«تۇرىك» تۇبىرىنەن الىستاماعان ءجون

2017 جىلى تۇركسوي ىقپالىمەن «تۇرىكستان – تۇرىك حالىقتارىنىڭ مادەني استاناسى» اتالىپ وتكەنىن بىلەمىز. ءۇش ءجۇز جىل قازاق حاندى­عىنىڭ استاناسى بولعان جادىگەر شاھار ءۇشىن بۇل – وركەندەۋدىڭ جاڭا بەلەسى. قازاق جۇرتشىلىعى تۇرىك­ستانعا اسا زور قۇرمەتپەن قارايدى. ارعى بابا­نىڭ, اتالاردىڭ كوزى دەپ ايالايدى. قازاق قانا ما؟ جوق, كۇللى تۇرىك دۇنيەسى. تۇرىك جۇرتى تۇرىكستاندى بابا مەكەن تانيدى. قازىرگى تۇركيەلىكتەر ءحىى عاسىردا وسى تۇرىكستان ماڭىنان قوپارىلا كوشىپ كەتە بارعان. ول – تۇرىكستان اياسىن كەڭەيتۋ اما­لى. قازىرگىدەي ەمەس, بۇرىن مەملەكەتتى ساق­تاۋ, وركەندەتۋ جولى – جاڭا جەرلەردى يەم­دەنۋ, يگەرۋ امالى, سونداي-اق يمپەريا رەتىندە وزگە ەلدەردى جاۋلاپ الۋ ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىرعانى ءمالىم. سوندىقتان كونە تۇرىكتىڭ الدەنەشە تايپاسىنىڭ بايىرعى تۇرىكستاننان بۇگىنگى تۇركيە رەسپۋب­ليكاسى يەمدەنىپ وتىرعان جەر جان­ناتىنا ويى­سا قونىستانۋى, وندا تۇركيە رەسپۋبليكاسىن قۇرىپ, وركەن­دەپ وتىرۋى – قانداي دا ءبىر تۇرىك تەكتى ازامات ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. كۇللى تۇرىك جۇرتىنىڭ دەنى رەسەيدىڭ بودانى بولىپ كەلگەن حح عا­سىر­دىڭ 90-جىلدارىنا دەيىن تۇركيە رەسپۋب­ليكاسى – جەر بەتىندەگى تۇرىك اتىن شىعارعان جالعىز تۇرىكتىك مەملەكەت. تۇرىكستان ءۋالاياتىنان قوپارىلا كوش­كەندە قالعان جۇرت سول تايپالاردىڭ اتى­مەن ءالى كۇنگە ءشاۋىلدىر (شامالدار), شور­ناق (شورناق – شور ايالداعان جەر) كۇيىن­دە كەيبىرى ءسال وزگەرىسپەن ساقتالىپ, اتا جۇرتتا قالعان قازاق ءۇشىن قۇت مەكەن, التىن بەسىك.

حح عاسىر باسىنداعى تۇرىك حالىقتارى ءباسپاسوزىن قاراساڭىز, جاپپاي ويانعانىن, قاي-قايسى دا تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعانىن كورەسىز. «بۇلاردىڭ تۇرىك ەدى ارعى زاتى, جيھاندى تىتىرەتكەن سالتاناتى. بۇل كۇندە ازىپ-توزىپ كۇلكى بولعان, بۇلار دا سول تۇرىكتىڭ جۇراعاتى!» (سۇلتانماحمۇت) – دەپ تۇرىك قاعاناتى رۋحىن­ وياتا, تىرىلتە ۇم­تىلدى تاۋەلسىزدىككە! ءار ۇلتتىڭ ع.توقاي, س.تورايعىر ۇلى, م.جۇماباي, ع.چۋلپون سەكىلدى ۇلتتىڭ ۇياتىنا اينالعان عاجايىپ اقىندارى ءوز ۇلتىن وياتقاندا تۇرىك اتىمەن وياتتى. تۇرىك اتى حح عاسىر باسىندا قاتتى جاڭعىرىقتى. ءبىرتۋار گاياز ىسقاقي ەدىل-ورال تاتار-باشقۇرت اۆتونوميالىق مەملەكەتىن ج­ا­ساقتاماق بولدى. زاكي ءۋاليدي توعان ۆ.لەنين مەن ي.ستالين ەسىگىن ءجيى-ءجيى اشىپ ءجۇرىپ, باشقۇرت اۆتونومياسىن قۇرىپ كەپ جىبەردى. تۇپكى ماقساتى تۇرىكستان رەسپۋبليكاسىنا بارىپ تۇتاسۋ بولعان گ.ىسقاقي احمەت زاكيگە قاتتى وكپەلەدى. «بۇل – ءبىزدى رۋسيانىڭ بولشەكتەۋى, سەن سوعان كونىپ قالدىڭ. تۇرىك تۇتاستىعىن مانساپ بۋى­نا ايىرباستاپ جىبەردىڭ... ەندى ءبىز السىرەيمىز». وكپە سىرى وسى. كەيىن تۇركيەگە قونىس اۋدار­عان تۋىس ۇلتتىڭ ەكى ەميگرانتى ءبىرىن-ءبىرىن كەشپەي كەتتى. ز.ۋ.ءۋاليدي ۇلت اۆتونوميا­سى بولشەۆيكتەردىڭ الداۋسىراتۋى ەكەنىن بىلگەن سوڭ, ۇكىمەتتى تاستاپ, تۇرىكستان رەسپۋبليكاسىنا جاردەم بەرۋ ءۇشىن تاشكەنتتىڭ تۋ سىرتىنان كەلىپ, باسما­شىمەن بىرىگىپ كۇرەسىپ باقتى. باسما­شى كىم؟ بۇلار – ورتالىق ازيانى ازات ەتۋدى ويلاعاندار. ارميان داشنياگىمەن سالىس­تىرۋعا كەل­مەيدى.

بۇل كەزدە تۇركيە نە حالدە ەدى؟ ونى الپاۋىت بەس مەملەكەت ءوزارا بولىسپەككە جاۋلاپ جاتقان. ەگەر مۇستافا كەمالدىڭ قايراتى بولماسا, جەر بەتىندەگى جالعىز تۇرىك مەملەكەتى سول جولى قۇردىمعا كەتكەندەي ەدى. اتتيلانىڭ قالىپتاستىرۋىن ەسكە الدى ما, تۇركيەنى ەۋروپادا جالعىز الماندار عانا قولدادى.

اتتيلا دەگەننەن شىعادى, ارعى تاريحتان تۇرىك قاعاناتى بولىپ جەتكەن الىپ يمپەريا­نى ورتا عاسىردا كۇيرەتكەن ءامىر تەمىر ەكەنى امبەگە ايان. توقتامىشتى شا­ۋىپ, التىن وردانى السىرەتكەنى جانە بار. بايازيت سۇلتاندى شاپقانى دا تاريحتان ءمالىم. تۇركيەنىڭ باسىنا كۇن تۋعان ­حح عاسىر باسىندا ورتاعاسىرلىق تاريحتان اششى ساباق العان بوداندىقتاعى قازاق, تاتار, باشقۇرت, وزبەك ءباسپاسوزى «تارت قولىڭدى تۇركيەدەن!» دەپ ءۇن قاتتى.

وزبەك اقىنى چۋلپوننىڭ (عابدۋل­حاميت سۇلەيمەن ۇلى) «ەي, نۇرلى جۇل­دىز, عاجاپ جۇلدىز, سويلە سەن, اتالا­رى­مىزدىڭ تاريحتاعى حاتاسىن» دەپ جەر بەتىنەن الاۋىزدىقتان جو­يى­­­­لىپ كەتكەن حازار تراگە­ديا­سىن ەسكە الا جىرلاۋى, ماعجان جۇمابايدىڭ «تۇرىكستان» جىرىندا تۇرىك ۇلت- ۇلىستارىن ىنتىماققا شاقىرۋى, «الىستاعى باۋىرىما» ولەڭىندە تۇركيەنى جىگەرلەندىرۋى ورتاق تاريحتا تاڭبالانىپ تۇر.

تۇرىك ۇلتتىق جاڭارۋىنىڭ تەوريالىق نەگىزىن جاساعان زيا كوكالىپ 1905 جىلى تۇرىكستان شاھارىنا كەلىپ, بىرلىك تۋرالى ۇلكەن جيىن وتكىزەدى. ءبىزدىڭ سادىق وتەگەنوۆ ەلدەن التىن جامبى, تاي-تۇياقتاردى مولىنان جيناپ, تۇركيەنىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى تۇرحان پاشاعا كەلەدى. جەتەكشىسى – تۇرىك­شىل قازاق زيا­لىسى مۇستافا شوقاي. بۇل تۇرىك­ستان­نىڭ قاي كەزدە دە تۇ­­­رىك ۇلت­- ۇلىستارىنىڭ ىن­­­­تىماعى ۇيىسقان كىندىك شاھارى بول­عا­نىن كورسەتەدى.

وسىنداي بەرەكە-بىرلىك جاڭا زاماندا جاڭاشا ءوربۋى قاجەت. ءبىز 90-جىلداردان بەرى تۇرىكستاننىڭ ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى كۇللى تۇرىك حالىقتارىنىڭ تالاپتى پەرزەنتتەرىن وقىتاتىن وقۋ ورداسىنا اينالسا دەگەن ۇسىنىس ايتىپ كەلەمىز. بۇل تەك قازاقستان مەن تۇركيە اراسىنداعى ەل­ارالىق جوعارى مەكتەپ ەمەس, شىنايى تۇرىك حا­لىق­تارى ۋنيۆەرسيتەتى (رۋدن فورماتىندا) بولسا, قۇرۋشى ەلدەردىڭ باسىنە شىعارى انىق. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدى ءار كەزدە «تۇرىك» پەن «تۇركى» ءسوزىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا المايتىندار باسقارعانى جاسىرىن ەمەس...

تاريحي «تۇرىك» ءسوزى تۇرعاندا «تۇركى» دەپ قولدانۋ – ارىگە سالساڭ پارسىلىق, بەرىگە سالساڭ كەڭەستىك باسىمشىلىق. سان­عاسىرلىق بوداندىق پسيحولوگيا. بىلگەن كىسىگە «تۇركى» ءسوزى تۇرپىدەي تيەدى. بوداندىق ەكەنىن بىلمەگەن كىسى تاريحي «تۇرىك» ۇعىمىن ۇمىتىپ, «تۇركى» ءسوزىن مالدانىپ بارا جاتىر. «كوپ ايتسا كوندى, جۇرت ايتسا بولدى... بەلگىسى ول نادان ادامنىڭ». وسىلاي ابايشا اشىنۋعا تۋرا كەلەدى.

شىنىندا, وسى ءبىز كىمبىز؟ تۇرىك پە, الدە تۇركى مە؟ وسى سۇراۋدى قازاقتىڭ رۋحا­نيات تاريحىن ءحVىىى عاسىردان تۇرىك­تىك كەزەڭىنە دەيىن ىلگەرىلەتكەن پروفەس­سور بەيسەمباي كەنجە­باي ۇلىنىڭ شا­كىرتى, بەلگىلى قايراتكەر, تۇرىكتانۋشى مىر­زاتاي جولداسبەكوۆكە قويعانىم دا بار. ۋني­ۆەر­سيتەتتە بىزگە رۋ-تاڭبا جا­زۋىن ۇيرەتكەن – وسى مىرزەكەڭ مەن مارحابات تومانوۆ. حاتىما ۇستازىم ء«بىز تۇرىكپىز!» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جاۋاپ بەردى.

ەندى دايەك كەلتىرەيىك: ءبىرىنشى ماقام – «ديۋاني لۋعات يت-تۇرىك» اتالادى. ءبىلىمپاز ءا.ناجىپتە – «تۇرك» («درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار»), «تۇرىك قاعاناتىنان بۇگىنگە دەيىن» (ب.كەنجەباي ۇلى), «تۇرىك» – م.جول­داس­بە­كوۆتە دە, ق.سالعارا ۇلىندا دا تۇراقتى, «تۇرىك تاريحىنىڭ جاڭعىرىعى جانە ادام­زاتتىڭ اسىل مۇراسى – «شاحناما» (ي.جەمەنەي), «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپ­حاناسى» (ك.مۇساەۆ), «تۇرىك حالىقتارى تاريحىنان تەرەڭ مالىمەت بەرەتىن ەڭبەك» (قارا­قالپاق س.باحادىروۆا), «كوك تۇرىكتەر» پەساسى (ب.ۆاحابزادە, ر.سەيتمەتوۆ). ەكىنشى ماقام – تۇركسوي (حالىقارالىق ۇيىم), «تۇرك» (ا.سەيدىمبەك), «ارعى تۇركتەر اقيقاتىنىڭ ىزىمەن» (ج.بەيسەنباي ۇلى), «چ.ايت­ما­توۆ­دۋن چىگارمالارىنىن تۇرك تيليندەگي كوتور­مولورۋ» (ن.كازاۋوۆا, قىرعىزشا). ءۇشىنشى ماقام – ء«تۇبى ءبىر تۇركىلەر» (س.بيزاقوۆ), ء«تۇبى تۇركى وركەنيەت» ء(ا.احمەتوۆ), «تۇركى حالىقتارىنىڭ ەتنو­ما­دەنيەتى» (ا.توقتاباي), «تۇركىلىك بىرلىك باس­تاۋى – ورتاق مادەني» (د.ىسقاق ۇلى, ق.نۇرىموۆا), «جاھاندانۋ: جويىلۋ قاۋپىندەگى تۇركى تىلدەرى» (ز.يماشەۆا), تۇركىاپ (پارلامەنتتىك اسسامبلەيا), حالىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسى (حالىق­ارالىق عىلىمي مەكەمە). مىنە, كوردىڭىز بە, جازۋدا بىرىزدىلىك جوق.

بۇل ماسەلەگە تۇركيەلىك تۇرىكتەر قالاي قارايدى؟ ولار مەملەكەتىنىڭ بۇرىنعى كەزەڭىن «وسمانلى» اتايدى. بۇگىنگى مەملەكەتىن «تۇركيە» دەيدى. وزدەرىن «تۇركيەلىكپىز» دەيدى. كسرو-دان كەتكەن تاريحشى-مۋزەيتانۋشى اكدەس نىگمەت كۋراتتىڭ ماڭىزدى ەڭبەگىنىڭ اتاۋى – «تۇركيە ۆا رۋسسيا». تۇركيەدە شىققان عىلىمي ەڭبەكتەر اتاۋى: «تۇرك لەكشەلەرى سوزلۋگۋ», «تۇرك ادەبيەتتەرى (كوپشە) انتولوگيا­سى», «تۇرك ءدۇنياسى ورتاق ادەبيەتى», «تۇرك ءدۇنياسى ادەبيەتى تاريحى», «تۇرك ءدۇنياسى ورتاق ادەبيەتى», «گەنەل تۇرك تاريحى» (10 تومدىق). ولار ءبىزدى «تۇرك» اتاپ, ورتاق تاريحىمىز, ورتاق ادەبيەتىمىز تۋرالى توم-توم كىتاپ شىعارىپ كەلەدى.

ءتۇپ-تامىرى تومسەن, رادلوۆ (فريد­ريح ۆيلگەلم), ت.ب. باستاۋ الاتىن تۇر­كو­لوگيا عىلىمىن ورنىقتىرعان – رەسەي عالىمدارى. «تۇرىك» تەرمينىن ورىستاردىڭ قالاي قولدانۋى جا­يىندا بىرەر ءسوز. «پوبەديتەل تۋروك» (رومان اتاۋى), «تۋرك», «تيۋرك», «تۋرتسيا»... قاراپ وتىرساڭىز, ءبىر «تۇرىك» ءسوزىنىڭ جازىلۋى قيلى-قيلى. ايگىلى ۆ.ۆ.بارتولد «تۋرك», «تيۋرك» فور­ماسىندا قولدانادى. كسرو عى­لىم اكادەمياسىنىڭ قازاق بازاسىن باس­قارعان (1932), ءنازىر تورەقۇلوۆپەن دوس­ بولعان ا.ن.سامويلوۆيچ وسمانلى تۇ­رىك­تەرىن, تۇرىكستان (ورتا ازيا – سوۆەتتىك اتاۋ) تۇرىكتەرىن جازعاندا كەيدە «تۋرك», كەيدە «تيۋرك» («و نادپيسي تيۋركسكيمي رۋنامي نا ر.بەگرە ۆ تۋۆينسكوي رەسپۋبليكە») دەيدى, ەندى بىردە «تۋرەتسكي» («تۋرەتسكي پامياتنيك يز يحە-حۋشوتۋ ۆ تسەنترالنوي مون­گولي») دەپ جازادى. ءبىر قىزى­عى, ءسامويلوۆيچتىڭ تۇرىك­­تا­نۋ ماقا­لالارىن تۇرىك تىلىنە اۋدارعاندا «تۇرك» فورماسىندا تۇبىرگە جاقىن­دا­تىپ الادى. تۇرىكتانۋ تاريحىندا توڭكەرىس جاساعان ل.ن.گۋميلەۆ «بايىر­عى تۇرىكتەر» (1967) كىتابىنىڭ باس­تا­ۋىندا: «پوسۆياششايۋ ەتۋ كنيگۋ ناشيم براتيام – تيۋركسكيم نارودام», دەيدى.

سونىمەن, «تۇرىك» تۇبىرىنە نەگە قيانات جاسادىق؟ قۇداي­بەرگەن جۇبانوۆقا دا قايى­رىلايىق: «ديۋاني حيكماتتىڭ» ءتىلى – قازىرگى كەزدەگى تۇرىك ناسىلدىك قاي ۇلتتىڭ تىلىنە جاقىن... ويتكەنى ول كەزدەگى تۇركىستاندى جايلاعان حالىقتاردىڭ اتتارى قازىرگى قازاق, وزبەك, قاراقالپاق, تۇرىكپەن دەگەن سياقتى جەكە-جەكە ۇلتتاردىڭ اتاۋلارى ەمەس ەدى. قازىرگى كەزدە وسىلايشا ءتۇرلى اتپەن اتالىپ وتىرعان ۇلتتاردىڭ بارلىعى «تۇرىك» حالقى دەگەن ءبىر-اق اتاقپەن اتالۋشى ەدى. قازىرگى سياقتى «وزبەك», «تۇرىكپەن», «قىرعىز» ءتىلى دەگەن جەكە ۇلت تىلدەرى ءالى پايدا بولعان جوق ەدى» (جۇبانوۆ ق. قازاق ءتىلى جونىن­­دەگى زەرتتەۋلەر. 321-ب.). مۇندا دا ­بابامىز اتى «تۇرىك» قالپىندا.

2008 جىلى مىرزاتاي جولداس­بەكوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋى­مەن «باتىس تۇرىك قاعاناتى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا­ ءوتتى. وسىنى ءبىزدىڭ باق «تۇركىتانۋداعى تىڭ دەرەكتەر» دەپ بۇزىپ جازدى. گازەت ماقالاسىنىڭ ىشىندە – «تۇرىك», سىرتىندا – «تۇركى».

ءوز باسىم 2010–2017 جىلدارى «تۇرىك­ستان جيناعى» اتاۋىمەن 7 كىتاپتان تۇرا­تىن تۇرىك دۇنيەسى رۋحانياتىن قامتىعان جيناق شىعاردىم. 2016 جىلى 5–6 مامىردا تۇرىكستاندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, وعان الەمنىڭ تۇرىك ۇلت- ۇلىسىنان ايتۋلى عالىمداردى شاقىرىپ, پىكىر الماستىق. ءبارى «تۇرىك» اتاۋىمەن, تەرمينىمەن ءجۇردى. وسى جيىندى «انا ءتىلى» گازەتى «قۇلبەك ەرگوبەك جانە قازىرگى تۇرىكتانۋ» دەگەن اتاۋمەن ۇسىندى.

كەڭەس تۇسىندا «قازاقتىڭ ءتىلى مە, قازتاگ-تىڭ ءتىلى مە؟» دەگەن قالامگەرلەر ماتە­لى بولاتىن. قازتاگ – اۋدارما ماتە­ريالمەن جۇمىس ىستەيتىن مەكەمە. ء«تىلبۇزاريزم» كوبىنە اۋدارما ارقىلى كەلەتىن. مەرزىمدى ءباسپاسوز دە تىلشۇ­بار­لاۋعا دا­يىن تۇردى...

تۇرىكستاندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن تۇركيە­لىكتەر بىزدەن: «قازاقتىڭ تۇرككە قاتىسى جوق پا؟» دەپ سۇرايتىن. ءتىلىمىزدى تىستەپ الاتىنبىز.

«تۇرىك» ءسوزىنىڭ ءوزى كوپتىك ماعى­نا بىلدىرەدى. وعان «تۇرىك­­تەر» دەپ كوپتىك جالعاۋ جالعادىڭ نە, «تۇرىك حالىقتارى» دەپ جازدىڭ نە – ايىرماشىلىعى شامالى. ءتىپتى بولماعاندا «تۇرىك» دەپ – تۇركيەلىكتەردى, «تۇرىك حالىقتارى» دەپ كۇللى تۇرىك دۇنيەسىن جازايىق.

«تىلدە, پىكىردە, ىستە – بىر­لىك» دەگەن ىسمايىل عاسپارالى ءسوزى بۇگىن دە كوكەيكەستى. تۇرىك مەملەكەتتەرى سامميتىندە ىقپال­داستىق جايىندا ءجيى ايتىلادى. كوبىنە ەكونوميكالىق ۇعىمدا. ال ءبىز ونىڭ رۋحا­نياتقا قاتىستى جاعىن نەگە دامىتا بەرمەيمىز؟ ءبىز كوپ­تەن كوتەرىپ كەلە جاتقان ق.ا.ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىن كەشىك­تىرمەي «تۇرىك حالىقتارى ۋني­ۆەرسيتەتىنە» اينالدىرۋ دا با­ۋىرلاس ۇلتتار زيالىلارىنىڭ جىگەرى مەن ناقتى ىسىنە بايلانىستى.

پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ «تۇركىستان – كۇللى تۇرىك دۇنيە­سىنىڭ مادەني باس قالاسى» دەدى. بۇل تۇجىرىم ءبارىمىزدى قۋانتادى. جاڭارعان قالا اتاۋى دا تۇرىكستان بولاتىن كەز الدەقاشان تۋدى. شاھار تاريحىنا كەلسەك, بۇل مەكەن شاۋعار اتانعان باعزى­دا (ۆ.ۆ.بارتولد, س.ل.ۆولين, س.گ.كلياش­تورنىي ەڭبەكتەرى). ورتا عاسىردا ء(حVى ع. دەيىن) – ياسى (ياسى ەمەس), كەيىن كەلە تۇركستان (تۇركىستان ەمەس) اتالادى. «ستان»  پارسى قوسىمشاسى ەكەنى راس. بىراق ارابشا جازۋدا ء«ى» جازىلمايدى. ءتىپتى اۋىزەكى ايتىلۋدا دا ء«ى» جوق.

سول سەكىلدى تۇرىكتانۋ – ءاۋ باس­تا «تۋركولوگيا» ەدى. كەلە-كەلە ول «تيۋركولوگيا»-عا اينالىپ كەتتى. مۇنى دا قايتا ساۋاتتى, ەلدىك مۇددەمەن جازۋ – عالىمدار مىندەتى.

ءبورىلى بايراعىن بيىك ۇستاعان بابالارىمىز ەلىنىڭ اتىن «تۇرىك قاعاناتى» دەدى. بايىرعى تۇرىك بىتىك تاسىندا: «كۇندىز وتىرمادىم, تۇندە ۇيىقتامادىم, قارا تەرىمدى توكتىم, قىزىل قانىمدى اعىزدىم, تۇرك بۇدىنى ءۇشىن!» دەپ ويىپ جازىلعان. ءبىز وسى تاستاعى جازۋدى بۇرمالاعاندا نە تاپتىق؟ كەيىن قاساقانا قوسقان ءبىر دىبىس, قوساقتالعان ءبىر قارىپ كوپ ۇعىمدى بۇلدىرگەنىن تۇسىنە الدىق پا؟..

جىلدا ءبىر تۇرىك ۇلت- ۇلىسى اراسىندا بولىپ, ەلى, جەرىن ارالاپ قايتاتىنىم بار. تۇرىكتىك التىن تامىر, اسىل قاينارعا دەن قويۋ مۇراتى! سوندا بايقاعانىم: تاتاردىڭ ءبىر بولىگى شوقىنعان. ولاردى وزدەرى «كرەشەن تاتار» دەپ اتاپ, سولاي تاڭبالايدى. اتى-ءجونى ءبارى ورىسشا, ءتىپتى كوبى ءوز ۇلتىنىڭ ساناتىنا ەنبەگەن... مۇنى ولار نامىس كورە مە, جوق پا – ونىمەن ەسەپتەسىپ جاتقان جان جوق. ورىستىڭ تاماشا اقىنى ميحايل لۆوۆ (رافكات ماليكوۆ) تا شوقىنعان تاتار-دى. «تۇرىك فاميليالاس ورىس­تار» كىتابىن اقتارىپ قاراساڭىز, ورىس ادەبيەتى, مادەنيەتىن, ءتىپتى عىلىمىن جاساۋشىلاردىڭ دەنى – تۇرىكتەر. ليتۆا كنيازىنىڭ تۇقىمى (ا.س.پۋشكيننىڭ ۇستازى) چااداەۆ – شاعاتاي جۇراعاتى. التاي, تىۆا, حاكاس, شور تۇرىكتەرى دە شوقىنعان. ءوزى از تۇقىم بولا تۇرا ءارتۇرلى ءدىن ساباعىن ۇستايتىنىن قايتەرسىڭ. بار-جوعى 17 مىڭ التاي ءناسىلى 6 ءتۇرلى ءدىننىڭ جەتەگىندە. اتى-ءجون مۇندا دا ورىسشا. اتاقتى رۋنيست-ارحەو­لوگتەر اكەلى-بالالى قىزىلاسوۆ – حاكاس. ارىپتەس, قانجىعالاس دوس, كورنەكتى عالىم مارقۇم ۆيكتور بۋتاناەۆ تا وسى ىزبەن تارپاڭ باسىپ ءجۇردى. حاكاسشا اتى – ءاستاي ەدى. ورىس فاميليالاس تۇرىك تۇلعالارىنا جانىڭ اشيدى.

ءتىل – جاندى قۇبىلىس. ءبىر­سىپىرا تۇرىك ۇلت- ۇلىس­تارىنىڭ اسسيميلياتسيالانىپ بارا جات­قانى – تراگەديا. «تۋركي» مەن «تيۋركي»-ءدى شىعارىپ جۇرگەن – كەڭەستىڭ ءارىپشىل عالىم­دارى. مۇنى ەلتىگىش قازاق «تۇركى» دەپ ءىلىپ الا جونەلسە, بۇل – ءبىزدىڭ ەرەنسىز ەنجار­لىعىمىز.

ءبىز – قارا شاڭىراقتا وتىرعان حالىق­پىز. قارا شاڭىراق تىلدىك, سالتتىق داستۇرگە بەرىك بولۋى ­
كەرەك. بايىرعى تەگىنە, ەتنونيم اتاۋىنا ادال بولا الماساق, كىمبىز؟ قارا شاڭىراقتىڭ كيەسى ۇرماي ما؟ حا­لىق­ارالىق تۇركسوي ۇيى­مى ارقا­سىندا تاريحي ءۇش عاسىر مارتەبە­سىن­ ەسكە العان تۇرىكستان تۇرىك حالىق­تارىنىڭ مادەني استاناسىنا اينالىپ باقتى. بۇل تۇرىك حالىقتارى جاڭارۋىنىڭ باسى شىعار. پاتشالىق تۋركەستان, كەڭەستىك تۇركىستان – ازاتشىل تۇرىكستانعا اينالۋىنا ءۇمىتتى­مىز. ءلايىم, سول كۇن تىم ۇزاققا سوزىلماسا.

اسىلى, «تۇرىك» – ءبىز ءۇشىن ءرامىزدى اتاۋ. بۇل – مەملە­كەتقۇرۋشى ۇلت تاريحىنىڭ ەلەۋلى قاتپارى, بەلەستى كەزەڭى. ەندەشە, «تۇرىك», «تۇرىكستان» بولىپ ايتىلۋى مەن جازىلۋى – ۇلتتىق نامىس ءىسى, وركەنيەت قاعيداتى.

قۇلبەك ەرگوبەك,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور