ىرىقتاندىرۋدىڭ ىجداعاتتى قادامى

بۇل ماسەلە تۋرالى جىل باسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا دا قوزعاپ, ەل وركەندەۋىنە جول اشاتىن بىرقاتار ناقتى مىندەتتى شەشۋ قاجەتتىگىنە توقتالعان ەدى. سونىڭ ىشىندە اۋقىمدى ونەركاسىپ جوبالاردىڭ ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن, ينستيتۋتسيو­نالدى ينۆەستورلارمەن جانە ساراپشىلارمەن بىرگە پىسىقتالىپ, ناقتى جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى.

«مەنىڭ تاپسىرماممەن ۇكىمەت مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ قارىم-قاتىناسىن قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەپ جاتىر. سالىق جۇيەسىن جەتىلدىرگەندە تەك تولەم جيناۋ تاسىلىمەن شەكتەلىپ قال­ماۋ وتە ماڭىزدى. ءبىر جاعىنان, ينۆەس­تورلارعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ازايىپ كەتپەۋىنە ءمان بەرگەن ءجون. ياعني تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋ قاجەت. جاڭا بيۋدجەت كودەكسى دە – وتە ماڭىزدى قۇجاتتىڭ ءبىرى. ءبىز «قازىنا قاراجاتىنا» دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتىپ, ونى ءتيىمدى, جونىمەن ءارى ۇنەمدەپ جۇمساۋعا ءتيىسپىز. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءىسىن جانە مەملەكەت پەن جەكە سەكتوردىڭ سەرىكتەستىگىن رەتتەيتىن جاڭا زاڭدار ەلەۋلى ءرول اتقارادى. وسى قۇجاتتار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءىسىنىڭ اشىق بولۋىن دا قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق ەكونوميكانى دامىتۋعا قاجەتتى قاراجات قورىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى پرەزيدەنت.

پرەزيدەنت بۇل ماسەلەگە بيىل 7 اقپانداعى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا كەڭىرەك توقتالدى. جيىندا بىلتىر اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلاپ, الداعى كەزەڭنىڭ باستى مىندەتتەرىن ايتا كەلىپ, ۇكىمەت پەن اكىمدەر جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. مۇنىمەن قاتار جاڭا سالىق كودەكسى تۋرالى, بۇعان قوسا ۇكىمەت جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭدى باستاۋعا ءتيىس ەكەندىگى ايتىلدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى, قۇرىلىس سالاسىن رەتتەۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, بۇل جۇمىستى ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ىسىندەگى رەفورمالارمەن بارىنشا ۇيلەستىرۋ قاجەتتىلىگى جيىن ماڭىزدىلىعىن اشا تۇسكەندەي.

اتالعان وتىرىستا پرەزيدەنت ەكونوميكانى كەشەندى تۇردە ىرىقتاندىرۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن باسا ايتقان ەدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە شامادان تىس ارالاسۋىنان بىرتىندەپ باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وتە ماڭىزدى رەفورما.

«بۇلار ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىستى ماڭىزدى مىندەتتەر. باقىلاۋسىز مونوپوليانى, رەسۋرستاردى ادىلەتسىز ءبولۋدى, باسەكەنىڭ زاڭسىز تاسىلدەرىن قولدانۋدى تۇبىرىمەن جويۋ قاجەت. جەكەشەلەندىرۋ ءتيىمدى جۇرگىزىلگەن جاعدايدا عانا ەكونوميكانىڭ بارىنشا ەركىن دامۋىنا جول اشىلادى», دەدى پرەزيدەنت.

ارتىنشا ۇكىمەتكە مەملە­كەتتىك مەنشىك ءتىزىلىمىن قايتا قاراۋ جانە جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرى­سىنىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ناقتىلاۋ, سونداي-اق ستراتەگيالىق جوسپار­لاۋ جانە رەفورمالار, باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىكتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ ءبىر اي ىشىندە «ەكو­نوميكانى ىرىقتاندىرۋ» (ليبەراليزاتسيا) تۋرالى جار­لىقتى ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.

