ءاۋ باستان قازاق – قولىنداعى جارتى كۇلشەسىن جاداپ-جۇدەگەنگە ءبولىپ بەرەتىن مەيىرىمدى حالىق, ەشكىمنىڭ مەنشىگىنە قىزىعۋشىلىقپەن نەمەسە تويىمسىزدىقپەن كوز الارتىپ, وزبىرلىق جاسامايتىن قاناعاتشىل, بارعا بار, جوققا جوق دەپ قاراعان سابىرلى, قارا قىلدى قاق جارعان ادال حالىق, ءوزىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان ەل مەن جەردى قار جاستانىپ, مۇز توسەنە ءجۇرىپ ايقاسا قورعاپ قالعان باتىر حالىق جانە يمانعا ۇيىعان, اۋىزبىرلىگىن ساقتاعان, ۇلكەن مەن كىشى اراسىندا قالىپتاسقان سىيلاستىق ءداستۇرى بار سىپايى, رۋحى مىقتى قاسيەتتى حالىق. ءبىزدى تاعدىردىڭ تالاي تاۋقىمەتىنەن الىپ شىققان وسى قاسيەتتەر بولاتىن, «مىڭ رەت ولسەك تە, مىڭ رەت ءتىرىلۋىمىزدىڭ» سەبەبى وسى ەدى.
بىزگە وسى اسىل قاسيەتتەر قايدان كەلدى دەپ ويلايسىز؟ ارينە, اسىل دىنىمىزدەن. قازاقتى مومىن حالىق دەيدى, وسى مومىندىقتىڭ ارجاعى «ۇيات-يماننان» دەگەندەي, يمانىنان دەسەك قاتەلەسپەيتىن بولارمىز. دەمەك, ۇلتىمىزدىڭ وزىندىك بولمىس-ءبىتىمىن تۇتاستىرىپ, جوعارى ادامگەرشىلىك كەلبەتىن سومداپ تۇرعان سالت-ءداستۇرىمىز دەسەك, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ ءوزىنىڭ تۇپكى ءتىنى, جۋان ءدىڭى دىنىمىزدە جاتىر. ءبىز كەشەگى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ومىرگە كەلىپ, سەكسەنىنشى جىلداردان وتە كەلە ەس بىلگەن بۋىننىڭ وكىلىمىز. قولعا قالام الىپ, حات تانىعان سوڭ اراعا سەگىز جىل سالىپ جەتتى تاۋەلسىزدىك. بىراق, ساداقا بەرۋ, قۇربان ايت شالۋ, ءولىم-جىتىمگە قاتىستى ءجون-جورالعىلار مەن ومىرگە كەلگەن نارەستەگە قاتىستى داستۇرلەر, اسقا باتا جاساۋ – ءبىزدىڭ ەلدىڭ باعزىدان كەلە جاتقان بۇلجىماس قاعيداسى ەدى. اكەمنىڭ اكەسى سوعىستا حابارسىز كەتكەندىكتەن, اكەمدى ءوز قامقورلىعىنا العان ونىڭ اعاسى 1986 جىلى, ونىڭ زايىبى 1990 جىلدارى قايتىس بولعانعا دەيىن بەس ۋاقىت نامازىن قازا ەتپەگەن ءدىندار, مولدا كىسىلەر بولاتىن. ءتىپتى, دىننەن حابارى بار ەركەك كىندىكتى مايدانعا اتتانعان سوناۋ قيىن جىلدارى قايتىس بولعان ەنەسىنىڭ جانازاسىن شىعاراتىن ازامات بولماعاسىن, تاۋەكەل ەتىپ, ءوزى شىعارعان ەكەن. ايەل ادامنىڭ جانازا شىعارۋى دىنىمىزدە قۇپتالمايتىن بولار, ايتسە دە ەل باسىنا كۇن تۋعان زۇلمات شاقتا توعىز جاسقا كەلىپ, باليعاتقا تولعان شاعىنان باستاپ بەتىن قۇبىلاعا بۇرىپ, ساجدەگە باس قويعان اجەمىز امالسىزدان وسىلاي ەتىپتى. ال ءبىز 5-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمىزدە-اق كاليماعا ءتىلىمىزدى كەلتىرىپ, «الحام», «قۇلحۋاللانى» جاتتاپ العانبىز. بۇل