۇيسەكەڭ. 2006 جىلى وبلىس اكىمىنىڭ شەشىمىمەن «توقماق-اققۇم» ارالىعىنداعى جيىرما شاقىرىمدىق, «قىزىلقۇم-سارمىس» تۇبەكتەرى ارالىعىنداعى جيىرما شاقىرىمدىق تەڭىز جاعالاۋى اۋماعىندا بالىق اۋلاۋعا رۇقسات العان كووپەراتيۆ مۇشەلەرى جىل سايىن ءوز كۇشتەرىمەن 30-50 توننا كولەمىندە تىكەن بالىق, كاسپي شاباعى, سازان, قارا بالىق اۋلاپ, اقتاۋ, جاڭاوزەن قالالارى مەن جەتىباي, قۇرىق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارىن, الەۋمەتتىك مەكەمەلەردى جاڭا اۋلانعان ونىمدەرىمەن قامتىپ كەلەدى. كووپەراتيۆ قۇرامىنداعى ون بريگادا مۇشەلەرى تەگىس اۋىل ازاماتتارىنان تۇرادى. كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇمىسقا قابىلدانعان ولارعا اۋلاعان ءونىمىنىڭ تەڭ جارتىسى تيەسىلى. تەڭىزگە, ايدىن توسىنە شىعاتىن ون بەس-جيىرما قايىق تا جەرگىلىكتى حالىقتان جالعا الىنعان دۇنيە. ايتۋىنشا, بالىقشىلاردىڭ جۇمىسىن ودان ءارى وركەندەتۋ ءۇشىن ءوز ەلىمىزدە اۋ, ءجىپ, قالتقى قۇرالدارىن شىعارۋمەن اينالىساتىن ءوندىرىس ورنىن قۇرۋ كەرەك. كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتالعان قۇرال-سايماندار استراحان قالاسىنداعى «سيتەۆيازالنىي» فابريكاسىنان تاسىمالدانادى. بۇل بالىقشىلاردىڭ جۇقالتاڭ قالتاسىنا قوسىمشا سالماق تۇسىرەدى ەكەن. ماڭعىستاۋدىڭ قۇبىلمالى جانە ەكپىندى جەلى بالىقشىلاردىڭ تەڭىز ايدىنىنا قۇرعان  500-700 مەترلىك قۇرما بەلتىر, 500-1000 مەترلىك قورشاۋ اۋلارىن «كوشىرىپ» كەتەتىنى بار. جۇمىستا ءتۇرلى قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ جۇرەتىن جۇمىسشىلار جاتاق جەردەگى, جاعالىقتاعى بازالاردا تۇرادى. جۇمىس بارىسىندا قولداناتىن ۇتقىر شاتىر, توڭازىتقىش قۇرىلعى, جەڭىل كولىكتەرى بار. جۇمىس كوزىن ۇلعايتقىسى كەلەتىن ۇجىمعا ول ءۇشىن رەفريجەراتور, بالىق ساقتايتىن قويما, دالالىق گەنەراتور قۇرىلعىسى اۋاداي قاجەت. قولبايلاۋ قارجىدا بولىپ تۇر. – كاسىپكەرلىكتى اشقان كەزدە قولداۋ بولادى دا ول كەيىن سۇيىلىپ كەتەدى. ءوندىرىس قاجەتتىلىگىنە وراي نەگە كومەكتەسپەسكە؟ مىسالعا, ءۇش-ءتورت جىلدىقتا اۋىل ورتالىعىنان بالىق ساتۋعا ارنالعان دۇكەن قۇرىلىسىن  باستادىم, بىراق جۇمىس توقتاپ قالدى.  تاپقان قارجىم ءتۇرلى شىعىنداردى جابۋعا كەتىپ, باسى قۇرالماي وتىر. ەگەر دۇكەن ىسكە قوسىلار بولسا بالىق ونىمدەرىن دەلدالدارعا كوتەرتىپ جىبەرمەي, تۇتىنۋشىلارعا تومەندەتىلگەن باعامەن وتكىزگەن بولار ەدىم. ءبىر ورتالىقتىڭ ىشىندە بالىقتى ساقتاپ, قايتا وڭدەۋدەن وتكىزەتىن, ساتىلىمعا شىعاراتىن, كۋلينارلىق ونىمدەر جاساپ شىعاراتىن بولىمدەرى بولادى. دۇكەندى ىسكە قوسىپ, ءوز تاراپىمنان تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتىپ, الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋگە وزىندىك ۇلەسىمدى قوسقىم كەلەدى. بىزگە قارجىلاي كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا قايتارىمسىز گرانت ماسەلەسىن, بالىق اۋلاعانى ءۇشىن سۋبسيديا تولەۋ ماسەلەسىن شەشىپ بەرسە, جاز  كەزىندە دايىن ونىمدەرىمىزدى «كاسپي –  بەرەكەت» مكك-نا وتكىزۋگە كومەكتەسسە كوپ ماسەلەمىز شەشىلگەن بولار ەدى, – دەيدى كانىگى بالىقشى. تابيعاتتى پايدالانۋشى مەكەمە رەتىندە اتىراۋداعى بەكىرە شاباقتارىن وسىرۋگە ارنالعان مەملەكەتتىك مەكەمەگە, سونداي-اق اۋىلدى كوركەيتۋگە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بارىنشا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن دۇيسەنباي جانە ول باسقارىپ وتىرعان ۇجىم جوعارى دەڭگەيدەگى ماراپاتتاۋلاردان دا كەندە ەمەس. «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 10 جىل» مەرەكەلىك مەدالىن توسىنە تاققان ازامات اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قوسقان ەلەۋلى ۇلەستەرى جانە وندىرىستە جوعارى كورسەتكىشتەرگە جەتكەنى ءۇشىن «ۇزدىك ۇيىم» ديپلومى مەن كاسىپتىك شەبەرلىگى ءۇشىن «قۇرمەت گراموتاسىمەن» ماراپاتتالسا, 2013 جىلى مەملەكەتارالىق دەڭگەيدەگى «ۇلتتىق بيزنەس – رەيتينگتەر وداعىنىڭ سالا كوشباسشىسى» مەدالىنە يە بولدى. وتباسىندا ۇلدارىن ۇياعا, قىزدارىن قياعا قوندىرعان اكە. ماڭعىستاۋدىڭ قاراقيا اۋدانىنداعى قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ ونەگەلى ءىسى قىزىعۋعا دا, قولداۋعا دا تۇرارلىق. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». جالعاس ايتقۇلوۆ, جۋرناليست. ماڭعىستاۋ وبلىسى.