قازاق دالاسىندا بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاعان ءابىلحان قاستەەۆتىڭ ەسىمى كۇللى الەمگە تانىمال دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولارمىز. قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن جان-جاقتى سۋرەتتەگەن قىلقالام يەسى ءوز تۋىندىلارىندا قازاقتىڭ ءبىرتۋار تاريحي تۇلعالارىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن سومداپ, كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرعان سۋرەتشى. امانگەلدى يمانوۆ, شوقان ءۋاليحانوۆ, جامبىل جاباەۆ, ءسۇيىنباي ارون ۇلى, كەنەسارى قاسىموۆتىڭ پورترەتتەرى سۋرەتشى شەبەرلىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەكەندىگىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەيدى.
ءابىلحان قاستەەۆ شىعارماشىلىعىنداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ ىشىندە اباي ەسىمى ەرەكشە ورىن العاندىعى داۋسىز. قىلقالام يەسى ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىندە اباي تاقىرىبىنا قايتا اينالىپ كەلىپ, ۇلى اقىن تۇلعاسىنىڭ ەرەكشە, جاڭا قىرىن اشا تۇسكەن تۋىندىلار جاساعان. اباي بەينەسى, اباي تاقىرىبى سۋرەتشى ءۇشىن عۇمىرلىق تاقىرىپ بولدى.
1934 جىلى قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى اباي پورترەتتەرىنىڭ بايقاۋىن وتكىزدى. بۇل بايقاۋدى اقىننىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە 30 جىل تولۋىنا وراي قازاق مادەنيەتىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جاريالاعان ەدى. بايقاۋعا 20 سۋرەتشىنىڭ 22 جۇمىسى قابىلداندى. وسى بايقاۋعا ءا.قاستەەۆ تە قاتىسىپ, ۇلى اقىننىڭ بەينەسىن سومداۋداعى تىرناقالدى تۋىندىسىن ۇسىنىپ, ءوزى بەينەلەگەن تۇلعانىڭ پورترەتتىك ەرەكشەلىكتەرىن جەتكىزە ءبىلدى.
بۇدان كەيىن ءا.قاستەەۆ 1938, 1945 جىلدارى دا اباي بەينەسىنە بىرنەشە تۋىندىسىن ارنادى. سۋرەتشىنىڭ ءار تاريحي تۇلعانىڭ بەينەسىن سالۋداعى ىزدەنىسىنىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە ونەرتانۋشىلار امانگەلدى يمانوۆتىڭ پورترەتىن سالۋ ءۇشىن ءا.قاستەەۆتىڭ تورعاي ەلىن بىرنەشە اي بويى ارالاپ, زامانداستارىمەن كەزدەسىپ, قاس-قاباعى, مىنەز-قۇلقىنا دەيىن سۇراستىرعانىن ايتادى.
ال ءا.قاستەەۆتىڭ اباي بەينەسىن شىنايى كەسكىندەۋدەگى ىزدەنىسى جانە وسى ماقساتپەن 1947 جىلى ارنايى م.اۋەزوۆتىڭ كەڭەسى بويىنشا شىڭعىستاۋعا كەلگەنى جايلى قازىرگى ۋاقىتتا كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن سياقتى. قىلقالام شەبەرى ۇلى اقىننىڭ تۋعان جەرىن ارالاپ, اۋاسىمەن تىنىستاپ, ابايدىڭ زامانداستارىمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ ەستەلىكتەرىن تىڭداپ, ۇرپاقتارى, تۋىستارىمەن تانىسىپ, اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى كوپتەگەن دەرەك جينادى. سۋرەتشىنىڭ بۇل ساپارى تۋرالى فوتودەرەكتەر ابايدىڭ مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى. بۇل فوتوسۋرەتتەردەن ءا.قاستەەۆتىڭ جانىندا ۇنەمى ابايدىڭ نەمەرە تۋىسى ءارحام كاكىتاي ۇلى جانە ابايتانۋشى, سول كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ ورتالىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ءابىش جيرەنشين بولعاندىعىن كورەمىز.
وسى كۇنگە دەيىن مۇراجاي قورىندا ءا.قاستەەۆتىڭ 11 تۋىندىسى ساقتالىپ كەلەدى دەپ ايتىپ كەلگەن ەدىك. الايدا, مۇراجاي قورىنىڭ ساقتاۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن مۇراجاي قورىندا 1986 جىلدان بەرى ساقتالىپ كەلگەن سۋرەتشىنىڭ تاعى ءبىر جۇمىسى تابىلعانى جايلى ايتىپ, ونى تۇڭعىش رەت نازارلارىڭىزعا ۇسىنباقپىز.
بۇل – ءا.قاستەەۆتىڭ 1947 جىلعى ساپارىندا ءاردايىم قاسىندا جۇرگەن ءارحام كاكىتاي ۇلىنىڭ قارىنداشپەن سالىنعان پورترەتى. پورترەتتىڭ تومەنگى وڭ جاعىندا سۋرەتشىنىڭ قولتاڭباسى جانە «1947» دەگەن جازۋ بار. بۇل سۋرەتتىڭ ايگىلى قىلقالام شەبەرىنىڭ تۋىندىسى ەكەندىگىنىڭ ناقتى دالەلى. جۇقا سارعىش قاعازعا سالعان بۇل تۋىندىنىڭ تاريحي قۇندىلىعى باسىمدىراق. اتالعان سۋرەتتى 1986 جىلى 28 تامىزدا ءارحامنىڭ ۇلى ازات ىسقاقوۆ اكەسىنىڭ باسقا دا جەكە زاتتارىمەن بىرگە تاپسىرعان. ازات ءارحام ۇلى 1986 جىلى 9 شىلدە جانە 28 تامىزدا اكەسىنىڭ قالتا ساعاتى, تاقياسى, قازاقستاننىڭ 40 جىلدىعىنا العان ەسكەرتكىش مەدالى, كۇمىس شاي قاسىعى جانە جوعارىدا اتالعان سۋرەتتى مۇراجاي قورىنا سىيعا بەرگەن. بۇل زاتتار ءارحام كاكىتاي ۇلىنىڭ جەكە زاتتارى رەتىندە بىرگە ساقتالىپ كەلگەندىكتەن, قاستەەۆتىڭ جۇمىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلەۋسىز قالىپ كەلگەن.
ابايدىڭ تۋعان جەرىندە بولعان ساپارىنان كەيىن سۋرەتشىنىڭ اقىن تاقىرىبىنا ارنالعان تۋىندىلارى جاڭا ءبىر سەرپىن العانى ايقىن كورىنەدى. ساپار بارىسىندا جاسالعان كوپتەگەن ەتيۋد, ەسكيزدەردىڭ نەگىزىندە «قاراۋىل توبە», «سارىكول», «باقاناس پەن بايقوشقار» اتتى تۋىندىلارى, كەيىننەن «شىڭعىستاۋداعى جاز» پەيزاجدار توپتاماسى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن كولەمدى, كوركەم تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ابايدىڭ مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايىنىڭ قورىندا سۋرەتشىنىڭ ءار كەزەڭدەگى 11 تۋىندىسى كوپشىلىك نازارىنا كوپ ۋاقىتتان بەرى ۇسىنىلىپ كەلەدى. ونىڭ بەسەۋى – پورترەت جانرىنداعى, التاۋى – پەيزاجدىق جۇمىستار. بۇل تۋىندىلاردىڭ بارلىعىندا سۋرەتشى ءوزى جاقسى كورگەن اكۆارەل تەحنيكاسىن قولدانعان.
تۋىندىلاردىڭ بىرىندە بالا ابايدىڭ مەدرەسە شاكىرتى بەينەسىن كورسەك, ەندى بىرەۋىندە شىعارماشىلىق شابىت ساتىندەگى جاس ابايدى, كەلەسىسىندە ورتا جاستاعى ويعا شومعان تابيعات اياسىنداعى اقىن بەينەسىن كورۋگە بولادى. پەيزاجدىق جۇمىستاردا اقىننىڭ جاز كەزىندە جايلاۋعا قونىستاناتىن باقاناس پەن بايقوشقار ولكەسىن, شىڭعىستاۋداعى جازعى اۋىل كورىنىسىن, سارىكول, قاراۋىل توبەنىڭ كوركەم سۋرەتتەرىن كورىپ, تاماشالايسىز.
اتالعان تۋىندىلار مۇراجاي قورىنا ءار جىلدارى كەلىپ ءتۇسكەن, حرونولوگياسىنا قاراساق, 1947-1971 جىلداردى قامتيدى. 60-شى جىلدارى جانە 1971 جىلى جاسالعان 5 تۋىندىسى اقىننىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مۇراجايدىڭ جاڭا ەكسپوزيتسياسىن جاساۋ كەزىندە مۇراجاي قورىنا قابىلدانعان. قىلقالام شەبەرى اقىننىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قۇرمەتتى قوناقتارىنىڭ قاتارىندا بولعان ەدى.
شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وڭىرىندەگى مۋزەيلەردىڭ ىشىندە ءا.قاستەەۆ تۋىندىلارى تەك ءبىزدىڭ مۇراجايىمىزدىڭ قورىندا بار ەكەندىگى جانە ءبىرلى-ەكىلى تۋىندى عانا ەمەس, تۇتاستاي ءبىر كوللەكتسيا بولىپ ساقتالىپ كەلە جاتقاندىعىن ماقتانىشپەن ايتامىز. سول سەبەپتى باسقا مۇراجايلار تاراپىنان اتالعان كوللەكتسياعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ارنايى سۋرەتشى تۋىندىلارىنان كورمە ۇيىمداستىرۋعا شاقىرۋلار الدىق. مۇراجايلار اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىستار ناتيجەسىندە وسكەمەن قالاسىنداعى شىعىس قازاقستان ونەر مۇراجايىندا ءا.قاستەەۆ شىعارمالارىنىڭ كورمەسى ناۋرىز-مامىر ايلارىندا وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلىپ, كورەرمەندەر قىلقالام قۇدىرەتىنە ءتانتى بولدى. ول تۋرالى كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن عالامتور جەلىلەرىندە دە جازىلدى.
قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن سالعان, حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆ شىعارمالارىنىڭ ۇلى اقىنعا ارنالعان ءبىر بولىگى ءبىزدىڭ مۇراجايىمىزدا ساقتالۋى – ۇلكەن مارتەبە جانە ماقتانىش. بۇل تۋىندىلار ونەرسۇيەر قاۋىمدى, بىرىنشىدەن, ەسىمى الەمگە تانىمال تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعىمەن ەتەنە تانىسۋعا, سول ارقىلى قازاق ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرى جايىندا كەڭىرەك ماعلۇمات الۋعا مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشىدەن, قازاقتىڭ ۇلى اقىنى – ابايدىڭ بەينەسىن, ونىڭ تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتىن تانىپ, ءبىلىپ, تاماشالاۋعا, اباي الەمىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە جەتەلەيدى.
مەيرامگۇل قايرامباەۆا,
اباي مۇراجايى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى.
سەمەي.
