ادىلەتتى قوعام قۇرامىز دەپ جاتقانىمىزبەن, ەل ءىشى جەمقورلىق سەكىلدى جەگى قۇرتتان قۇلان-تازا ايىقتى دەپ ايتۋعا ءالى دە ەرتە. وعان اينالامىزدا بولىپ جاتقان جاعا ۇستاتار جاعدايلار دالەل. بۇعان قاراپ وتىرىپ پاراقورلىق دەرتى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا دەندەپ ەنىپ كەتكەنىن بايقاۋعا بولادى. «باتپانداپ كىرگەن اۋرۋ مىسقىلداپ شىعادى» دەمەكشى, بۇل دەرتتى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جازا قويۋ مۇمكىن ەمەس.
قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا پارا بەرگەندەر دە, العاندار دا جانە ولاردىڭ ارالارىندا جۇرگەن دەلدالدار دا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بۇلاردان بولەك, ازاماتتاردىڭ سەنىمىنە كىرىپ, ولاردىڭ ءتۇرلى ماسەلەسىن شەشۋگە ۋادە بەرىپ پاراقورلىققا يتەرمەلەيتىن الاياقتار دا بار. ماسەلەن, جۋىردا استانادا لاۋازىمدى تۇلعالارعا پارا بەرۋگە وقتالعان ازامات جانە ونى جەمقورلىققا يتەرمەلەگەن الاياقتار ۇزاق مەرزىمگە جازا ارقالاپ, تەمىر تورعا قامالدى.
اتاپ ايتقاندا, 16 مامىردا استانا قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتى «استىق قويمالارى» جشس-نىڭ «№2 جانە №5 نان بازاسى» وكىلدىكتەرىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى م.ءجۇسىپوۆتى 8,5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتادى. ول اسا ءىرى مولشەردەگى ءداندى داقىلداردى جىمقىرۋ فاكتىسى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتقارۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا 350 مىڭ دوللار كولەمىندە پارا بەرگىسى كەلگەن. ال ونىڭ وسى «ماسەلەسىن» شەشۋگە ۋادە بەرگەن ي.باراباش پەن ت.دەمەسينوۆ دەگەن الاياقتار بولىپ شىقتى. ولار م.ءجۇسىپوۆتىڭ سەنىمىنە كىرىپ, مەملەكەتتىك ورگانمەن ارادا دەلدال بولىپ, قىلمىستىق جازادان قۇتقارامىز دەپ ودان اقشا العان. اقىر اياعى ەكى تاراپتىڭ دا ءىسى اشكەرەلەنىپ, الاياقتاردىڭ ارقايسىسى 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
قازاق «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەيدى. وكىنىشكە قاراي مەملەكەتتىڭ ۇستىنى بولىپ سانالاتىن مەكەمەلەردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ ءوزى جەمقورلىق قىلمىسىنا بارىپ جاتقانىن كورگەندە, وسى ماقال ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ماسەلەن, جۋىردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اۋدان اكىمى ورىنباسارىنىڭ پارا الۋ بويىنشا ۇستالۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى وبلىستىڭ ءبىر اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەن ءبولىم باسشىسىنا قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇرگىزىپ جاتىر. ولار اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردى اعىمداعى جوندەۋ بويىنشا ورىندالعان جۇمىستار اكتىلەرىنە كەدەرگىسىز قول قويعانى جانە جالپى قامقورلىعى ءۇشىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنەن 10 ملن تەڭگە كولەمىندە پارا الدى دەگەن كۇدىككە ىلىنگەن. تەرگەۋ سوتىنىڭ سانكتسياسىمەن «قاماۋدا ۇستاۋ» تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شاراسى تاڭدالدى.
تاعى ءبىر مىسال. جاقىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا قاتىستى تەرگەۋ اياقتالدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى اتالعان كوميتەت توراعاسى مەن ونىڭ بالىق رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە بالىق اۋلاۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسىنا قاتىستى 2021 جىلدان باستاپ 2024 جىلعى اقپانعا دەيىنگى كەزەڭدە جالپى قامقورلىعى ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنەن جۇيەلى تۇردە پارا الدى دەگەن ايىپ تاعىپ وتىر. تەرگەۋ سوتى كۇدىكتىلەرگە قاتىستى «ەلەكتروندى بىلەزىكتى» قولدانا وتىرىپ, ء«ۇي قاماق» تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شاراسىن سانكتسيالادى. قىلمىستىق ءىس ءمانى بويىنشا قاراۋ ءۇشىن استانا قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اۋدانارالىق سوتىنا جولداندى.
قوعامدا وسىنداي جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق فاكتىلەرى ءالى دە كوپ ەكەنىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر سوزىندە ايتقان بولاتىن. «جەمقورلىق ارەكەتى ءۇشىن سوتتالعان ازاماتتاردى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋعا تىيىم سالىندى. سوتتارعا, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە, پارا بەرگەندەرگە جانە دەلدالدارعا قاتاڭ جازا قولدانىلاتىن بولدى. بىلتىردان بەرى جالپىعا بىردەي سالىق دەكلاراتسياسىن تاپسىرۋدى باستادىق. وسى جانە باسقا دا شارالار ايتارلىقتاي ناتيجە بەرىپ, جەمقورلىق دەڭگەيى تومەندەدى. دەگەنمەن, تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلگەن جوق. مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
وسى ورايدا ءبىز كوبىنە لاۋازىمدى تۇلعالار بولىپ كەلەتىن پارا الۋشىلاردىڭ قىلمىسى جايىندا ايتامىز دا, ال پارا بەرۋشىلەردى كوزگە ىلمەي جاتاتىنىمىز راس. ەگەر پارا بەرۋشى بولماسا, ونى الۋشى دا, ورتاسىنداعى دەلدال دا بولماس ەدى. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىق – اتالعان تاراپتاردىڭ بارىنە ورتاق قىلمىس. ەندەشە پارا بەرۋشىلەرگە قازىرگى زاڭنامادا قانداي جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن؟ ءبىز وسى سۇراقتى ءىىم الماتى اكادەمياسى قىلمىستىق قۇقىق جانە كريمينولوگيا كافەدراسىنىڭ باسشىسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى سايدا سەيىلحانوۆاعا قويعان ەدىك.
ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدا تەك پارا الۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان دەگەن قاتە تۇسىنىك بار. شىن مانىندە قولدانىستاعى قىلمىستىق كودەكستە پارا بەرگەنى ءۇشىن (قىلمىستىق كودەكستىڭ 367-بابى), سونداي-اق پاراقورلىققا دەلدالدىق جاساعانى ءۇشىن (قىلمىستىق كودەكستىڭ 368-بابى) جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. ولاردىڭ ءبارى تۇتاستاي پاراقورلىق رەتىندە سيپاتتالادى.
– اتاپ ايتساق, قىلمىستىق كودەكستىڭ 367-بابىندا مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادامعا نە وعان تەڭەستىرىلگەن ادامعا نەمەسە جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى اتقاراتىن ادامعا نە لاۋازىمدى ادامعا, سول سياقتى شەت مەملەكەتتىڭ نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ لاۋازىمدى ادامىنا جەكە وزىنە نەمەسە دەلدال ارقىلى پارا بەرۋ تۋرالى ايتىلادى. بۇل باپتىڭ 1-بولىگى بويىنشا پارا بەرگەن ادام پارانىڭ جيىرما ەسەلەنگەننەن وتىز ەسەلەنگەنگە دەيىنگى سوماسى مولشەرىندە نە مۇلكى تاركىلەنىپ, بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرا وتىرىپ, بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.
ال پاراقورلىققا دەلدالدىق جاساۋ دەگەنىمىز – ەكى تاراپ اراسىندا پارا الۋ جانە بەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە نەمەسە ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتۋ. قىلمىستىق كودەكستىڭ 368-بابىنىڭ 1-بولىگى بويىنشا پاراقورلىققا دەلدالدىق جاساعانى ءۇشىن پارانىڭ 10-نان 20 ەسەلەنگەنگە دەيىنگى سوماسى مولشەرىندە نە مۇلكى تاركىلەنىپ, بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرا وتىرىپ, ءۇش جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن.
پوليتسيا پولكوۆنيگى سايدا ايداربەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى تاراپىنان پارا بوپسالاۋ تىركەلسە, نە پارا بەرگەن ادام قۇقىق قورعاۋ نەمەسە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانعا پارا بەرۋ تۋرالى ءوز ەركىمەن حابارلاسسا, ول قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلادى.
سىبايلاس جەمقورلىق ءبىر قاراعاندا ادامعا «ماسەلەنى شەشۋدىڭ» وڭتايلى جولى بولىپ كورىنگەنىمەن, ونىڭ قوعامدى ىشتەن ءىرىتىپ جاتقان ۇلكەن كەسىر ەكەنىن بايقاپ باعامداۋ قيىن ەمەس. جۇرتشىلىق يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس قوماقتى قاراجاتتاردىڭ ورتا جولدا الدەكىمدەردىڭ قالتاسىنا كەتىپ جاتۋى سالدارىنان قانشاما جول, كوپىر, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالىنباي قالدى دەسەڭىزشى. بۇل بىزدەن وسى قىلمىسقا قارسى قوعام بولىپ تىزە قوسىپ كۇرەسۋدى تالاپ ەتەدى.
وسى ورايدا پوليتسيا پولكوۆنيگى سايدا سەيىلحانوۆا سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىسى تۋرالى حابارلاعان نەمەسە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلعا وزگە دە جولمەن جاردەمدەسكەن ادامدار ءۇشىن گراموتامەن ماراپاتتاۋ نەمەسە العىس جاريالاۋ جولىمەن بىرجولعى اقشالاي سىياقى نىسانىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن كوتەرمەلەۋلەر بەلگىلەنگەنىن ايتادى.
– سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى اكىمشىلىك ىستەر تۋرالى حابارلاسا – 30, ونشا اۋىر ەمەس سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار تۋرالى قىلمىستىق ىستەرگە – 40, اۋىرلىعى ورتاشا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار تۋرالى قىلمىستىق ىستەرگە – 50, اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار تۋرالى قىلمىستىق ىستەرگە – 70, اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار تۋرالى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 100 اەك مولشەرىندە سىياقى قاراستىرىلعان, – دەيدى ول.
ءبىز اينالامىزدا بولىپ جاتقان جەمقورلىق كورىنىستەرىنە كوزدى جۇما قاراماي, ونى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋعا اتسالىسساق, ەلىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ دا ارتۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا الامىز. ايتا كەتەيىك, سىبايلاس جەمقورلىق اۋىر قىلمىس سانالعاندىقتان, پارا الۋشىلار مەن بەرۋشىلەر جانە ورتاداعى دەلدالدارعا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساۋ مۇمكىندىگى بەرىلمەيدى, ياعني ولار كەسىلگەن مەرزىمدى تۇگەل وتەگەنشە بوستاندىققا شىعا المايدى.
