كودەكس كۇردەلەنە ءتۇستى

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان باستاپ قىلمىستىق, قىلمىستىق اتقارۋ نەمەسە اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەرىمىزگە ساي ءبىر­قاتار وزگەرىستەر ومىرگە ەنگەنى بەلگىلى. ەندى ءتارتىپ وسى جاڭا زاڭدارداعى تالاپتارعا ساي ورىندالۋى كەرەك. ويتكەنى, زاڭ بارىمىزگە ورتاق. زاڭنىڭ اتى – زاڭ. كونستيتۋتسيامىزدان باستاۋ العان زاڭدارىمىزدىڭ تالاپتارى مەن قاعيدالارىن قاتاڭ, بۇلجىتپاي, مەيلى قانداي جاعداي تۋماسىن اينىتپاي ساقتاۋ كەرەكتىگىن وسى زاڭداردى دايىنداۋعا ات­سالىسقاندار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى دە جارىسا ايتادى. سولايى سولاي عوي, الايدا كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنە جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋگە كەلگەن ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش بايمولدينا جانە ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى يگور لەپەحا تەك تازا رەسمي تىلدە بايانداما جاسادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ەڭ بولماسا ۇيرەنشىكتى جاعدايداعىداي باياندامانىڭ باسىنا جانە اياعىنا ءبىر اۋىز ءسوز قايران مەملەكەتتىك تىلدە قوسىلىپ ايتىلمادى. ءمۇيىزى قاراعايداي قوس مينيسترلىكتىڭ لاۋازىمدى ەكى وكىلى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسىنداعى نەگىزگى ءمان-جايلار تۋرالى» قولدارىنداعى باياندامالارىن سۋدىراتىپ شىقتى. ارينە «بۇل قالاي؟!» دەگەن جۋرناليستەرگە: «ءبىز وسىندا كەلگەنىمىزدە قازاق تىلىندە مە, الدە ورىس تىلىندە بايانداما جاساساق پا دەپ ويلاندىق. بىراق مەن وسىندا كەلگەن سوڭ جيىلىپ وتىرعان جۋرناليستەر تۇرىنە قارادىم دا, بۇلاردىڭ بارلىعى بىردەي قازاق ءتىلىن بىلمەيدى دەپ ويلادىم. سوندىقتان دا باياندامامدى باسىنان باستاپ, اياعىنا دەيىن ورىس تىلىندە جاسادىم», دەپ ءتۇسىندىردى ز. بايمولدينا. مۇنداي جاۋاپتى, ارينە, زالداعى زاڭعا مويىنسۇناتىن ءبىر­قاتار جۋرناليستەر قاۋىمى دا كۇتپەگەن ەدى. سوندىقتان قا­لاساڭىز دا, قالاماساڭىز دا مۇنداي قىلىق ءبارىبىر جالعاسىن تابا بەرەتىندىگى انىق. سولاي دەسەك تە قوس وكىل زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋ كەرەك جانە وعان سىزدەر دە اتسالىسۋلارىڭ كەرەك دەپ جارىسا ايتتى. ال اتالعان كودەكس 920 باپتان تۇرادى دەيدى ولار. قازىرگى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ۋاقىت سىنىنان وتكەن نەگىزگى ەرەجەلەر قامتىلىپ, ولار جالپى, ەرەكشە جانە راسىمدىك بولىمدەرگە جيناقتالعان كورىنەدى. جاڭا كودەكستىڭ قولدانىستاعى رەداكتسياسىندا تالاپتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوزدەگەن نە­گىزگى باعىتتاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى اكىمشىلىك زاڭنامانى رەفورمالاۋعا باعىتتالعان. بىرىنشىدەن, مۇندا شاعىن بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋدى ىزگىلەندىرۋ باعىتى ايقىن كورسەتىلگەن. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە سالىناتىن ايىپپۇلدار مولشەرى ورتا ەسەپپەن العاندا ەكى ەسە ازايتىلعان. اكىمشىلىك جازانىڭ ورنىنا ەندى ەسكەرتۋدى قولدانۋ اياسى كەڭەيتىلگەن. ەكىنشىدەن, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قاراۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ورگانداردىڭ قۇزىرەتى قايتا قارالىپ, اتاپ ايتقاندا, ايىپپۇل تۇرىندەگى اكىمشىلىك جازا كوزدەلگەن باپتار ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قارا­ۋ­ىنا بەرۋ جولىمەن سوتتاردىڭ قىزمەتى جەڭىلدەتىلەدى. ءۇشىن­شى­دەن, ەگەر ادام اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان سوڭ بەرىلگەن تۇبىرتەك ارقىلى ايىپپۇل ءتو­لەسە قىسقارتىلعان ءىس جۇرگىزۋ ەنگىزىلەدى. ءسويتىپ, ادام ءوز كىناسىن مويىندايدى, ءوز ەركىمەن ايىپپۇل تولەۋگە ەش نارازىلىعى جوق ەكەندىگىن بىلدىرەدى. بۇل رەتتە حاتتاما تولتىرىلعاننان كەيىن جەتى كۇن ىشىندە ايىپپۇلدىڭ تولىق قۇنىنىڭ 50 پايىزىن عانا تولەپ قۇتىلۋ جاعى دا قاراستىرىلعان. ال ەگەر ادام قۇقىق بۇزعانىنا كەلىسپەگەن جاعدايدا ءىس جالپى تارتىپپەن قارالادى. ايىپپۇل تولەتۋدە, كوبىنە, سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرى ورىن الادى دەيدى. وسى سىبايلاس جەمقورلىققا بەيىم كورىنىستەردى جويۋ ماقساتىندا, سونداي-اق قىسقارتىلعان ءىس جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ايىپپۇلدىڭ ناقتى ايقىندالعان مولشەرى كوزدەلگەن. بۇعان قوسا, كودەكسكە جەڭىلدەتىلەتىن ءمان-جايلاردى بەلگىلەۋ كەزىندە جەكە تۇلعاعا سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇل سوماسىن جالپى سومانىڭ 30 پايىزىنا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورمانى ەنگىزۋ باستى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ال اشىعىن ايتقاندا, ءبۇ­گىنگى كۇنى ۋاكىلەتتى ورگاندار انىق­تاعان بارلىق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ 90 پايىزى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا تيەسىلى ەكەندىگىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس دەيمىز. تەك وتكەن جىلى عانا ءىىو قىزمەتكەرلەرى 3 ملن. 326 مىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى, ونىڭ ىشىندە 2 ملن. 321 مىڭ جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋشىلىقتاردى انىقتادى. ءسويتىپ, جالپى سوماسى 26 ملرد. 042 ملن. تەڭگە تۇراتىن 2 ملن. 772 مىڭ ايىپپۇل سالىندى. وسىلايشا جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن 48 مىڭنان استام جۇرگىزۋشى كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ, 8,6 مىڭ قۇقىق بۇزۋشى اكىمشىلىك قاماۋعا الىنعان ەكەن. ال ەندى اعىمداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس اكىمشىلىك ىستەردى قاراۋ راسىمدەرىن ەلەۋلى وزگەرتىپ وتىر. سەبەبى, مۇندا اكىمشىلىك ءوڭدىرىستى وڭايلاتۋعا باعىتتالعان كەڭ كو­لەمدى شارالار قاراستىرىلعان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ايىپپۇلداردى تولەۋدى ىنتالاندىراتىن تەتىكتەر دە ەنگىزىلگەن. بۇرىن دا ايتقانىمىزداي, كودەكستىڭ ەرەكشە بولىمىندە قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار ساناتىنا جاتقىزىلعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قوسپاعاندا, ىشكى ىستەر ورگاندارى اكىمشىلىك حاتتامالار تولتىرۋعا ۋاكىلەتتى بولىپ تابىلاتىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ قۇ­رامدارى مەن سانكتسيالارى نە­گىزىنەن وزگەرىستەرگە ۇشىراعان جوق دەيدى. ماسەلەن, بۇرىن بىرەۋدى سوققىعا جىعۋ 5 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋعا نەمەسە 10 تاۋلىككە قاماۋعا الۋعا اكەپ سوقتىرسا, قازىرگى جاڭا كودەكس بويىنشا ادامدى سوققىعا جىعۋ قىلمىس بولىپ سانالىپ, 100 اەك مولشەرىندەگى ايىپپۇلمەن نەمەسە 120 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋعا, ءتىپتى 45 تاۋلىككە قاماۋعا الۋمەن جازالانادى. سونىمەن قاتار, كولىك قۇرالىن ماس كۇيىندە باسقارعان ادام قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».