ۇلكەندەردەن سىڭگەن قالىپ بولاتىن. راسىندا, اتا-بابالار تاربيەسىن كورىپ, قارشادايدان جۇرەككە ولاردىڭ ءتالىمىن ءسىڭىرىپ ءوسۋدىڭ جاتتىعى جوق, كەرىسىنشە اداستىرماس الاۋ بولادى ەكەن. بۇگىندە «ءداستۇر دەگەنىمىز – جوققا الدانۋ, اتا-بابالار رۋحىن قاستەرلەۋ – اللاعا سەرىك قوسۋ» دەيتىندەر شىقتى. سوندا قازاقتىڭ ءاربىر وتباسىنداعى ابىز اتالار مەن اسىل اجەلەر وزدەرىنەن بۇرىنعى ۇلكەندەردەن ۇيرەنىپ جۇزدەگەن, مىڭداعان جىلدار تەزىنەن ءوتىپ كەلگەن سالت-ءداستۇردىڭ, قازاقى قالىپتىڭ «قاتەلىگىن» بۇگىنگى بازبىرەۋلەر «تاۋىپتى». «ايدى اسپانعا شىعارۋ» دەگەن وسى بولار!
قازىرگى قازاق قوعامىنا, اسىرەسە جاستارعا ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى ناسيحاتتاۋ, ءداستۇر مەن ءدىننىڭ ساباقتاس ەكەندىگىن ۇعىندىرۋ قاجەت-اق. ءشول قىسقاندا ادامنىڭ كەزدەسكەن سۋدى – قاقتىڭ سۋى ما, تەحنيكالىق-ءوندىرىستىك ماقساتتا قولدانىلعان سۋ ما – قاراماستان باس سالىپ سىمىرە بەرەتىنى بەلگىلى. تۇما بۇلاقتىڭ ءمولدىر سۋىن ۇسىنۋ – ءبىزدىڭ ءداستۇرلى ءدىندى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان ۇلكەندەرىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ مىندەتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ بيىلعى جىلدى «ءدىن مەن ءداستۇر» جىلى دەپ اتاۋى دا سول سەبەپتى بولاتىن.
ماڭعىستاۋ وڭىرىنە ىسساپارمەن كەلگەن باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى اقتاۋدا «ءدىن مەن ءداستۇر ساباقتاستىعى» رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسياسىندا, جاڭاوزەن قالاسىندا «ءدىن – قوعامنىڭ رۋحاني تىرەگى» اتتى كونفەرەنتسيادا وبلىس حالقىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ءمۇفتياتتىڭ جاساعان جۇمىستارى تۋرالى باياندادى. اسىل ءدىنىمىز, ءدىن مەن ءداستۇردىڭ ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسقان ساباقتاستىعى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بىزدە مىقتى تەولوگتار, ءدىنتانۋشىلار بولعان جوق. ولاردىڭ قىزمەتىن شىعىستانۋشىلار كوتەردى, بىراق ولار تەولوگتار ەمەس قوي. وسىدان كەلىپ بىرقاتار ولقىلىقتار ورىن الدى. قازاقستاننىڭ ازاماتى قاي دىندە بولسا دا ەرىكتى دەدىك. ال كورشىمىز رەسەيدە سول جىلدارى, ياعني 1992 جىلى تەك ءتورت قانا دىنگە زاڭمەن رۇقسات ەتىلدى, سەبەبى ولاردا بۇل سالادا مىقتى ماماندار بار ەدى. ءبىز ءدىن ماماندارىمىزدىڭ جوقتىعى سالدارىنان 1998 جىلعا دەيىن ءدىني كىتاپتاردى ساراپتامادان وتكىزۋ ءۇشىن ءار بەتىنە قىرۋار قارجى تولەپ سول كەزدەگى لەنينگراد قالاسىنا جىبەرەتىنبىز.
شىعىس حالىقتارىندا «تەرەزەنى اشساڭ تازا اۋامەن بىرگە شاڭ-توزاڭ دا كىرەدى» دەگەن ناقىل بار, ەگەمەندىگىن الىپ, الەم ەلدەرىنە تەرەزەسىن كەڭ اشقان ەلىمىزگە ءتۇرلى ءدىني اعىمدار وسى كەزدە كىرىپ كەتكەن بولاتىن. ۋاقىتى كەلگەندە ءتۇرلى «يزمدەر» جوعالادى, بىراق ولاردىڭ سوڭىنان تاعى ءبىرى پايدا بولادى. قازىر پايعامبارىمىزدىڭ وسيەت-ناقىلدارىن, ياعني حاديستەرىن مويىندامايتىن, تەك قۇران سوزدەرىمەن عانا ءجۇرىپ-تۇراتىن «قۇراني» كورىنىپ جاتىر. ورتالىعى لوندوندا, قازاقستانداعى ورتالىعى سەمەي قالاسىندا ورنالاسقان, جىلىنا 80 ادامدى قاتارىنا ەنگىزەتىن «جاماعات احماديا» دەگەن بار. سوڭعى زاڭىمىز بۇرىنعى ولقىلىقتاردى جوندەپ, رەتكە كەلتىرۋگە ىقپال ەتەتىن دۇرىس زاڭ بولدى.
بۇگىنگى تاڭدا ءمۇفتيات الدىندا «جاستارىمىزدى قالاي تاربيەلەيمىز, ءداستۇرلى دىنىمىزدەن اداسپاۋى ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت؟» دەگەن سۇراق تۇر جانە وسى ماقساتتا جۇمىستانىپ كەلەمىز. يسلام ءدىنى 8 عاسىردان بەرى ۇستاپ كەلە جاتقان ءدىنىمىز, سوندىقتان داستۇرلەرىمىز دىنمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن. مىسالى, اتا-انانى سىيلاۋ, ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ, كىشىگە قامقور بولۋ – ءبارى قۇراننان الىنعان. قازىر جاسىراتىنى جوق, ۇرپاق ساباقتاستىعى توقتاپ قالدى, قاراكوزدەرىمىزدىڭ ءدىندى تۇسىنبەي, جات اعىمدارعا كەتۋى وسىنىڭ سالدارى. اكەلەردىڭ قاسيەتىن, ۇلتتىق بولمىسىن ۇرپاققا دارىتۋ كەرەك – ساباقتاستىق سوندا جاندانادى, بالا وتباسىندا, ورتاسىندا قازاقى بولىپ وسسە, ەشقايدا كەتپەگەن بولار ەدى. قازىر نەمىس, اعىلشىن ۇلتتارىنىڭ كەيبىر ازاماتتارى يسلام ءدىنىن قابىلداپ جاتىر, وسى كەزدەن باستاپ ولاردىڭ پسيحيكاسىندا ۇلكەن, تۇبەگەيلى وزگەرىس بولادى, بۇكىل دۇنيەتانىمى, كوزقاراسى وزگەرگەندىكتەن داعدارىسقا تۇسەدى. ال قازاقى تاربيە كورگەن, انا تىلىندە ويلايتىن ءبىزدىڭ باۋىرلاردا ولاي ەمەس, سەبەبى, اتا-اناسى, حالقى مۇسىلمان بولعاندىقتان, ولاردىڭ بويىندا, قانىندا بار قۇبىلىس.
قازىر كەلىننىڭ سالەم سالۋىن «اللاعا سەرىك» قوسۋ دەپ سانايتىندار بار. سالەم سالۋ حارام ەمەس, ول – سىيلاستىق, كەلىننىڭ قايىن جۇرتىنداعى جاسى ۇلكەندەرگە كورسەتكەن ىزەت-يباسى. ول ولاردى «قۇداي دەپ» ءيىلىپ تۇرعان جوق, تەك سىيلاۋ عانا. مۇنداي تۇسىنبەۋشىلىكتەر – بولمىسىمىزدى جويۋعا تالاپتانعان سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرى, دەگەن باس ءمۇفتي ە.مالعاجى ۇلى قانداستاردى ءوز دىنىمىزگە ورالتۋ وزەكتى ماسەلە ەكەندىگىن العا تارتتى.
ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ وقىتۋشىسى ن.توبىش, سۇيىكتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان» دەيدى. سونداي-اق پايعامبارىمىز (س.ع.س.)مۇسىلماندار مەيىرىمدى بوپ ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋ قاجەت دەپ تاتۋلىقتىڭ, توزىمدىلىكتىڭ جول-جوباسىن كورسەتتى. مۇحاممەد (س.ع.س.) كورشىسى ياحۋدي دىنىندەگى ەۆرەي كىسى ەكەن. كىر جۋسا سۋىن, ءۇي تازالاسا قوقىسىن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ءۇيىنىڭ ماڭىنا تاستاپ كەلىپتى. ءبىر كۇنى الگى كىسى سىرقاتتانىپ قالادى, وسى كەزدە كوڭىلىن سۇراۋعا ءبىرىنشى بوپ بارعان پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ونىڭ اۋزىنا سۋ تامىزادى. سوندا «سەنىڭ مەيىرىمدىلىگىڭە ءتانتىمىن, سەنىڭ ءدىنىڭنىڭ تازالىعىنا سەندىم, مۇحاممەد! مەن ساعان قانشا قيانات جاسادىم, ال سەن ماعان تەك جاقسىلىقپەن جاۋاپ بەردىڭ» دەپ, ءتىلىن كاليماعا كەلتىرىپ بارىپ جان تاپسىرعان ەكەن. بۇدان ءبىزدىڭ ءدىنىمىزدىڭ توزىمدىلىككە, سابىرعا, قايىرىمدىلىققا شاقىراتىنىن اڭعارامىز. ءبىزدى تۋرا جولدان اداستىرمايتىن جول – ءداستۇرلى ءدىنىمىز, دەدى.
ماڭعىستاۋدا باس مۇفتيگە مولدالارعا جالاقى تولەۋ جانە باسپانامەن قامتۋ ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلۋى, حالقىمىزدىڭ ءدىني قايراتكەرلەرى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ, ىشىمدىك ىشىلەتىن ورىنداردا – مەيرامحانالاردا قايتىس بولعان كىسىلەردىڭ كادەسىن جاساۋدىڭ ءجون ەمەس ەكەندىگى, سول سەبەپتەن مەشىتتەر جانىنان حاتىمحانالار سالۋ قاجەتتىگى, جۇلدىز-جورامال جايى, فاتۋللاح گۇلەن جاماعاتى مەن ونىڭ كىتاپتارىنا قاتىستى جانە وزگە دە سۇراقتار قويىلدى. ساۋالدارعا جاۋاپ بەرگەن ە.مالعاجى ۇلى 600 مىڭعا تارتا حالقى بار, 18 عانا مەشىتى بار ماڭعىستاۋدا ءدىني احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىن ايتىپ, «ءپىر بەكەت اتا جاتقان كيەلى وڭىرگە مەشىت, جاماعات ءال-اۋقاتىمەن تانىسۋ ماقساتىندا كەلگەن ەدىم. قۇدايعا شۇكىر, اۋىزبىرشىلىككە ۇيىعان حالقى بار, بەرەكەلى جەر ەكەن. تىنىشتىق, تۇراقتىلىق بولسا, ەل وركەندەيدى, بۇل ماڭعىستاۋدا بار» دەدى.
ءبىزدىڭ ءدىنىمىز – اسىل, ىزگى, بەرىك ءدىن, ءبىز وعان بەرىك بولا الساق... قازىرگى اڭگىمە وسىندا بولىپ تۇر.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
تالانت قۇسايىن.
