سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
وسىعان دەيىن قازاقى تازى حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسىنىڭ نومينالدى تىزىمىنە ەنگەن ەدى. ىزىنشە, تازىعا گەندىك تالداۋ جاسالىپ, ارنايى كوميسسيانىڭ قابىلداۋىنا ۇسىنىلىپ, ەلدەگى تازى جاناشىرلارىنىڭ ءبىر ارمانى ورىندالدى. كوپ ۇزاماي, حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسى تازى تۋرالى دەرەكتەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسى قازاقى ءيتتى كوزبەن كورىپ, تەكسەرەتىنى تۋرالى حات جولداعان. وسىدان كەيىن «قازاقستان كينولوگتەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگى كورمەنى ۇيىمداستىرۋعا مىقتاپ كىرىسكەن.
رەسمي اقپاراتقا ۇڭىلسەك, قازىردىڭ وزىندە ەلدە تىركەلگەن قازاقى تازىنىڭ ۇلەسى – 3 500-گە شامالاس. قانى بۇزىلماعانىمەن, قۇجاتى جوق قازاقى تازىلاردى تىركەۋ جۇمىستارى ءالى دە ۇيلەسىمدى جالعاسىپ كەلەدى ەكەن. بىرەر جىلدا مۇنىڭ سانى تاعى ەسەلەپ وسەدى دەگەن بولجام بار. كورمەگە ەلدىڭ بارلىق وڭىرىنەن ىرىكتەلگەن, ەڭ تازا دەگەن 100 قازاقى تۇقىمدى تازى يەسى جولداما العان. كورمەدە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ قازاقى يتتەردىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
– تازى – قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سەرىگى, جەتى قازىنانىڭ ءبىرى. تازىنىڭ شىعۋ تەگى ارىدا. ەل اۋماعىنان تابىلعان پەتروگليفتەردە دە تازىعا ۇقساس يتتەر بەينەلەرى كەزدەسەدى. ەڭ ەجەلگى كەسكىندەر ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى X-XII عاسىرعا تيەسىلى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, XX عاسىردا وسى تانىمال يت تۇقىمىنىڭ سانى كۇرت ازايا باستادى. ءتىپتى جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا قالدى. قازىر مەملەكەت قازاقى يت تۇقىمدارىن قورعاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. تازىمەن قاتار قازاقتىڭ مال-مۇلكىنىڭ قورعانى ءبورىباسار توبەت تۇقىمىن قورعاۋ جانە ونى الەمدىك دەڭگەيگە تانىتۋعا كوڭىل ءبولىندى. قازاقى يت تۇقىمدارىن ساقتاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ ماسەلەسى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىلدى. كورمەگە وڭىرلەردەن ىرىكتەلىپ كەلگەن ۇمىتكەرلەرگە, قازاقى تازىنىڭ جاناشىرلارىنا تابىس تىلەيمىز, – دەدى ە.نىسانباەۆ.
حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسىنىڭ (FCI) باسشىلىعى, حالىقارالىق كوميسسيا مۇشەلەرى تازىلاردىڭ ءتۇر-سيپاتىنا, سالماعىنا, جۇرىسىنە, بويىنا, سۇيەگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. جاسقا تولعان جانە تولماعان تازىلارعا بولەك-بولەك زەر سالدى. قالاي دەگەندە دە قازاق تازىسىن زەردەلەپ جۇرگەن حالىقارالىق كوميسسيا قازاقى ءيتتىڭ شىعۋ تاريحىنان بولەك, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن دە قالت جىبەرگىسى كەلمەيدى. بۇكىل الەم بىلگەنىمەن ءالى كۇنگە دەيىن رەسمي تىركەلمەگەن قازاقتىڭ تازىسىن وسىلاي مەنشىكتەپ بەرەدى. كورمەگە ارنايى كەلگەن حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى يۆ دە كلەرگ ساپارعا قازاق تازىسىن ماقۇلداۋ تۋرالى قۇجاتتاردى زەردەلەۋگە كەلگەنىن ايتىپ, «قازاقستان كينولوگتەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنە تابىس تىلەدى. ساپار بارىسىندا يۆ دە كلەرگ تازىنىڭ ەرەكشەلىگىنە, سونىڭ ىشىندە كورۋ, سەزۋ, ەستۋمەن قاتار اڭشىلىق قابىلەتىنە, امال-ايلاسىنا ءتانتى بولعان.
كورمەگە شىمكەنت قالاسىنان كەلگەن دۇيسەنالى سۇلەيمەن تازى اسىراۋمەن بالا كۇنىنەن اينالىسادى ەكەن. بەرىدە اكەسى, ارىدا اتاسى دا تازى جۇگىرتكەن. تازىنى كوبىنە-كوپ قويان, تۇلكى, قارساق, شيبورىگە سالاتىن كورىنەدى. وبلىستىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى كورمەلەرگە, جارىستارعا قاتىسىپ, جۇلدەلى بولعان قاريا وسى جولى حالىقارالىق كورمەگە زيتا اتتى تازىسىن الا كەلىپتى.
– قازاق تازىسى سۇعاناق بولمايدى. جۋاس, ادامعا ايبات شەكپەيدى ءارى مالعا دا قارايدى. توعىز جاسار زيتا كورمەلەردە تالاي مارتە ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىندى. نەگىزى تازىنىڭ جارعاق جانە شاشاق ءتارىزدى دەگەن ەكى ءتۇرى بولادى. زيتا – شاشاق ءتۇرلى تازى. بۇلار ورتا بويلى بولعانىمەن, وتە جۇيرىك, العىر. بابىن ساقتاۋ ءۇشىن, ارتىق تاماق ىشپەيدى. اتالارىمىز باستاپ, اكەم جالعاعان ءىستى قولعا العان سوڭ قازاقتىڭ تازىسى الەمدە رەسمي تىركەلسە, مويىندالسا دەگەن ارمانىمىز بار, ارينە. وسى اتاكاسىپتى ۇزبەي, جالعاپ جۇرگەن ۇمىتكەرلەرگە تابىس تىلەيمىن. ەڭبەگى اقتالسىن دەگىم كەلەدى. نەگىزى قازاق تازىسىنىڭ ستاندارتتارى بەكىتىلگەن. ەندى سونى رەسمي تىركەۋ جاعى قالىپ تۇر. ۇيدە زيتادان بولەك 5-ەۋى بار. ايپاقشى, وسى كورمەگە قاتىسۋ ءۇشىن تۇركىستان وبلىسىندا 70 تازىدان 5-ەۋى ىرىكتەلدى. سودان كوميسسيا ءبىزدىڭ زيتانى دا حالىقارالىق كورمەگە قاتىساتىن تازىلاردىڭ تىزىمىنە قوسقان ەدى, – دەيدى د.سۇلەيمەن.
كوكشەتاۋ قالاسىنان كەلگەن ەرعازى بايمولدىڭ تازى اسىراپ جۇرگەنىنە 15 جىلعا جۋىقتاپتى. ىزىنەن ەرگەن 10 جاستاعى جيەنى ەراسىل قالماننىڭ دا ون ايلىق تازىسى ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, كورمەگە قاتىسۋعا جولداما العان.
– كوكشەتاۋدان 3 تازى اكەلدىك. ۇشەۋى دە – وبلىستىق دەڭگەيدەگى كورمەلەردە جۇلدەگە ىلىككەن تازىلار. وبلىستاعى 120 تازىنىڭ ىشىنەن 9 تازى ىرىكتەلسە, سونىڭ ۇشەۋى بىزدىكى بولدى. تازىمەن بالا كۇنىمنەن اينالىسامىن. ايتكەنمەن, كەيىنگى 5 جىلدىڭ كولەمىندە عانا ءتاۋىر ناتيجە كورسەتە باستادىق. تازى باپتاۋ دا تاباندىلىقتى قاجەت ەتەدى ەكەن. جيەنىم ەراسىل 5 جاستان تازى اسىرايدى. قازىر ءوزىنىڭ 10 ايلىق نايزاعاي اتتى تازىسى بار. كورمەدە تازىلاردىڭ دەنە ءبىتىمى, قۇلاعى, باس سۇيەگى, كوزىنىڭ ورنالاسۋى, تىسىنە دەيىن تەكسەرەدى. قازاقى تازى كەم يەك بولماۋى كەرەك دەگەن تاعى ءبىر قاتاڭ تالاپ بار, – دەيدى ەرعازى.
سونىمەن كورمەدە كوميسسيا شەشىمىمەن پەريزات اتتى تازى قازاقى تازى تۇقىمداس يتتەردىڭ ۇزدىگى اتاندى. تازىنىڭ قوجايىنى الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى بەرىك ورىنباەۆ بولسا, ءيتتى ءوسىرىپ, باپتاعان ەلەنا حاردينا ەكەن. كورمەدەن كەيىن كوميسسيا ساراپتاما جاساپ, قازاقى تازىنى ۇلتتىق برەند رەتىندە بەكىتۋ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋ ماسەلەسىن قارايدى, پىسىقتايدى. قازاقى تازىنىڭ ستاندارتتارىنا قاتىستى ۇسىنىلعان دەرەكتەردىڭ دالدىگىنە نازار اۋدارادى. تازى باپتاپ, كورمەگە قاتىسۋعا جولداما العان ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا ۇتىلمايدى. ادەتتە, حالىقارالىق ۇيىمنان جوعارى باعا العان يتتەردىڭ كۇشىگى دە ارزان بولمايدى.
