العاشقى مۇعالىم

حح عاسىرداعى اتىشۋلى قىرعىن كامپەسكە, الاپات اشارشىلىق, ستالين­دىك جويقىن قۋعىن-سۇرگىن سياق­تى قانقۇيلى وقيعالاردى كوزى­مەن كورىپ, بارشاسىن باستان كەشىر­گەن, كامىل ءپىر قولداپ عاسىر جاسا­عان ۇستاز-ابىز قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەكتەپ مۇعالىمى, كسرو حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, شەت اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى شاۋكەي جۇقان ۇلىمەن اقسۋ-ايۋلى كەنتىندە ءوزىنىڭ قاراشاڭى­راعىندا جۇزدەسىپ, ديدارلاسىپ – سىرلاسقانىمنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت! بۇل – 2014 جىلدىڭ تامىلجىعان تامىز ايىنىڭ 14-ءشى جۇلدىزى ەدى. اتالىق, ۇستازدىق, كىسىلىك, بىلىكتىلىك قاسيەتتەرى مول, تولقىندى شاشى تولقىندى ويىنان حابار بەرگەندەي كوكىرەگى داڭعىل, شەجىرەشى شاۋكەن قاريا تاعىلى-بۇعىلى تاۋلارىنىڭ قىران قۇسىنداي اڭ­قىل­داعان اق پەيىلمەن ساڭقىلداپ سويلەپ, ەل, ولكە تاريحىنان, اسىرەسە, اقجولتاي – اعىباي باتىر, دەرىپ­سالى باتىر, جونقۇتتى شەشەن, شورتانباي جىراۋ, ماياسار اقىن جايىندا جاڭا مالىمەتتەردى جايىپ سالادى. مەنى شاشۋباي اقىن­نىڭ جانسەرىگى قايراتكەر اقىن ءسارىپجىپ ازبەرگەن ۇلىنىڭ (1862-1934) شىعارماشىلىق ءومىربايانى قىزىقتىرىپ جۇرگەندىكتەن, ونىڭ «سارىارقا» دەيتىن داستانىنىڭ تاريحي تاعدىرى ەدى. 1929 جىلى ىرعالعان قالىڭ ەلدىڭ ۇدەرە اۋىپ, ءارى تونالىپ, ءارى قىرىلعاندىقتان شى­عارعان زارلى تولعاۋدى كەڭەس كەزىن­دە بىلەتىندەر قورىققانىنان كۇمىل­جىگەنىن وكىنىشپەن ايتتى. ول اشارشىلىق جىلدارىندا ەلدىڭ باسىن قوسىپ, ەڭبەككە جۇمىلدىردى, ەگىن سالدىردى, ۇجىمدىق شارۋاشى­لىق ۇيىمداستىردى. ەسكە ساقتاۋ مەن ويلاۋ قابىلەتى تەگەۋرىندى شاۋكەي جۇقان ۇلى 1943 جىلى ءى رەسپۋبليكالىق ايتىس ۇيىم­د­استىرىلعان راديودان مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ تەرەڭ ويلى ءسوزىن تىڭ­داعانىن قۇشتارلىقپەن تامسانا ايتتى. م.اۋەزوۆتىڭ ءوزىنىڭ جەر­لەسى ورىنبەك بەكوۆپەن «قازاق مەم­لەكەتتىك تەاترىنىڭ جەتى جىل­دىعى» دەيتىن ماقالا جازعانىن جانە ول 1934 جىلى قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى بولعاندا, اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىن» ساحناعا شىعارعان ەكەن. مەملەكەت قايراتكەرى, جالىندى شەشەن, كوسەمسوزشى ورىنبەك بەكوۆتىڭ ءومىر تاريحىن تەرەڭنەن تولعاپ, ونىڭ سپاسسك زاۋىتىندا قارا جۇمىسشى بوپ ىستەگەن جىلدارىندا ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جاتىق سويلەۋدى ۇيرەنگەن. سەبەبى, زاۋىتتىڭ يەسى اعىلشىن بولعان. اتالى جۇرتتىڭ ارداگەرى شاۋكەي جۇقان ۇلى 1937-1941 جىلداردا اقمولا پەداگوگيكا ۋچيليششەسىندە وقىعان. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى حاسەن ءسارىنجىپوۆ (1904 -1980): «جاق­­سى مۇعالىم ەكەنسىڭ» دەپ ەڭبە­گىن جو­عارى باعالاعان. مىنەزگە دە, ءتاجى­ريبەگە دە, تىلگە دە باي تارلان تۇلعا ءشاۋ­كەي جۇقان ۇلى ءوز زامانىنىڭ جانە تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى­نىڭ رۋحانياتى تاري­حىنا جەتىك. «باس­تاۋىش مەكتەپ – مەنىڭ ءومىرىمنىڭ نەگىزىنە اينالدى. اينالامىزعا ادال بولدىق – بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامادىق, اعايىنعا ادال بولدىق – قيىندىقتا ءبىر-بىرىمىزگە قول ۇشىن ۇسىنۋدان جالىقپادىق, وتان­عا ادال بولدىق – ول ءۇشىن وت پەن سۋ كەشۋگە اركەز دايىن تۇردىق» دەيدى. اقىلگوي اقساقالدىڭ سويلەۋ مادەنيەتىندە پاراسات پەن تازا­لىق بار. مايتالمان ۇستاز حاسەن ءسارىن­جىپوۆتىڭ بولمىسىن «جىلان­نىڭ كوزىندەي ءتۇيىر زاتقا» قىزىقپاۋشى ەدى دەپ بەينەلى سوزبەن جەتكىزدى. ءوزىنىڭ ەلۋ ءتورت جىل بويعى ۇستاز­دىق ەڭبەگىندەگى وزات پەداگوگي­كالىق ءادىس-تاسىلدەرىن, وقىتۋ ءتاجىري­بەلەرىن «ءبىلىم نەگىزى – باستاۋىشتا», «انا ءتىلىڭدى قۇرمەتتە», «وقۋ­شىلاردىڭ ۇيدە ساباق دايىنداۋىنا قالاي كومەك جاساۋعا بولادى؟», «جاڭا پرو­گرامماعا كوشۋدىڭ العىشارتى», «كوركەيسە اۋىل – كوركەيەمىز ءبارى­مىز», «قازاق ءتىلى ءپانى بويىنشا ءسوز قۇرا­مىن وقىتۋداعى تاجىريبەمنەن», «وقۋشىلاردى كوللەكتيۆتىك سەزىمگە تاربيەلەۋ» دەيتىن ماقالالارىندا ايشىقتى باياندادى. ولار: اۋىزشا مادەنيەتتى سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ, كلاسس تاقتاسىن, مەتوديكالىق كورنەكى قۇرال­داردى, تاريحي كارتينالاردى, بوياۋلى سۋرەتتەردى شەبەرلىكپەن ءتيىم­دى پايدالانۋ, ءدارىستى زاماناۋي كوكەي­كەستى جاڭالىقتارمەن كوركەيتىپ بايىتۋ ءارى عىلىمي سيپاتىن تەرەڭدەتۋ, وقۋشىلاردىڭ قابىلداۋ, ءتۇسىنۋ, ويلاۋ ەرەكشەلىكتەرىن قاداعالاۋ, ولكە تاريحىنا ءمان بەرۋ. ۇستاز ەڭبەگى, مەرەيى, ءىلتيپاتتى, ءىلىمدى-ءبىلىمدى, بىلىكتى شاكىرتتەرمەن ولشەنەرى حاق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ونىڭ اتاقتى شاكىرتتەرى عىلىم قاي­راتكەرلەرى اكادەميكتەر جامبىل اقىل­باەۆ, بايان راقىشەۆ, ءانشى گۇل­بار­شىن اقپانوۆا, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى راقىمبەك رىس­بەكوۆ, جازۋشى كامەل جۇنىستەگى, قاي­رات­كەر قاسىمبەك مەديەۆ جانە ت.س.س. ويى دا, قالامى دا قارىمدى, ولكە تاريحىنىڭ بىلگىرى شاۋكەي جۇ­قان ۇلىنىڭ «تابارىك» دەيتىن كىتابىندا (2011) ءوز ءومىرىنىڭ سوق­پاق­تارى, وسكەن ولكەسىنىڭ, اتا تاري­حىمىزدىڭ شەجىرەسى, تۇلعاتانۋعا قاتىستى پايىمداۋلارى, ايتۋلى زامانداستارى جايىنداعى لەبىزدەرى, «ءومىردىڭ بوياماسىز شىندىعىنان» تۋىنداعان اڭگىمەلەرى, باتا-تىلەكتەرى جيناقتالعان. داۋىرلەرمەن بەتپە-بەت ساليقالى سۇحبات قۇرعان سۇڭعىلا اقساقالدىڭ وي جۇيەسى مەن سىر ءدۇ­نيەسى مەيلىنشە ماعىنالى. «اينا اينا ەمەس, حالىق – اينا» دەگەندەي, ەل شاۋكەي جۇقان ۇلىن حاس جاقسىنىڭ ءوزى, ەسكىلەردىڭ كوزى, ءبىلىم ءنارىن اياماعان, ونە بويى ۇلگىلى-ونە­گەلى ۇستاز, ايماقتىڭ, اۋلەتتىڭ قۇتى دەپ سانايدى. سوندىقتان دا ەل ار­دا­عىنىڭ ۇشار كوگى, ساعىنىشپەن قونار كولى, ساۋلەتتى جەرى بار. سەرىك نەگيموۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. استانا.