ماقالا باسىندا ايتقانداي, وتكەن اپتادا مەملەكەت باسشىسى «ەكونوميكانى ىرىقتان­دى­رۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. بەكى­گەن قۇجات­تىڭ نەگىزگى باعىتى – باسە­كەلەس­تىكتى دامىتۋ, ەكو­نومي­كاعا مەم­لەكەتتىڭ ارالاسۋىن قىس­قار­تۋ, بيزنەس شىعىندارىن ازايتۋ ارقىلى كاسىپكەرلىك سالا­سىن­داعى ەركىندىك. ول ءۇشىن ءبىرىن­شى با­سەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامى­تۋ اگەنتتىگىنىڭ جانىنان جەكە­شە­لەندىرۋگە جاتاتىن مەملەكەتتىك اكتيۆتەردىڭ كريتە­ريلەرىن ازىرلەۋ جانە ولار­دىڭ تىزبەسىن قالىپتاس­تىرۋ­دى قامتاماسىز ەتەتىن جەكە­شەلەندىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق وفيس قۇرىلماق. سونىمەن قاتار «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق جانە ونىمەن ەنشىلەس كومپا­نيالاردىڭ كورپوراتيۆتىك باس­قارۋ مەن ساپاسىن ارتتىرۋ جانە ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرى جولعا قويىلادى. تاۋارلار نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار ناقتى شارا قابىلدانادى.

بۇدان بولەك, بيزنەس اشۋ جانە ونى جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ كوم­مەرتسيالىق قىزمەتىنىڭ قول­جەتىمدىلىگى, تەحنيكالىق شارت­تاردى الۋ جانە ينجەنەرلىك جەلى­لەرگە قوسىلۋ راسىمدەرىن جەڭىل­دەتۋ كوزدەلگەن. ول ءۇشىن قازاق­ستاندىق ستاندارتتار بويىنشا مىندەتتى تۇردە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەمەي, قۇرىلىس سالۋعا وزىق حالىقارالىق ستان­دارت­تارعا ساي كەلەتىن جوبالاردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.

جارلىقتا بيزنەستىڭ قۇقىعى مەن زاڭدى مۇددەسىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باسىمدىق بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق قىزمەت سالاسىنداعى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىل­مىس ساناتىنان الىپ تاستاۋ, مەملە­كەتتىك ورگاندار باستا­ماشىلىق ەتەتىن تىيىم سالۋ-شەكتەۋ شارا­لارىن پروكۋرورلارمەن كەلىسۋ جانە باسقا دا راسىمدەر ارقىلى كۇشەي­تۋگە باعىتتالعان ءىس-شارا­لار كەشەنى جەكە بلوك رەتىندە بەرىلگەن.

جارلىقتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىك سەك­توردىڭ ۇلەسىن اۋقىمدى جانە جە­دەل تۇردە قىسقارتۋعا, جەكە كاسىپ­كەرلىك ءۇشىن ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى ۇلعايتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ساراپ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, جار­لىق كاسىپكەرلىك باعىتتا ەركىن­­دىك بەرەدى. سونداي-اق ال­داعى ۋا­قىتتاعى قۇقىقتىق, ەكو­نو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاع­دايلار مەن كەپىلدىكتەردى ايقىندايدى.

«قۇجاتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىدا ءمانى دە, ماڭىزى دا زور دەپ ەسەپتەيمىز. نەگىزگى باعىتى – جەكەمەنشىكتى, ونىڭ ىشىندە وعان قولسۇعىل­ماۋ­شىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ. سونداي-اق جەكە كاسىپكەرلىك قىزمەتىنىڭ ەركىندىگى, نارىققا قاتىسۋشىلار اراسىنداعى ەركىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, نارىققا قول جەتكىزۋدە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى تومەندەتۋ جانە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستاردا بيزنەستىڭ شىعىندارىن جاپپاي ازايتۋعا دەگەن وڭ قادام دەسەك بولادى», دەيدى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى باۋىرجان مۇقان.

ايتۋىنشا, اقش ەكونومي­كاسىن وسى مىسالعا ابدەن جات­قىزۋعا بولادى. سەبەبى وندا كاپي­تالداردىڭ قوزعالىسىنا دەگەن باقىلاۋ شەكتەلگەن, ءتىپتى جوق دەسە دە بولادى. ەكونوميكاداعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەر وتە تومەن. حح عاسىردىڭ اياعىنان باستاپ ۆاليۋ­تالىق باقىلاۋ دەگەن مۇل­دە جوق. قۇقىقتىق جانە سوت جۇيە­سىنە, ونى اكىمشىلەندىرۋگە قاتىستى تولىققاندى تاۋەلسىزدىك ورىن العان. جالپى, جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ قۇقىعى وتە جوعارى دەڭگەيدە قورعالعان.

بۇل پىكىردى تاۋەلسىز ساراپشى رۋستام ءجۇرسىنوۆ تا قولدايدى ءارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعى ەلدەگى وڭ وزگەرىستەرگە باستايدى دەگەن سەنىمدە.

«پرەزيدەنت جارلىعى – مەم­لەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىن ازايتۋ جانە باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋ جولىنداعى ما­ڭىزدى قادام. سونىمەن قاتار جار­لىق ۇلتتىق ستاندارتتار بويىنشا جوبالىق قۇجاتتامانى مىندەتتى تۇردە ازىرلەمەي-اق, قۇرىلىس ءۇشىن حالىقارالىق ستاندارتتاردى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى, سونداي-اق بيزنەس قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتەدى. بۇل ەلدەگى جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى», دەيدى ساراپشى.

ول كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە بيزنەس-ومبۋدسمەن كەڭسەسى ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ «تازا پاراقتان» رەتتەۋ­دى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇر­گىزگەنىن, 10 مىڭنان استام ەسكىرگەن جانە ارتىق تالاپتار جويىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق جارلىقتى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا جانە قولايلى كاسىپكەرلىك احۋال جاساۋعا باعىتتالعان ەلدىڭ ەكو­نو­ميكالىق ساياساتىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى دەپ باعالاپ وتىر.

ارنايى كەشەندى جوسپار ناتيجەسىندە 2025 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن 14 پايىزعا دەيىن ازايتۋ كوزدەلگەن. باۋىرجان مۇقاننىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك مەنشىكتە ەل بويىنشا 675 نىسان بار. سونىڭ ىشىندە 7 نىسان – رەسپۋبليكالىق, 250-ءى – كوممۋنالدىق جانە 262 ۇلت­تىق حولدينگتەر مەن كوم­پا­نيا­لارعا تيەسىلى. سونداي-اق الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپورا­تسيالارعا تيەسىلى 150 نىسان بار.

«وسىلاردىڭ ءبىرشاماسىن جەكە­مەنشىككە بەرۋ ۇدەرىسى ءجۇ­رىپ جاتىر. بۇل – ەكونوميكانى ىرىق­تاندىرۋعا قاتىستى العى­شارت­تاردىڭ ءبىرى. جەكە كاسىپكەر­لەر وسى نىسانداردى باسقارۋ ارقى­لى قوعامدىق سيپاتى بار قىز­مەت­تەردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىن­دىكتەر الادى. ەكىنشىدەن, اتالعان قۇجات تاۋار باسەكەلەستىگىن ارت­تىرۋعا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىن­دەگى كەدەرگىلەر مەن بيزنەس شىعىن­دارىن ازايتۋ ارقىلى كاسىپ­كەر­لىك­تىڭ بەلسەندىلىگىن جوعا­رى­لاتۋعا سەپ­تىگىن تيگىزبەك. جال­پى, ەكونو­مي­كا­لىق جۇيەدە ىرىق­تاندىرۋ شارا­سى نەعۇرلىم جو­عا­رى بولسا, سو­عىر­لىم ءپوزيتيۆتى ناتي­جەگە جەتە الا­مىز دەپ ويلايمىن», دەيدى ەكو­نوميكالىق زەرتتەۋ­لەر ينستي­تۋتىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى.