مەملەكەتتىك باسقارۋ: جي ستراتەگياسى

قازىر الەم ەلدەرى جي يننوۆاتسيالارىن رەتتەۋ جانە ەنگىزۋ جوبالارىن قاراستىرۋمەن قاتار, تەحنولوگيا مۇمكىندىگىن پايدالانىپ مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى وڭتايلاندىرۋ تاسىلدەرىن ىزدەپ جاتىر. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا بيلىكتىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا «Digital Platform Government» اتتى جي پايدالانادى. ال ۇلىبريتانيانىڭ ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتى «AI screening technologies for health and social care» جۇيەسىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك كومەك ماقساتىندا قولدانا وتىرىپ سكرينينگتىك تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى پايدالانادى.

2023 جىلى جي-ءدى باسقارۋ, ەتيكا سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن بەلسەندىلىك كۇشەيە ءتۇستى. جي باستامالارىن تالقىلاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار قاتارىنا 2023 جىلدىڭ ­مامىر ايىندا وتكەن G7, ۇلىبريتانيانىڭ «AI Safety» سامميتتەرى مەن «AI Fringe» جينالىسى, يۋنەسكو مەن لاتىن امەريكاسىن ­دامىتۋ بانكىنىڭ قولداۋىمەن چيلي بيلىگى ۇيىمداستىرعان سامميت, يۋنەسكو-نىڭ وڭتۇستىك افريكانىڭ جي جونىندەگى سۋبايماقتىق فورۋمى ­جاتادى.

الايدا قوعام يگىلىگى ءۇشىن جي-ءدى ءتيىمدى ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىگىن ءتۇسىنۋ ءالى دە زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ماقساتتا الەمدىك زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن تالداۋ ورتالىقتارى ءتۇرلى ەسەپ پەن يندەكستەردى جاريالاپ كەلەدى. ماسەلەن, «Oxford Insights» جاريالاعان «ۇكىمەتتىڭ جاساندى ينتەللەكتىگە دايىندىق يندەكسى, 2023» ەسەبى وسى ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان. زەرتتەۋدىڭ باستى سۇراعى – «بيلىك مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدە جي-ءدى ەنگىزۋگە قانشالىقتى دايىن؟».

ەسەپكە زەرتتەۋشىلەر 3 نەگىزگى كومپونەنتتى قۇرايتىن 10 ولشەم بويىنشا 39 كورسەتكىشتى ەنگىزگەن. ولار: ۇكىمەت (كوزقاراس, بەيىم­دەلۋ, باسقارۋ, ەتيكا, تسيفرلىق الەۋەت), تەحنولوگيالىق سەكتور (جەتىلگەندىك, يننوۆاتسيالىق الەۋەت, ادامي كاپيتال), دەرەكتەر مەن ينفراقۇرىلىم (دەرەكتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى, دەرەكتەردىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىلىگى, ينفراقۇرىلىم).

2022 جىلعى رەيتينگتە 183 ەل قامتىلعان بولسا, 2023 جىلى ەلدەر سانى 193-كە ءوستى. مەملەكەتتەردىڭ جي دايىندىعى جاھاندىق ماسەلە سانا­لادى جانە يندەكس رەيتينگىنە مۇمكىندىگىنشە كوپ ەلدى قوسۋ – ­ما­ڭىز­دى ماقساتتاردىڭ ءبىرى. حالىقارالىق ەسەپپەن قاتار, زەرتتەۋ بارى­­­سىندا جىلدىق قورىتىندىلار, جي باسقارۋ سالاسىنداعى جاھان­دىق ۇر­دىستەر جانە ءار ايماقتىڭ جي-گە دايىندىعىنا اسەر ەتەتىن شەشۋ­­شى فاكتورلار مەن باستامالارعا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. زەرتتەۋدە ­بۇۇ مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ايماقتىق توپتاۋ نەگىزدەرىنە سايكەس, الەم 9 ايماققا ءبولىنىپ, ساراپتامالىق تالداۋلار ارقىلى جي ­سايا­سا­تى­نىڭ ايماقتىق جانە ۇلتتىق كونتەكستى تۋرالى كەڭىرەك تۇسىنىك ­بەرى­لە­دى.

سولتۇستىك امەريكا ايماعىندا جي ۇزدىكسىز دامىپ كەلەدى. ايماق ەلدەرى بويىنشا اقش 1-ورىندا (84,80 ۇپاي), ال كانادا 5-ورىنعا تابان تىرەگەن (77,07 ۇپاي). اقش پەن كانادانىڭ دەرەكتەردى وڭدەۋ مەن ينفرا­قۇرىلىم سالاسىنداعى كورسەتكىشتەرى جوعارى ءارى مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى.

باتىس ەۋروپا جاھاندىق كورسەتكىشتە سولتۇستىك امەريكادان كەيىن 2-ورىندا ورنالاسقان. ال ايماق بويىنشا ورتاشا كورسەتكىش 66,72 بالدى قۇرايدى. 2022 جىلداعىداي ۇلىبريتانيا, فينليانديا, فرانتسيا ايماقتا كوش باستاپ كەلەدى. ورتاشا دامىعان ەلدەر اراسىندا ەڭ تومەنگى ورىنعا گرەكيا يە بولدى. اتالعان مەملەكەت ايماق كوشباسشىسى ۇلىبريتانيادان 20,62 پۋنكتكە تومەن.

ەۋروپادا جي-گە قاتىستى قابىلدانعان ءىس-شارالار قاتارى دا ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, ۇلىبريتانيادا ۇيىمداستىرىلعان «جي قاۋىپسىزدىگى ءسامميتى» 28 ەلدى قامتىعان (باتىس ەۋروپادان 8 مەملەكەت) بلەتچەل دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا اكەلدى. يسپانيا ستارتاپتاردى قولدايتىن «AI sandbox» جي مودەلدەرى مەن جي سۋپەرۆيزيا اگەنتتىگى سياقتى باستامالاردى قولعا الدى. يتاليا جي بولاشاعىن زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇردى.

وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا وڭىرىندە الەمدەگى ەڭ تومەن ەكىنشى ورتاشا كورسەتكىش – 40,17 بالل تىركەلدى. زەرتتەۋ قورىتىندى­سىندا ەكونوميكالىق دامۋ, تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى باسقارۋ قۇرىلىمدارى سالالارىنا قاتىستى ءالى دە جەتىلدىرەتىن تۇستار بار. ايماقتا ءۇندىستان – 1, تۇركيا 2-ورىنعا تۇراق­تاسا, ال 3-ورىندى قازاقستان يەلەندى.

دەرەككوز: ۇكىمەتتىڭ جاساندى ينتەللەكتىگە دايىندىق يندەكسى, 2023

جاھاندىق دەڭگەيدە, ءۇندىس­تان مەن تۇركيا مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگى جوعارى ەلدەر سانالادى. سەبەبى ەكى مەملەكەت تە الەمنىڭ ۇزدىك 30 ەلىنە كىرەدى ءارى تەحنولوگيالىق سەكتوردا العاشقى 50 مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا.

قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرى جي مەن تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا قارقىندى دايىندىق بارىسىندا. تاجىكستان جي سالاسىنداعى ۇلتتىق ستراتەگياسىن جاريالادى. ستراتەگيا وسى ەلدە جي كومپانيالارىن قۇرۋدى ىنتالاندىرۋعا, ەلدىڭ زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن بەيىمدەۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە ەرەكشە سالىقتىق جانە ۆيزالىق مارتەبەسى بار «Astana Hub» وڭىردەگى ستارتاپتارعا قولداۋ كورسەتۋ مەن تالىمگەرلىك ەتۋگە باعىتتالعان «Silkway» اكسەلەراتسيالىق باعدارلاماسى اياسىندا «Google for startups» جوباسىمەن ارىپتەستىك ورناتقان.

ۇكىمەتتەر جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قۇرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ قانا قويماي بۇل تەحنولوگيانى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر سالاسىمەن بىرىكتىرۋگە تىرىسۋدا. الايدا قوعام يگىلىگى ءۇشىن جي-ءدى ءتيىمدى ەنگىزۋدى قالاي قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىنۋ تەرەڭ تالدامالىق زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. «Oxford Insights» ۇسىنعان يندەكس وسى ماسەلەنى شەشۋدە عالىمدارعا, شەشىم قابىلداۋشىلار مەن ماماندارعا قوسىمشا كومەكشى قۇرال بولا الادى.

قۋانىش تەل,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى