ۇرپاقتىڭ اماندىعىنا الاڭبىز

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى با­لا قۇقىن ساقتاۋدى باس­­­تى با­عىتتارىنىڭ ءبىرى­ ەتىپ العان. اتا زاڭىمىزدىڭ 27-با­بىندا «نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا مەملەكەتتىڭ قور­عا­ۋىندا بولادى» دەپ ناقتى كور­سە­تىلگەن. سول سەكىلدى بالالارعا قام­قورلىق جاساۋ, تاربيەلەۋ اتا-انا­نىڭ مىندەتى ەكەنى جازىلعان. ءار بالا­عا 11 سىنىپتىق ورتا ءبىلىم مىن­دەتتى دەپ كونستيتۋتسيادا دا كور­سە­تىلگەن. مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپ­تار تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتى­لەدى, دارىگەرگە تەگىن قارالادى. ياعني ەلىمىزدە بالالار بىلىممەن, مەدي­تسي­نامەن, مەكتەپتە تەگىن اسپەن قامتىلعان.

قازاقستان 1994 جىلى 16 اقپاندا بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا قوسىلدى. بۇل كونۆەنتسيا بالالار قۇقىن جان-جاقتى ايقىندايتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىردەن-ءبىر قۇجات سانالادى. ەلىمىز ءاربىر بالا­­نىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىن­دەگى جاھاندىق مىندەتتەمەگە ءوز ەركى­مەن قوسىلدى. بۇگىندە ونى اقش-تان باسقا الەمنىڭ بارشا مەملەكەتى راتيفيكاتسيالاعان.

بۇدان بولەك بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ قوسىمشا ءۇش فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسى بار. قازاق­ستان ولاردى دا قابىلداعانىن ايتا كەتكەن ءجون.

2011 جىلى بەكىتىلگەن ءۇشىنشى فاكۋل­تاتيۆتى حاتتامادا بالالار قۇ­قىق­­­­­تارى تۋرالى كونۆەنتسيا­دا بەكى­تىلگەن قۇقىقتار بۇزىلعان جاعدايدا بالالاردىڭ نەمەسە ولاردىڭ اتا-انا­لارىنىڭ جەكە شاعىمدارىن قاراۋ مەحانيزمى بەلگىلەنگەن. بۇل قۇجاتقا قازاقستان 2023 جىلى 7 اقپاندا قوسىلدى. ال بيىل ونى راتيفيكاتسيا­لادى. وسىلايشا, ءۇشىنشى حاتتامانى تولىقتاي كۇشىنە ەنگىزگەن الەمنىڭ 53 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. 2002 جىلى 8 تامىزدا «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. قۇجاتتا بالا­لاردى قوعامداعى تولىمدى ومiرگە دايارلاۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىل­عان. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ جان-جاقتى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە ولاردى كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەيتىن, بالالاردىڭ مۇددە­لەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى بەلگىلەنگەن.

الەۋمەتتىك كومەك كولەمى ارتتى

كەيىنگى بىرنەشە جىلدا بالالار قۇقىن قورعاۋ باعىتىندا تىڭ باس­تامالار كوتەرىلدى. ماسەلەن, 2016 جىلى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينس­تيتۋتى قۇرىلدى. ال ەكى جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ بۇكىل وڭىرىندە بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدەر تاعايىندالدى. وسى­لايشا, قۇقى بۇزىلعان بالالار­دىڭ مەملەكەتتىك كومەككە جۇگىنۋ تەتىگى جەڭىلدەتىلدى.

بىلتىر ەلىمىزدە جاڭا الەۋمەت­تىك كودەكس قابىلداندى. اتالعان قۇجاتتا حالىقتى مەملەكەتتىك قولداۋ تاسىلدەرى جەتىلدىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى ەنگىزىلدى. بالالاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارى كۇشەيتىلدى. مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار ءۇشىن, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاراستىرىلدى.

ەستەرىڭىزدە بولسا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى حالىققا جولداۋىندا بالا كۇتىمى ءۇشىن تولەماقى تولەۋ مەرزىمى ءسابي ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن ۇزارتۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. جاڭا كودەكستە بۇل ەسكەرىلدى. ءسويتىپ, 2023 جىلى قاڭتاردان باستاپ بالا كۇتىمى بويىنشا تولەم جاساۋ مەرزىمى 1,5 جىلعا دەيىن سوزىلدى. سونداي-اق بالا تۋعاندا بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى دە ناقتىلاندى. ماسەلەن, ءۇش بالاعا دەيىن 38 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ەسەبىندە بيۋدجەت ەسەبىنەن ءبىر رەتتىك كومەك بەرىلەدى. ال ءتورتىنشى نە ودان كەيىنگى بالاسىن بوسانعاندارعا 63 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە تولەنەدى. سول سەكىلدى كوپبالالى وتباسىلارعا اي سايىن جاردەماقى بەرىلەدى. ونىڭ ناقتى سوماسى دا الەۋمەتتىك كودەكستە بەلگىلەنگەن. بۇدان بولەك «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرىنە دە قوسىمشا تولەم جاسالادى. قىسقاسى, مەملەكەت وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كۇتىمىنە قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىر.

ۇلتتىق قوردىڭ يگىلىگىن جاس ۇرپاق كورەدى

مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جول­دا­ۋىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى مۇلدە جاڭا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. «ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەس­تيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پا­يى­زىن بالالاردىڭ ارناۋلى جي­ناق­تاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ءار بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى­نا­ باي­لانىستى «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنا­ما­لىق­ اكتىلەرىنە قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ ۇلتتىق قورىنان بالا­لار­عا تولەم جاساۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سوعان سايكەس ۇلتتىق قوردىڭ جىلدىق ينۆەس­تيتسيالىق كىرىسىنىڭ 50 پايىزى ارنايى جيناق شوتتارىنا اۋدارىلادى. تولەم جاساۋ بيىل قاڭتاردان باستالدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ءاربىر بالانىڭ شوتىندا ينۆەستيتسيالىق كىرىستەن تۇسكەن قاراجات تەڭدەي ەتىپ ءبولىنىپ بەرىلگەن.

تسيفرلاردى سويلەتەيىك. «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى اياسىندا قاڭتاردا 6,9 ميلليون بالانىڭ جەكە شو­تىنا 100,5 دوللار ءتۇستى. ياعني بۇل ماقساتقا 695 ميلليون دوللار جۇم­سالدى. ەندى جىل سايىن وسىلايشا ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ جارتىسى ارنايى شوتقا اۋدارىلىپ وتىرىلادى. قارجى مينيسترلىگى جۇرگىزگەن ەسەپكە سۇيەنسەك, بيىل دۇنيەگە كەلگەن بالا كامەلەتتىك جاسقا تولعانعا دەيىن ەسەپشوتىندا 3,5 مىڭ دوللار جينالادى. بۇل, البەتتە, قوماقتى سوما.

جاڭا زاڭنىڭ ەرەكشەلىگى كوپ

تاياۋدا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايەل­­دەردىڭ قۇقى مەن بالالاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىنە قاتىستى زاڭعا قول قويدى.  مەملەكەت باسشىسى تالاي مارتە تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى جازانى قاتايتۋعا تاپسىرما بەرگەن. جاڭا قۇجاتقا سايكەس دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ جانە ۇرىپ-سوققانى ءۇشىن باپتار قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلدى. سونداي-اق جازا مەرزىمى قاتايدى. بۇدان بولەك, وتباسى, ايەلدەر ماسەلەلەرى جانە بالالاردىڭ قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى كەڭەس جانىنان «111 – جەدەل قىزمەت» بايلانىس ورتالىعى اشىلدى. اتالعان جەدەل بايلانىس قىزمەتى وتباسىنداعى كيكىلجىڭدى رەتتەۋمەن قاتار بالالاردى قورعاۋعا باعىتتالعان.

سونىمەن قاتار 16 جاسقا تول­ماعان بالالاردى جىنىستىق قا­­تىناسقا يتەرمەلەگەندەرگە جازا كۇشەيتىلدى. سوعان سايكەس ءتۇرلى بايلانىس جەلىلەرى ارقىلى ۇياتسىز قىسىم جاساۋ, دەنەسىنە قول تيگىزۋ سەكىلدى قىلمىستىق ارەكەتتەرگە 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى ايىپپۇل تاعايىندالادى. نەمەسە 200 ساعاتقا قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلادى, نە ەلۋ تاۋلىككە تۇرمەگە قامالادى.

زاڭداعى تاعى ءبىر جاڭالىق – كامە­لەتكە تولماعانداردى جىنىستىق زور­لىق-زومبىلىق كورسەتىپ ولتىرگەندەر ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. سول سەكىلدى, پەدوفيلدەرگە بەرىلەتىن جازا قاتاڭداتىلدى. بۇدان بولەك, زاڭدا بالالارعا جاسالعان اۋىر قىلمىستارعا بىتىمگەرشىلىك جاساۋ قاراستىرىلماعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وعان قوسا, كامەلەتكە تولماعانداردى جابىرلەۋ (بۋللينگ, كيبەربۋللينگ) العاش رەت اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاتارىنا جاتقىزىلدى. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى كامەلەتكە تولماعان­دار جاساعان نەمەسە ولارعا قاتىستى جاسالعان زاڭعا قايشى ارەكەتتەر تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەرەۋ حابارلاۋعا مىندەتتى. زاڭدا 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا جول اقىسىن تولەمەگەنى ءۇشىن ولاردى قوعامدىق كولىكتەن ماجبۇرلەپ تۇسىرۋگە تىيىم سالىن­عان. قىسقاسى, زاڭدا بالالارعا جاسالعان زورلىق-زومبىلىقتىڭ جازالارى اۋىرلاتىلدى.

جاۋ جوق دەمە, ينتەرنەتتە...

دەگەنمەن مەملەكەت بالا قۇقىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا اتقارىپ جات­قان اۋقىمدى جۇمىستارىنا قا­را­­ماستان, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءومى­رى تۇبەگەيلى قاۋىپسىز بولدى دەپ اي­تۋ قيىن. بۇعان ەڭ اۋەلى ينتەرنەت كە­ڭىس­­تىگى اسەر ەتىپ وتىر. وقۋ-اعارتۋ مينيس­ترلىگى مەن يۋنيسەف بىرلەسە جۇرگى­زىلگەن Kazakhstan Kids Online زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, بالالاردىڭ 15 پايىزى كۇندە­لىكتى, اپتا سايىن نەمەسە كەم دەگەندە ايىنا ءبىر رەت ينتەرنەتتە جاعىمسىز كونتەنتپەن بەتپە-بەت كەلەدى.

سونداي-اق مەكتەپتەردەگى بۋللينگ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلگەن جوق. ماسە­لەن, كيبەربۋللينگكە ۇشىراعان بالا­لاردىڭ جارتىسىنان استامى ەشكىم­گە ءتىس جارمايدى ەكەن. سول سەكىلدى ۇلكەن سىنىپتىڭ بالالارى كىشىلەرگە الىم­جەت­تىك جاساۋى ءجيى بولماسا دا, ارا-تۇرا كەز­دەسىپ جاتادى. مۇنىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى «دوس­بولLike» انتي­بۋللينگتىك باعدارلاماسىن ازىر­لەدى. بۇگىنگە دەيىن جوبا اياسىندا ­10 مىڭ­نان استام شارا وتكىزىلىپتى.

سونىمەن قاتار بالاباقشالار مەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارداعى تار­بي­ە­شىلەردىڭ بالالاردى ۇرۋ وقي­عا­لارى كەزدەسەدى. ماسەلەن, تاياۋدا جەتىسۋ وبلىسى جاركەنت قالاسىنداعى بالا­باقشالاردىڭ بىرىندە تاربيەشى ءسابيدى ۇرىپ جىبەرگەنى كامەراعا ءتۇسىپ قالىپتى. وسىدان كەيىن بالاباقشا ادىسكەرى, تاربيەشى مەن كومەكشىسى جۇمىستان شىعارىلدى. قازىرگى تاڭدا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇمىستارى باس­تالدى.

وكىنىشكە قاراي, مۇنداي وقيعا ارا-تۇرا كەزدەسەتىنى جاسىرىن ەمەس. سون­دىقتان مۇنداي كەمشىلىككە جول بەرمەس ءۇشىن ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ, بالاباقشاعا تار­بيە­شى الار كەزدە پسيحولوگيالىق تەس­تى­لەۋ سەكىلدى باعالاۋ ەنگىزىلگەنى ءجون.

بالالار قۇقىعى سالاسىنداعى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ. وسىعان بايلانىستى بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ قۇقى مەن سالا­مات­تىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىن­دەگى 2023–2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار قابىلداندى. سونىڭ اياسىندا بۋللينگكە قارسى بىرىڭعاي باعدارلاما ەنگىزىلدى. جەكە قاۋىپسىزدىك ساباقتارى ۇيىمداستىرىلادى. بالالار مەن اتا-انالار قارىم-قاتىناستارىن نىعايتۋ, مادەني تاربيە جانە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ شىعار­ماشىلىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق پسيحو­لوگيالىق قىزمەتتەردىڭ جۇ­مى­سىن كۇشەيتۋ بويىنشا­ بىرقاتار شارا قابىلداندى. پەدا­گوگ-پسي­حو­لوگتەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارت­تىرۋعا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.

قورىتا ايتقاندا, قازاقستان بالا قۇقىن قورعاۋ باعىتىندا جۇرگىزگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە بەس جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىم 5 ەسە, جاڭا تۋعان نارەستەلەر اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىم 3,5 ەسە ازايدى.

ءاليحان قىستاۋباي,

جۋرناليست