قاراۋسىز جاتقان قاندىسايعا نەمەسە جاڭالىق اۋىلىنا اتا-بەيىت سياقتى ىرگەلى كەشەن تۇرعىزۋ – پەرزەنتتىك پارىزىمىز
ال سەناتور دارحان قىدىرالى ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ولجاس بەكتەنوۆكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا مەملەكەت تاريحىنا بايىپپەن قاراپ, الاش ارىستارىن ۇلىقتاۋ تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى.
ول تاياۋدا اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇلعالاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويماۋ تۋرالى ءسوزىن ەسكە سالعان سەناتور ەل بىرلىگى ءۇشىن زيالىلاردىڭ بىرلىگى شارت ەكەنىن ايتتى.
«بيىل قازاق جەرىنىڭ تۇتاستاي ءبىر رەسپۋبليكاعا بىرىگىپ, ەلىمىزدىڭ قازىرگى شەگاراسىنىڭ ايقىندالعانىنا ءجۇز جىل – ءبىر عاسىر تولىپ وتىر. مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن بۇل ماڭىزدى وقيعا ەلەۋسىز قالماۋى ءتيىس. ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ءالىمحان ەرمەكوۆ سىندى الاش قايراتكەرلەرى باستاعان تاريحي پروتسەستى سول كەزدە بيلىكتە بولعان تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, سانجار اسفەندياروۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, جالاۋ مىڭباەۆ سياقتى تۇلعالار اياقتاپ شىقتى. قازاق اتىن قايتارعان ساكەن سەيفۋللين مەن اشارشىلىققا قارسى كۇرەسكەن, الاش قايراتكەرلەرىن قامقورلىققا العان تۇرار رىسقۇلوۆتى قۇر كوممۋنيست اتى نەمەسە ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن جازعان حاتى ءۇشىن جازعىرۋ – ابەستىك», دەدى دارحان قىدىرالى.
تۇلعالار تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ادەپتەن وزباۋ تۋرالى ايتقان سەناتور بارىمىزدى باعالاۋ, ىرىلەردى الالاماۋ تۋرالى اتاپ ءوتتى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە, وركەنيەتتىڭ باستاۋى – كوركەم نيەتتەن باستالادى. سوندىقتان, الاش ارىستارى اتقارعان ۇلى ىستەردى بۇگىنگى ۇرپاق ىزگى ىستەرمەن جالعاستىرىپ وتىرۋى ءتيىس. 2000 جىلى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ باستاماسىمەن حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ۇلتتىق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالىپ, وعان رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن ەدى. كەيىن وقۋ ورنى جەكەمەنشىككە ءوتىپ, ت.رىسقۇلوۆتىڭ اتىن الىپ تاستادى. سەناتور ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس بەرىلگەن اتاۋدى جوو قانداي باسقارۋ تۇرىنە جاتاتىنىنا قاراماي, اۋىستىرۋعا قۇقى جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بيىل ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۋعانىنا 130 جىل. تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارىن داڭعازاسىز, تاعىلىمدى ەتىپ اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل رەتتە ونوماستيكا ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارۋ قاجەت. شەگارامىزدى ايقىنداۋعا ايرىقشا ۇلەس قوسقان ءالىمحان ەرمەكوۆ سياقتى تۇلعالار ەلەۋسىز قالماۋى ءتيىس. الاش ارىستارىنىڭ كوبى قايدا جەرلەنگەنى بەلگىسىز. جاقىندا الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى جاڭالىق اۋىلىندا ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراعان 163 ادامنىڭ سۇيەگىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, گەنەتيكالىق تالداۋ ارقىلى 50 ادامنىڭ دەرەگى انىقتالدى. قاراجات بولىنسە, وسىنداي ءادىس ارقىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءىلياس جانسۇگىروۆ سياقتى تۇلعالار تۋرالى دەرەكتەر ناقتىلانار ەدى», دەدى ول.
گەولوگيا جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبى سالاسى جاڭا تەحنولوگياعا مۇقتاج
كوپتەگەن ەلدەردە سيرەك جانە جەر استىندا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە ولارعا سۇرانىس ۇدايى ارتىپ كەلەدى. بولجام بويىنشا, الەمدە ونداي مەتالدارعا 2040 جىلعا قاراي سۇرانىس 4 ەسە ارتۋى مۇمكىن. قازاقستاندا بەس مىڭنان استام بارلانباعان كەن ورىندارى بار جانە وندا قۇنى 46 ترلن دوللاردان اساتىن وسىنداي مەتالداردىڭ قوماقتى قورى جاتىر. بۇگىن سەناتور اندرەي لۋكين وسى سالانىڭ دامۋىن جەدەلدەتۋ تۋرالى ويىن ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جاريا ەتتى.
دەپۋتاتتتىڭ ايتۋىنشا, سالا ماماندارى وسى مەتالداردى وندىرۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاسىنا قاراماستان تەحنولوگيانى جاقسارتۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ قاجەتتىگىمەن قوسا پروبلەماعا تاپ بولىپ وتىر. ۇكىمەت بۇگىنگى تاڭدا الداعى جىلدارعا ارنالعان سالانى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەگەن بولاتىن. الايدا, سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, ونى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت.
«جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋگە ليتسەنزيا بەرۋ پروتسەسىن وڭايلاتۋ, كەيبىر سيرەك جانە جەر استىندا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ تەپە-تەڭدىك قورلارىنا قولجەتىمدىلىكتى اشۋ, ينفراقۇرىلىمدىق پروبلەمالاردى جويۋ, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىنىڭ الاڭىن ۇلعايتۋ, سونداي-اق جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
ول سونداي-اق گەولوگيا جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبى سالاسىندا جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ ماقساتىندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋ ارقىلى سالانىڭ كادرلىق الەۋەتىن كۇشەيتۋدى ۇسىندى.
«سونىمەن قاتار ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە تەحنولوگيا بەرۋ ءۇشىن جەتەكشى تاۋ-كەن ءوندىرۋشى ەلدەرمەن حالىقارالىق بايلانىس پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ قاجەت. سالاعا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق ىنتالاندىرۋ جاساۋ جانە سالىقتىق جەڭىلدىك, سونداي-اق باسقا دا ىنتالاندىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ماڭىزدى», دەدى سەناتور اندرەي لۋكين.
جاۋاپسىز جۇمىستىڭ سالدارىنان نەگە تۇرعىندار زارداپ شەگۋى كەرەك؟
سەناتور امانگەلدى تولاميسوۆ ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا الماتى جانە جەتىسۋ وبلىسىنداعى اۆتوموبيل جولدارىنداعى قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە شاقىردى.
«مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلدان بەرى جەتىسۋ وبلىسىنا قاراستى كەربۇلاق جانە پانفيلوۆ اۋداندارى ارقىلى وتەتىن رەسپۋبليكالىق تاس جولدى جوندەۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن ەدى. الايدا, ەكى جىلدان اسا ۋاقىت وتسە دە ەشقانداي وزگەرىس جوق. وڭىرلەردەگى جەرگىلىكتى حالىقپەن كەزدەسۋلەرگە بارعاندا ءجيى كوتەرىلەتىن وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى وسى. سونىمەن قاتار, كەگەن, رايىمبەك اۋداندارىنداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاس جولدارىنداعى جاعدايى جۇرگىزۋشىلەردىڭ دە جۇيكەسىن جۇقارتىپ-اق بولدى. الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان بەينە اقپاراتتاردان مەردىگەر كومپانيالاردىڭ جاۋاپسىزدىعىن, سالا ماماندارىنىڭ جۇمىس جاساپ جاتپاعانىن بايقاۋعا بولادى. وسىنداي جاۋاپسىز جۇمىستىڭ سالدارىنان نەگە تۇرعىندار زارداپ شەگۋى كەرەك», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سونىمەن قاتار «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ جۇمىس ساپاسىن دا سىنعا الىپ, ولاردىڭ بيۋدجەت قارجىسىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە كۇمان كەلتىردى.
«جاسالعان جولداردىڭ ساپاسى, جول جوندەۋ ماسەلەسى الاڭداتادى. قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى پايدالانىلاتىن قيىرشىق تاس-قۇم قوسپاسىنىڭ نۇسقالارى ۇلتتىق ستاندارتقا سايكەس كەلمەيتىنىن ايتادى. 2024 جىلعى 17 ساۋىردە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار «كەگەن-نارىنقول» اۆتوموبيل جولىنىڭ ديامەترى 1 مەتر ءبىر نۇكتەلى سۋ وتكىزۋ قۇبىرىنىڭ ورنالاسقان جەرىندە سۋدىڭ قارقىندى وتۋىنە بايلانىستى اۆتوجولدىڭ نەگىزى مەن جابىنى ءىشىنارا شايىلىپ, شىعۋ جولىنداعى قۇبىر ساقينالارى ىسكە جارامسىز قالدى. بۇرىن وسى ۋچاسكەدە 23 ناۋرىزدا جوعارىدا اتالعان سەبەپتەر بويىنشا رەزەرۆتەرگە ەرىگەن جانە جاڭبىر سۋىنىڭ قارقىندى ءتۇسۋى سالدىرىنان تولىپ كەتۋى ورىن العان. سۋدىڭ ءوتۋى ناتيجەسىندە جول جيەگىندەگى توپىراق قۇلادى. ءالى كۇنگە دەيىن ولقىلىقتى تولتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل جوبالاۋشى ۇيىمنىڭ قاتەسى ەمەس پا؟»,دەپ اتاپ ءوتتى امانگەلدى ءتولاميسوۆ.
سەناتور وسىعان بايلانىستى, «جالاڭاش-ساتى-كولساي كولى», «كوكپەك-كەگەن-ءتۇپ», «كەگەن-نارىنقول» جولدارىنىڭ ۋچاسكەلەرىندە جوندەۋ جۇرگىزۋدى, سونداي-اق ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى تاراپىنان بۇرحان بۇلاق سارقىراماسىنا باراتىن جولدى قارجىلاندىرۋدى ۇسىندى. ونى ورمان شارۋاشىلىعى ورتتەردى ءسوندىرۋ قاجەت بولعان كەزدە دە پايدالانىلادى.
كيبەرقىلمىسپەن قالاي كۇرەسەمىز؟
قازاقستاندا ينتەرنەت الاياقتىعى قىلمىستىڭ ەڭ كوپ تارالعان تۇرلەرىنىڭ ءبىرى جانە ەلىمىزدەگى جالپى قىلمىس دەڭگەيىنىڭ 15%-ىن قۇرايدى. سەناتور ەۆگەني بولگەرت ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس شارالارىن ۇسىندى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ كەڭ تاراعان ينتەرنەت الاياقتىعى تۇرلەرىنە تاۋارلار مەن قىزمەت تۋرالى جالعان حابارلاندىرۋدى ادەيى ونلاين ورنالاستىرۋ, بانكتەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرىنىڭ اتىنان قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ شوتتارىنان اقشا ۇرلاۋ جاتادى.
«كەيىنگى كەزدە بارشاعا بەلگىلى WhatsApp جانە Telegram مەسسەندجەرى ارقىلى الاياقتىق جيىلەپ بارادى. دۇزىقارالار ءتۇرلى تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, الداۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ سمارتفوندارىن قاشىقتان يگەرەدى جانە ولاردان جالعان حابارلاما, اقشا اۋدارىمى, قايىرىمدىلىق تولەمدەرىن جانە ت.ب. ۇيىمداستىرادى. Deepfake سياقتى تەحنولوگيا بۇگىندە كەز-كەلگەن ادامنىڭ داۋىسى مەن سىرتقى كەلبەتىن قولدان وڭاي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى سەناتور.
تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا دەربەس دەرەكتەرگە قول جەتكىزە الاتىن ءبىر جارىم ميلليوننان استام وپەراتور بار. دەرەكتەردىڭ ولاردان ۇنەمى شىعىپ كەتۋى جەكە اقپاراتتىڭ ساقتالۋىنا جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. دەپۋتات ەۆگەني بولگەرت وسىعان بايلانىستى دەربەس دەرەكتەردى جيناۋ, وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە قورعاۋ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋدى قاتاڭداتۋ, سونداي-اق وپەراتورلاردىڭ وسى اقپاراتتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«كيبەرقىلمىسپەن كۇرەستە مەكەمەارالىق ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋ, كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس قىزمەتىن كادرلىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق كۇشەيتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت. جاڭا قاۋىپ-قاتەردى ەسكەرە وتىرىپ, حالىقتىڭ قارجىلىق جانە تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جونىندە كەشەندى باعدارلامالىق قۇجات ازىرلەۋ, ونىڭ ىشىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا ۇزدىك شەتەلدىك پراكتيكاعا ۇقساس «قارجىلىق ساۋاتتىلىق» ءپانىن ازىرلەپ, ەنگىزۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى جاڭارتۋعا سۇرانىپ تۇر...
ەلىمىزدەگى اۋىل ەڭبەككەرلەرى پايدالانىپ جۇرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 76%-ىنىڭ توزىعى جەتكەن. نورماتيۆ بويىنشا ءار مىڭ گەكتارعا 5 تراكتور مەن 3 كومبايننىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرسەك, قازىرگى كەزدە ەگىس الاڭدارىنا 65 مىڭ تراكتور, 43 مىڭ كومباين جەتىسپەي وتىر. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى جىل سايىن 4,5% عانا جاڭارادى. ولاي بولسا, تەك جەتىسپەيتىن تراكتورلار مەن كومباينداردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن 14-15 جىل كەرەك بولادى.
سەناتور ءالي بەكتاەۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ توزۋى مەن تاپشىلىعى تۋرالى ايتتى.
«ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قۇرال-جابدىقتارىن وندىرەتىن 10 زاۋىت پەن وزدىگىنەن جۇرەتىن تەحنيكالار شىعاراتىن 8 كاسىپورىن بار. ول كاسىپورىندار 2023 جىلى 5 400 تراكتور, 1 000 كومباين, 17 000-نان استام تىركەمەلى قۇرىلعىلاردى شىعاردى. ياعني, ولار تراكتورلار مەن كومبايندارعا دەگەن جىلدىق قاجەتتىلىكتىڭ 80%-ن, ال تىركەمەلى تەحنيكالاردىڭ 30%-عا جۋىعىن قۇرايدى. وكىنىشكە وراي, بىزدە شىعارىلاتىن تراكتورلار مەن كومباينداردىڭ قازاقستاندىق مازمۇنى 42-44% عانا. نەگىزگى قوسالقى بولشەكتەر سىرتتان كەلەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ باعاسى وتە قىمبات. تاۋار وندىرۋشىلەر الا المايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى جەڭىل قۇرىلعىلاردىن, سوقالار مەن كۋلتيۆاتورلاردىڭ, ديسكىلى تىرمالاردىڭ, مال ازىعىن دايىندايتىن ماشينالار مەن مەحانيزمدەردىڭ, پىشەن جيناعىشتار مەن تۇقىم سەپكىشتەردىڭ, كوشەت وتىرعىزاتىن جابدىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شەتەلدەن اكەلىنەدى. نەگىزىنەن مەتالدان تۇراتىن, قاراپايىم عانا وسى تەحنيكالاردى نەگە وزىمىزدە كوپتەپ شىعارۋعا بولمايدى؟ جالپى قازاقستاندا وتاندىق اگرارلىق ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ باعدارلاماسى, بولماسا كونتسەپتسياسى بار ما؟», دەپ سۇرادى ءالي بەكتاەۆ.
سەناتور سونىمەن قاتار جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ قۇنى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل شارۋالاردىڭ جاڭا تەحنيكانى ساتىپ الا الماۋىنا جانە ەسكىرگەن تراكتورلار مەن كومباينداردى پايدالانۋىنا جانە ۇنەمى جوندەۋگە ءماجبۇر بولۋىنا اكەلەدى.
«2024 جىلعى جاعداي بويىنشا ۋتيل الىمىنىڭ كولەمى ءبىر تراكتور ءۇشىن 370 000-نان 7 380 000 تەڭگە, ال ءبىر كومباين ءۇشىن 1 600 000-نان 8 300 000 تەڭگە ارالىعىن قۇرايدى. ونى تولەۋگە شاماسى كەلمەگەن ورتا جانە شاعىن شارۋاشىلىقتار جاڭا تەحنيكا الۋدى قويدى. ەسكى تەحنيكامەن ەگىس ەگەدى, ەسكى كومباينمەن استىق جينايدى. جارامسىز تەحنيكانى قوسالقى بولشەككە پايدالانادى, ال قالعان قاڭقاسىن مەتاللولومعا وتكىزىپ كۇن كورەدى. تەحنيكانى الىپ جاتقان دا, كادەگە جاراتىپ, جويىپ جاتقان دا شارۋالاردىڭ وزدەرى. سوندا نەگىزگى وپەراتور بولىپ, قارجى جيناپ وتىرعان «جاسىل دامۋ» مەكەمەسىنىڭ ۇلەسى نەدە؟ جالپى, اۋىلشارۋاشىلى تەحنيكالارى ءۇشىن كادەگە جاراتۋ الىمىن الىپ تاستاسا مەملەكەت ۇتپاسا ۇتىلمايدى دەپ ويلايمىز», دەدى دەپۋتات ءالي بەكتاەۆ.
