ورگانيكالىق ءونىم نارىعى داميدى
سەناتورلار الدىمەن تالعات يبراشەۆتى جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىمىن قارادى. بۇل ماسەلەنى كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىندە الدىن الا تالقىلاعان دەپۋتاتتار پالاتا وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىمىن قولداۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.
سونىمەن قاتار پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان «ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرىسى جانە اينالىمى تۋرالى» زاڭ قارالىپ, ماقۇلداندى. بۇل زاڭ ورگانيكالىق ءونىمنىڭ ىشكى نارىعىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋعا, وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرىن ورگانيكالىق ءونىم وندىرۋگە ىنتالاندىرۋعا جانە ولاردىڭ سىرتقى نارىقتارداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان.
زاڭدا ورگانيكالىق ءونىم وندىرىسىنە كوشۋدىڭ نەگىزگى شارتتارى قاراستىرىلعان. ونى وندىرۋگە جانە تاڭبالاۋعا, ورگانيكالىق ءونىم اينالىمىنا تىكەلەي تالاپتار بەلگىلەنگەن. سونداي-اق ورگانيكالىق ءونىمدى ەسەپكە الۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, سايكەستىك سەرتيفيكاتى بولعان كەزدە ورگانيكالىق ءونىمدى تاڭبالاۋ قاراستىرىلعان. وسى رەتتە ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى سۇرانىسقا يە باعىت رەتىندە دامىتۋ ءۇشىن زاڭ ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرىسى مەن اينالىمى سالاسىندا عىلىمي قامتاماسىز ەتۋدى رەگلامەنتتەيتىن باپپەن تولىقتىرىلدى.
زاڭدى قاراۋ كەزىندە سەنات دەپۋتاتتارى وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرىسى جانە اينالىمى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى دا ماقۇلدادى.
«بۇل زاڭدار ەلىمىزدە ورگانيكالىق ءونىم نارىعىن دامىتۋ ماقساتىمەن ازىرلەندى. جاڭا نورمالار ارقىلى ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرىسى مەن اينالىمىنىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك نەگىزدەرى ايقىندالادى. سونداي-اق تۇزەتۋلەر اياسىندا ورگانيكالىق ءونىم نارىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارى قاراستىرىلىپ وتىر. جالپى ماقۇلدانعان زاڭدار ورگانيكالىق ونىمدەردىڭ ساپاسىن جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەگەن سەنات توراعاسى م.اشىمباەۆ زاڭعا باستاماشى بولعان دەپۋتاتتارعا العىس ءبىلدىردى.
عالىمداردى قولداۋ تەتىكتەرى
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات, پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە (سالىق كودەكسى) جانە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىن (سالىق كودەكسى) قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى.
اتالعان زاڭداردىڭ نورمالارى عىلىمدى دامىتۋ جانە عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋ جونىندەگى تەحنولوگيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. سەناتورلار ۇسىنعان تۇزەتۋلەر عىلىمي كادرلار دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, سونداي-اق عىلىمي قىزمەتكەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋ كەپىلدىكتەرىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, عىلىم سالاسىنىڭ ستراتەگيالىق, كاسىپتىك جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋدى كوزدەيدى.
تاسقىن شايعان تاريحي جادىگەرلەر
سەنات وتىرىسى كەزىندە دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءوز ساۋالدارىن جولدادى. بيبىگۇل جەكسەنباي ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا تابيعي اپات پەن باقىلاۋدىڭ ازدىعىنان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ جوعالۋ قاۋپى تۋرالى ايتتى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن ايماقتا بۇل ماسەلە بارعان سايىن وتكىر بولىپ وتىر جانە ۇكىمەتتىڭ جەدەل ارالاسۋى مەن قاتاڭ باقىلاۋىن قاجەت ەتەدى.
«تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن قورعاۋ جانە ساقتاۋ بويىنشا شۇعىل ءىس-قيمىل سالالىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىز. وندا سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر ايماقتارىن انىقتاۋ كەرەك. ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر مەن باسقا دا تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىنىڭ جاي-كۇيىن باعالايتىن كوشپەلى ەكسپەديتسيا جاساقتاۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن تاريحي-مادەني مۇرا نىسانداردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ كەرەك. جاعدايى توتەنشە دەپ باعالانعان ەسكەرتكىشتەرگە اپاتتىق-قۇتقارۋ ارحەولوگيالىق جۇمىستارىن قولعا الۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
دەپۋتات وسى سالاداعى جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە بىرقاتار شارانى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىندى. سەناتوردىڭ ۇسىنىسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى تسيفرلاندىرۋ جانە بۇكىل ەلىمىز بويىنشا ارحەولوگيالىق جۇمىستار مەن ەكسپەديتسيالار تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتايتىن سايت جاساۋ دا بار. سەناتور سونىمەن قاتار سالانىڭ قوعامدىق باقىلاۋىن كۇشەيتۋ ءۇشىن بيۋدجەت جانە قارجى ەسەپتەرىن جاريالاۋدى ۇسىندى.
«الىس-جاقىن شەتەلدەگى تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى جيناستىرۋ ءۇشىن ديپلوماتيالىق ارنايى جۇمىستاردى قولعا الۋ ماڭىزدى. تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ بويىنشا ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن ۆانداليزممەن كۇرەستىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىنداپ, جادىگەرلىكتەر كونترابانداسى بويىنشا جازانى قاتاڭداتۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.
سەناتور دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى ليتسەنزيالاۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنا, جاۋاپكەرشىلىگى تومەن ادامدار مەن سالادان تىس ۇيىمداردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
اۋىلداردى گازبەن قامتۋ باياۋ
سەناتور جانبولات جورگەنباەۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا الماتى وبلىسىنداعى ەلدى مەكەندەردى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە گازداندىرۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتتى.
ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70%-ى كومىردەن وندىرىلەدى جانە ءبىز الەمدەگى ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ەلدەردىڭ ءبىرى سانالامىز. حالىق ەلەكتر ەنەرگياسىنا تولىق قول جەتكىزىپ وتىرسا دا, ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋى الاڭداتىپ وتىر. ماڭعىستاۋ جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ساپاسى ءتىپتى تومەن. سەناتور بۇل تىزىمگە الماتى وبلىسىن دا قوسۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«الماتى وبلىسىندا ەلەكتر تاپشىلىعىن جابۋ جانە اۆاريالار بولعان جاعدايدا ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋدىڭ رەزەرۆتىك جەلىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تالدىقورعان جانە قوناەۆ قالالارى اراسىندا اۋە جەلىسىن سالعان ءجون بولار. بۇل اۋە جەلىسى قۇرىلىسى تالدىقورعان قالاسى تاراپىنان ەنەرگيا اعىنى ەسەبىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن قامتاماسىز ەتۋدەگى تۇراقتىلىقتى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇل جونىندە مينيسترلىك ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋ, ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, جاسىل ەنەرگيانى دامىتۋ ءۇشىن تياناقتى, جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋى قاجەت ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك», دەدى ج.جورگەنباەۆ.
سەناتور سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى گازداندىرۋ ماسەلەسىنە دە توقتالىپ, بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 59%-ى گازبەن قامتىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار گازدى تۇتىنۋ دەڭگەيى دە ارتىپ كەلە جاتقانى جانە سوڭعى 5 جىلدا حالىقتىڭ گاز تۇتىنۋ كولەمى 1,4 ەسە وسكەنى ايتىلدى. اسىرەسە ورتالىق, سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتاردا گازعا قول جەتكىزۋ ماسەلەسى كەزەك كۇتتىرمەيدى.
«جەتىسۋ وبلىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 126 ەلدى مەكەندى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇعان قوسا قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى ءۇشىن قاراجاتتىڭ ۋاقتىلى جانە تولىق اۋدارىلماۋى سەبەبىنەن وڭىرلىك گازداندىرۋ سحەماسىنىڭ مەرزىمدەرىنە سايكەس گازداندىرۋدى ىسكە اسىرۋدى ايتارلىقتاي قيىنداتتى. بۇدان باسقا, «ينتەرگازتسەنترالناياازيا» اق-دان ازىرلەنىپ جاتقان جوبالار بويىنشا تەحنيكالىق شارتتار الۋ كەشىكتىرىلىپ جاتىر. يندۋستريالىق ايماقتاردى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ەلدى مەكەندەر مەن گازبەن جابدىقتاۋ وبەكتىلەرى ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتىن بولۋگە جانە تەحنيكالىق جاعدايلار الۋعا جاردەم كورسەتۋ قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
قاجەتتى قىمبات وتا قولداۋعا ءزارۋ
مەملەكەت ەرنى مەن تاڭدايىندا تۋا بىتكەن جىرىعى بار بالالاردى جان-جاقتى قولداۋ شارالارىن ەنگىزۋى كەرەك. جاننا اسانوۆا ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسى دەرتتى ەمدەۋ جانە وڭالتۋدا بالالار تاپ بولاتىن پروبلەمالار تۋرالى ايتتى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن ەلىمىزدە ەرنى مەن تاڭدايىندا تۋا بىتكەن جىرىعى بار 1 000-عا جۋىق بالا ومىرگە كەلەدى. بۇل بالالارعا پەريناتالدىق دياگنوستيكا جانە العاشقى حيرۋرگيالىق كومەك باعدارلامالارى بار, ولار دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن بىردەن قاجەتتى كومەك كورسەتىلەدى. الايدا ستاندارتتى مەملەكەتتىك قىزمەتتە ودان ءارى پلاستيكالىق وپەراتسيا مەن تۇزەتۋ باعدارلامالارى قاراستىرىلماعان. قالىپتان تىس جانە حيرۋرگيالىق قارادۇرسىن ارەكەتتىڭ سالدارىنان بالالار بەت-الپەتىنىڭ تىم وزگەرۋى, ءتىس قاتارىنىڭ اقاۋى مەن سويلەۋ قابىلەتىنىڭ بۇزىلۋى بايقالادى. بۇل ءوزىن-ءوزى تومەن باعالاۋعا, قارىم-قاتىناستىڭ قيىنداۋىنا, سەرگەلدەڭگە سالىنۋ مەن سۇلەسوق بولۋعا اكەلەدى, ولاردىڭ پسيحولوگيالىق دامۋى مەن وقۋ ۇلگەرىمىنە تەرىس اسەر ەتەدى.
«پاتولوگيانى تۇزەتۋگە بولادى, تولىقتاي ەمدەۋگە جانە الەۋمەتتىك ورتاعا تارتۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل جەردە كەشەندى, ۇيلەستىرىلگەن پلاستيكالىق, ورتودونتيالىق جانە لوگوپەديالىق كومەك ەسەيگەن كەزدە كەرەك. بىراق جوعارىدا اتالعان كومەكتىڭ بارلىق كولەمى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا كوزدەلمەگەن قىمبات قىزمەتتەر ساناتىنا جاتادى. مىسالى, سۇيەك-شەمىرشەك نەمەسە رينوپلاستيكا 1 ملن تەڭگەدەن جانە ودان جوعارى, ورتودونتيا برەكەتى 300 مىڭ تەڭگەدەن, لوگوپەدتىڭ قىزمەتى ساعاتىنا 5 000 تەڭگەدەن باستالادى. قارجىلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى وتباسىلاردى نەمەسە جەتىم بالالاردى ايتپاعاندا, ءاربىر ورتاشا وتباسى مۇنداي شىعىندى كوتەرە المايدى», دەدى ج.اسانوۆا.
سەناتور ەرىن مەن تاڭدايدىڭ تۋا بىتكەن جىرىعى بار بالالار مەن جاستارعا ەستەتيكالىق پلاستيكالىق حيرۋرگيا جانە ودان كەيىنگى وڭالتۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋدى, قارجىلاندىرىلاتىن كۇردەلى ورتودونتيالىق جاق تۇزەتۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ مەن بىلىكتى جانە تەگىن لوگوپەديالىق قولداۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋدى ۇسىندى. مۇنداي اۋرۋمەن اۋىراتىن بالالار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىن پسيحولوگيالىق كومەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن پەداگوگتەرگە جانە الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان وقۋ باعدارلاماسىنا ۋاقتىلى كاسىبي قولداۋ كورسەتۋگە ارنالعان پاتولوگيا تۋرالى ماتەريالداردى ەنگىزۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر.
سونداي-اق پالاتا وتىرىسىندا سەناتور ەرنۇر ايتكەنوۆ پاۆلودار وبلىسىندا ونەركاسىپتىك تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋعا ءتيىس سانيتارلىق-قورعاۋ ايماقتارىن بەلگىلەۋ كەزىندەگى ولقىلىقتارعا نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى ول سانيتارلىق ەرەجەلەر مەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى ۇسىندى.
