«قارلاگتا» تۋعان كونرادتىڭ تاعدىر-تالايى

– رايسا رامازانقىزى, ەڭ الدىمەن وتكەن جىلعى گەرمانياعا بارعان سا­پا­رىڭىز جانە كونراد رايسسپەن قالاي تانىسقانىڭىز جايىندا ايتساڭىز.

– 2022 جىلى گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر فەدەرالدى ءمينيسترى اننالەنا بەربوك ەلىمىزگە ساپارلاپ كەلگەندە «الجير» مۋزەيىنە ارنايى ات باسىن بۇرعان ەدى. سودان وتكەن جىلى قىركۇيەك ايىندا بەرليندە وتەتىن «گەرمانيا تاريحىنداعى اعارتۋشىلىق جۇمىس» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قا­تى­سۋ ءۇشىن ماعان شاقىرتۋ جىبەرىپتى. مىنە, وسى ساپار بارىسىندا كونراد رايسستى العاش كورىپ, تانىسا كەلە, ونىڭ «قارلاگتا» دۇنيەگە كەلگەن «جەرلەسىمىز» ەكەنىن ءبىلدىم.

ايتۋىنشا, ول 1946 جىلى 28 ساۋىر­دە ءومىر ەسىگىن اشىپتى. 8 جاسىنا دەيىن قازاقستاندا تۇرىپ, مەكتەپكە قاراعاندىدا بارعان. 2022 جىلى مامىر ايىندا قىزى انيامەن بىرگە گەرمانيالىق تۋريستەر دەلەگاتسيا­سى قۇرامىندا ەلىمىزگە كەلىپ, 68 جىل وت­كەن­نەن كەيىن «قارلاگقا» قايتادان تابان تىرەپتى. 1954 جىلى اناسى لوتتا رايسس بوستاندىق الىپ, گەرمانياعا بارۋعا رۇق­سات ەتكەن ۋاقىتتان بەرى بۇل ونىڭ العاش كەلۋى. «قازاقستاندا 31 مامىردا سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى اتالىپ وتەدى ەكەن. بۇل مەن ءۇشىن ماڭىزدى كۇن» دەگەن ول, ماعان اناسى لوت­تا رايسستىڭ «پروكلياتايا ي بەسپراۆنايا. شتۋتگارت – بازەل – موسكۆا... 16 لەت گۋلاگا ي سسىلكي» اتتى مەمۋار كىتابىن سىيعا تارتتى.

– ەندەشە, اڭگىمەمىزدى اناسىنان باس­تا­يىق, ول نە ءۇشىن قۋعىنعا ۇشى­راعان؟

– كونرادتىڭ اناسى لوتتا رايسس 1933 جىلى شتۋتگارت كوركەم اكادەمياسىندا وقىپ جۇرگەندە بيلىك باسىنا فاشيستەر كەلەدى. سودان ول كسرو-عا قاشۋعا بەل باي­لايدى. ول ۋاقىتتا لوتتا نەمىستىڭ بەل­گىلى دراماتۋرگى ءارى دارىگەرى فريدريح ۆولفكە تۇرمىسقا شىققان ەدى, ەكەۋىنىڭ لەنا ەسىمدى قىزدارى بولعان. 1934 جىلى الدى­مەن ماسكەۋگە, كەيىن ەدىل بويىنداعى نەمىس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتا­لىعى ەنگەلسكە قونىس اۋدارىپتى. وكىنىشكە قاراي, فاشيستىك جۇيەدەن قاش­قان ول 5 جىلدان كەيىن كوممۋنيستىك تەر­رور­دىڭ تىرناعىنا ىلىگەتىنىن بىلمەگەن ەدى.

ەنگەلستە لوتتا نەمىس مەملەكەتتىك ­تەاترى مەن مەملەكەتتىك باسپاسىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, جەرگىلىكتى مادەني ومىرگە بەلسەنە ارالاسادى. 1935 جىلى جۋرناليست لورەنتس لوحتگوفەنگە ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىققان. تۇتقىندالار الدىندا ەكەۋىنىڭ لاريسا ەسىمدى قىزدارى ومىرگە كەلەدى. جولداسى دا ءوزى سەكىلدى كوممۋنيزم يدەياسىنىڭ كوزسىز جاقتاسى بولاتىن.

1937-1938 جىلدارداعى «ۇلكەن تەر­رور­دىڭ» تىرناعىنا كسرو-دا تۇرا­تىن گەرمانيا ازاماتتارى العاش­قى­لار قاتارىندا ىلىككەن. سونىڭ ىشىندە لورەنتس لوحتگوفەن گەرمانيادا تۇراتىن اناسىمەن حات جازىسقانى ءۇشىن قۇرىقتالىپ كەتە بارىپتى. كوپ ۇزاماي «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى رەتىندە لوتتا دا التى ايلىق ءسابيى لاريسامەن بىرگە تەمىر­تورعا توعىتىلادى. بۇل قۋعىن-سۇرگىننىڭ ءبارى «گەرمانيانىڭ باس شتابى مەن گەس­تاپو ەلىمىزدەگى نەمىستەردى پايدالانا وتىرىپ, ماڭىزدى كاسىپورىنداردا, اسىرەسە قورعانىس كاسىپورىندارىندا تىڭشىلىق ءارى ديۆەرسيالىق جۇمىستاردى كەڭ كولەمدە ۇيىمداستىرىپ جاتىر» دەگەن جەلەۋمەن جاسالعان. مادەنيەت­تانۋشى حورست گروشوپپتىڭ مالىمەتىنشە, كسرو-دا ۇلتى نەمىس كوممۋنيستىك پارتيا مۇشە­لەرىنىڭ 70 پايىزى وسىنداي ايىپپەن قۋعىندالعان.

– سونىمەن لوتتا رايسس قانشا جىل­عا سوتتالعان جانە «قارلاگقا» قاشان كەلگەن؟

– 1938 جىلدىڭ باسىندا لوتتا رايسس الدىمەن ەنگەلستەگى تۇرمەدە وتىرادى. ءبىر جارىم ايدان كەيىن شاقالاق ءسابيى لاريسا قايتىس بولىپتى. تەك 8 اي­ وتكەننەن كەيىن ونى قازاقستانداعى «قارلاگقا» اپارعان. بۇل كەزدە اۋرۋ مەن اشتىق­­تان قالجىراعان لوتتانىڭ سالما­عى بار-جوعى 39 كيلونى قۇراسا كەرەك. وعان رەۆوليۋتسياعا قارسى ءىس-ارەكەت جاسادىڭ دەگەن جالعان ايىپ تاعىپ, بەس جارىم جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن تاعايىنداعان.

جازا مەرزىمى 1943 جىلى بىتكەنىمەن, ول ۋاقىتتا گەرمانيامەن سوعىس ءجۇرىپ جاتقاندىقتان, تاعى دا بەلگىسىز مەرزىمگە لاگەردە قالدىرىلادى. كۇن كورۋ ءۇشىن جۇك تاسۋشى, ەسەپشى, قۇرىلىسشى, لابورانت سەكىلدى جۇمىستاردى اتقارىپ, اراسىندا ءوز ماماندىعى بويىنشا سۋرەتشى بولىپ تا ەڭبەك ەتكەن. تالاي قيىندىقتى باستان كەشىرگەن. برۋتسەللەز, بەزگەك ىندەتتەرىنە شالدىققان, ومىرتقاسىنا زاقىم كەلگەن, قاقاعان قىستا اياعى ءۇسىپ قالىپ, بىرنەشە بارماعىنان ايىرىلعان. لاگەردە سىرتتاعى ومىردە نە بولىپ جاتقانىن مۇلدەم بىلمەگەن تۇتقىندار, ءتىپتى گەرمانيامەن سوعىس باستالعانىن دا ەستىمەپتى. سەگىز جىل ايداۋدا تەنتىرەگەن ول كۇيەۋى لورەنتس لوحتگوفەندى قايتىس بولدى دەپ ويلايدى. الايدا كەيىن انىق­تالعانداي, ەكەۋى دە قۋعىن-سۇرگىننەن امان قالعان, بىراق قايتا قوسىلماعان.

– ۇلى كونراد وسى «قارلاگتا» جۇر­­گەن كەزىندە تۋعانى بەلگىلى. ونىڭ اكەسى كىم؟

– ۇلىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كەزدەگى ەسىمى نيكولاي بولاتىن. ول 1946 جىلى دولينكا تۇرمەسىنىڭ پەرزەنتحاناسىندا ءومىر ەسىگىن اشقان. ال ونىڭ اكەسى قاباردا كنيازىنىڭ ۇلى, سوتتالعان زاحار حاليلوۆ. 1946 جىلدىڭ تامىز ايىندا اناسى مەن ۇلى لاگەردەن بوساپ شىققاننان كەيىن ز.حاليلوۆپەن دە بايلانىستارى ۇزىلگەن...

لاگەردەن كەيىن باسقا دا كەڭەستىك نەمىستەر سەكىلدى لوتتا تۋعان جەرىنە قايتا الماي, ەل اۋماعىندا «مەرزىمسىز ۋاقىت ايداۋدا» ءجۇرىپتى. كىرپىش زاۋىتىندا, بالاباقشادا, اۋرۋحانادا ەڭبەك ەتەدى. تەك ستالين ولگەننەن كەيىن عانا 1954 جىلدىڭ قازان ايىندا ۇلىمەن بىرگە گەرمانياعا ورالۋعا مۇمكىندىك العان. ايتپاقشى, سول قيىن جىلداردا وعان قازاق كسر-ىنە ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى حافيز ماقاجانوۆ قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان دەسەدى.

بىراق وتانىنا ورالعان انا مەن بالا­نىڭ كورەر قۇقايى مۇنىمەن بىتپەگەن ەكەن. گدر-دە تۇراتىن ءۇيى مەن تۋىستارى بولماعانى ءوز الدىنا, ەلدىڭ ارنايى قىزمەتتەرى ونى ۇنەمى تەكسەرۋگە الىپ, كەڭەس جەرىندەگى 16 جىلعا سوزىل­عان ءومىرى جايىندا ەشكىمگە ءتىس جار­ماۋعا ماجبۇرلەيدى. ل.رايسس رەسمي قۇ­جات­تاردا 1938-1954 جىلدارى كەڭەس وداعى­نىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە اۋىل شارۋا­شىلىعى سەكتورلارىندا ەڭبەك ەتتىم دەپ جالعان مالىمەت بەرەدى. العاش كەلگەن كەزدە نەمىس ءتىلىن بىلمەيتىن ۇلىنا دا وڭاي بولماعان. اناسى ونىڭ نيكولاي ەسىمىن وسى كەزدە كونراد دەپ نەمىسشەگە اۋىستىرادى. جوعارىدا ايتىلعانداي, ول مەكتەپ تابالدىرىعىن قاراعاندىدا اتتاپ, ودان ءارى وقۋىن گەرمانيادا جال­عاستىرادى.

لوتتا رايسس 1963 جىلى ساراتوۆ وبلىستىق سوتىنان «قىلمىس قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى» اقتاۋ تۋرالى انىقتاما العان. 16 جىلعا سوزىلعان نەگىزسىز قۋعىن-سۇرگىن ءۇشىن وتەماقى دا الماعان, ءتىپتى ەشكىم ودان كەشىرىم دە سۇراماعان. ول كەيىنگى ومىرىندە مەكتەپتە ورىس تىلىنەن ساباق بەرگەن.

– اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا كونراد رايسستىڭ سىزگە ءوز اناسىنىڭ مەمۋار كىتابىن سىيلاعانى تۋرالى ايتتىڭىز. سونىڭ تاريحىنا توقتالا كەتسەڭىز.

– ءيا, گدر-دە لاگەردەگى ءومىرى تۋرا­لى ايتۋعا تىيىم سالىنعاندىقتان, اناسى ۇزاق جىلدار بويى ىشتەن تىنىپ جۇرەدى دە, تەك 1990 جىلى ەكى گەرمانيا قوسىل­عاننان كەيىن عانا شىندىقتى ايتا باس­تاي­دى. سودان 2002 جىلى «پروكلياتايا ي بەسپراۆنايا. شتۋتگارت – بازەل – موسكۆا... 16 لەت گۋلاگا ي سسىلكي» اتتى مەمۋار كىتابىن جازىپ بىتىرگەن. كونراد رايسستىڭ ايتۋىنشا, كىتاپتى باسىپ شىعارۋعا كوپ ۋاقىت بويى مۇمكىندىك بولماي, تەك 2018 جىلى عانا جارىق كورىپتى.

مەن ەلگە كەلگەن سوڭ سول كىتاپتى اشىپ قاراپ وتىرسام, ىشىندە اناسى مەن ۇلىنىڭ قولدانعان كونە زاتتارى, كيىمدەرى, ت.ب. سۋرەتتەرى باسىلىپتى. سودان كونرادقا حابارلاسىپ, ولاردىڭ ءمان-جايىن سۇراس­تىرسام, وسى جادىگەرلەردىڭ ءبارى ءوز قولىندا ەكەنىن ايتتى. ءبىز ونىڭ ءبارىن مۋزەي قورىنا بەرۋىن سۇرادىق. ول از ۋاقىت ويلانعاننان كەيىن كەلىسىمىن بەردى. وسىلايشا, بەرليندەگى قازاقستاننىڭ كونسۋلدىعىنا حابارلاسىپ, ونىڭ مادەني ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى داۋرەن اقبەرديەۆ­تىڭ قولعابىس ەتۋى ارقاسىندا كونراد رايسس­تىڭ جەكە زاتتارى مەن سۋرەت-قۇجاتتا­رىن ەلگە الدىردىق. ونىڭ ىشىندە لوتتا رايسستىڭ ۇلىنا ارناپ تىككەن كيىمدەرى, سالعان سۋرەتتەرى, كونرادتىڭ ويناعان ويىنشىقتارى, ت.ب. بار.

كەشە, 31 مامىر كۇنى «الجير» مۋزە­يىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي اشىلعان كورمەگە وسى زاتتاردىڭ بارلىعى العاش رەت قويىلىپ, كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇلار ەندى مۋزەيىمىزدىڭ ەكسپوناتى رەتىندە
زالىمىزدان ورىن الماق.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»