ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىندا بارلىق ادام ءوزىنىڭ قادىر-قاسيەتى مەن قۇقىعى بويىنشا ەركىن جانە تەڭ بولىپ تۋاتىنى, سونداي-اق ەشكىمدى ازاپتاۋعا نەمەسە قاتىگەزدىك كورسەتۋگە, ادامگەرشىلىككە قاراما-قايشى نەمەسە ونىڭ قادىر-قاسيەتىن قورلاۋعا, جازالاۋعا بولمايتىنى كورسەتىلگەن. كەز كەلگەن ادامنىڭ وسى دەكلاراتسيادا كورسەتىلگەن قانداي دا ءبىر كەمسىتۋشىلىكتەن قورعانۋعا قۇقى بار. قۇجاتتى قابىلداعان, ونى مويىندايتىن مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى وسى تۇعىرنامالىق قاعيداتتاردى ۇستانادى.
گەندەرلىك تەڭدىك جونىندەگى كەلەسى ماڭىزدى حالىقارالىق قۇجات رەتىندە ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق نىسانىن جويۋ تۋرالى كونۆەنتسيا تانىلعان. بۇل كونۆەنتسياعا قوسىلعان مەملەكەتتەر كەلەسىدەي مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا جاۋاپكەرشىلىك الادى:
جوعارىداعى دەكلاراتسيا, كونۆەنتسيا قاتارىن تولىقتىراتىن ەۋروپا كەڭەسى قابىلداعان ماڭىزدى حالىقارالىق قۇجات – ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس تۋرالى كونۆەنتسياسى. كونۆەنتسيا زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى قوعامدا «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداتىن ورناتۋعا ارنالعان.
ءار مەملەكەتتىڭ دامۋ ەرەكشەلىگىنە, قوعامداعى داستۇرلەرىنە بايلانىستى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جەكەلەگەن زاڭناما اكتىلەرى دە قابىلدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءۇندىستاندا 2005 جىلى «ايەلدەردى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, ءۇندىستاندا سىيعا تارتىلعان جاساۋ جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا كۇيەۋى نەمەسە ونىڭ تۋىستارى اراسىنداعى ايەلدى ءولتىرۋ فاكتىلەرىنىڭ كوبەيگەنى انىقتالعان. حالىقارالىق فاكتورلار اراسىندا بۇنداي ارەكەتتەر ادامنىڭ نەگىزگى قۇقى مەن ءومىرىنىڭ قۇندىلىعىن ساقتاماۋ دەپ باعالانادى.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق – ادام قۇقى مەن بوستاندىعىن شەكتەۋ, گەندەرلىك تەڭدىك قاعيداتىن بۇزۋدىڭ ايقىن كورىنىسى. ماسەلەن, ءىىم دەرەكتەرىنە سايكەس 2012-2022 جىلدار ارالىعىندا پوليتسيا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى 1 915 230 ءوتىنىش تىركەلگەن, ياعني 1000 ادامنىڭ 10-عا جۋىعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرادى دەگەن ءسوز. قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ وسى تاقىرىپتاعى ۇلتتىق بايانداماسىندا دا زاڭنامالىق جانە قۇقىق قولدانۋ سيپاتىنداعى حالىقارالىق تاجىريبەگە نازار اۋدارىلعان. مىسالى, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە تەراپەۆتىك سوت تورەلىگى بويىنشا ارنايى سوتتار (دەيد وكرۋگى); داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما تاسىلدەرىنىڭ مودەلى – جابىرلەنۋشىلەر مەن قۇقىق بۇزۋشىلار كونفەرەنتسياسى (VOC) نەمەسە جابىرلەنۋشى مەن قىلمىسكەردىڭ دەلدالدىعى (VOM); وڭتۇستىك افريكاداعى قالپىنا كەلتىرۋ سوت تورەلىگى باستاماسى; ODARA تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قاۋپىن باعالاۋ جۇيەسى, كانادا, اۋستريا, جاڭا زەلانديا, ۇلىبريتانيا, اقش مەملەكەتتەرىندە ءتيىمدى قولدانىلاتىنى كورسەتىلگەن.
بۇل تاقىرىپقا قاتىستى الەمدە تەرەڭ تالدامالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى 2024 جىلى 10-رەت جاريالانىپ وتىرعان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «ايەلدەر, بيزنەس جانە زاڭ» ء(ابز) يندەكسى 190 مەملەكەتتەگى ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىنە اسەر ەتەتىن زاڭ مەن ەرەجەلەردى تالداۋعا نەگىزدەلگەن. زەرتتەۋ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەڭبەك نارىعىن رەتتەۋ, بالا كۇتىمى, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە ايەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگى سياقتى نەگىزگى سالالار ارتتا قالىپ وتىر. جالپى, بۇگىندە وسى يندەكس بويىنشا 100 ۇپاي جيناعان مەملەكەت جوق. يندەكستىڭ 3 نەگىزگى ولشەمىنە سايكەس سالىستىرمالى تۇردە جاقسى كورسەتكىشكە يە 6 مەملەكەت بار (كانادا, فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, اۋستريا, نورۆەگيا). يندەكس العاش رەت گەندەرلىك سەبەپتەرمەن ايەلدى قاساقانا ءولتىرۋدى قىلمىس (فەميتسيد) دەپ سانايتىن جاھاندىق زاڭداردى قاراستىردى. ناتيجەسىندە, 190 ەلدىڭ 29-ى عانا فەميتسيدتى قىلمىس تۇرىنە جاتقىزادى. بيىل وسى ەسەپتە ەلىمىزدە قۇقىقتىق شارالار – 70,0 ۇپاي, قولداۋ جۇيەلەرى 62,5 ۇپاي جيناعان. بۇل كورسەتكىش قازاقستاندى ەۋروپا مەن ورتالىق ازياداعى قۇقىقتىق جانە قولداۋ قۇرىلىمى اراسىنداعى الشاقتىعى از مەملەكەت قاتارىنا قوسىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ەل الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ۇمتىلادى. ەكونوميكالىق جەتىستىكتەردەن باسقا دامىعان ەلدەر گەندەرلىك تەڭدىك فاكتورىن قامتيتىن ءومىر ساپاسى يندەكسىنىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن سيپاتتالادى. قازاقستان حالىقارالىق شارتتاردىڭ قاتىسۋشىسى بولعاندىقتان, سايكەسىنشە وزىمە بىرقاتار مىندەتتەمە العان. بيىل 15 ساۋىردە پرەزيدەنت قول قويعان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭ – ادامنىڭ, قوعامنىڭ ىرگەلى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋگە, ساقتاۋعا, قورعاۋعا, سونداي-اق مەملەكەتتى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان ۇلكەن قادام. بۇل ايەلدەرگە ەرلەرمەن تەڭ قۇقىق بەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ تەڭدىك جانە زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارىن نىعايتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى وتباسى جانە گەندەر ساياساتىنىڭ جاڭا پاراديگماسى قالىپتاسىپ جاتىر دەپ تۇيىندەۋگە بولادى.
ءامينا قۋانىشباەۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
