ەجەلگى تاراز – تومەنگى بارىسحان
جەر اتاۋلارىنىڭ قايدان شىققانىن بىلۋگە كوپتەن ىنتا تانىتىپ كەلەمىن. اسىرەسە تومەنگى بارىسحان دەگەن ەجەلگى اتاۋ (بۇگىندە بۇل بايزاق اۋدانىنداعى قوستوبە اۋىلدىق وكرۋگىنە كاراستى تالاس اۋلىنىڭ اۋماعى) ەرەكشە قىزىقتىرادى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى مىڭجىلدىقتاعى وسىناۋ كونە قالاشىق ۇلى جىبەك جولى بويىندا, تاراز قالاسىنان قول سوزىمداي عانا جەردە ورنالاسقان. مىڭجىلدىقتار اۋىسىپ جاتسا دا, تومەنگى بارىسحان تاريحى كونەرمەي, ەلمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.
مەنىڭ ءجاسوسپىرىم كەزىمدە كونەكوز قاريالار ولكەمىز تۋرالى اڭىزداردى سىر ەتىپ شەرتەتىن. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى مىڭجىلدىقتا قاسيەتتى جەرىمىزدە ساقتار, ۇيسىندەر, ءسال كەيىنىرەك كارلۇقتار مەن باسقا دا تۇركىتەكتەس ەلدەر ءومىر سۇرگەن. قاراتاۋ باۋرايىنا جۇرت قالا تۇرعىزا باستادى. ءوز باستاۋىن بيىك تاۋلاردىڭ قارلى شىڭدارىنان الاتىن تالاس وزەنى بۋىرقانىپ اعىپ جاتتى. ول – قازىر دە وبلىستاعى ەڭ ۇلكەن وزەننىڭ ءبىرى. ەرتە زاماندا وزەن ولكەمىزدىڭ كەرەمەتى سانالدى. اڭعارلارى, جازىقتارى كوك مايساعا بولەنىپ تۇردى. وزەن جاعاسىندا جابايى الما, المۇرت, شيە, ورىك, قاراقات, دولانا, شىرعاناق, قاراعان, سامىرسىن, يتمۇرىن تۇتاسا ءوسىپ تۇراتىن. اق قايىڭ, تەرەك, قاراعاش, تيان-شان شىرشاسى, جاڭعاق اعاشى تاۋدىڭ باسىنا دەيىن ورمەلەي ءوسىپ, قايتا اڭعارلارعا قاراي قۇلايتىن. وزەن سۋىندا بالىقتىڭ الۋان ءتۇرى ءجۇزىپ جۇرسە, جاعالاۋىندا ۇيرەك, قاز, اققۇتان مەن كوكقۇتان, نۋ توعايلاردىڭ اراسىندا جابايى مىسىق, تاعى باسقا جان-جانۋار كوپ ەدى.
تاۋ ەتەگىندەگى جەردىڭ جۇمساقتىعى سونشالىق, ونى اعاش كەتپەنمەن-اق وڭدەي بەرۋگە بولاتىن. وسىعان وراي ءار تۇرعىن ءوزى ۇناتقان ىسىمەن اينالىستى, ءار الۋان قولونەرلىك كاسىپتى دامىتتى. تەمىر ۇستالارى, اينەك جاساۋشىلار, زەرگەرلەر, بالشىقتان ىدىس جاساۋشى شەبەرلەر, تىگىنشىلەر, اعاش ۇستالارى ەرەكشە قادىرلەنەتىن. جالپى, تومەنگى بارىسحان تۇرعىندارى ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىمەن تانىلدى. مول ءونىم وسىرە ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا تالاس اڭعارىنىڭ جەرى ءوز تۇرعىندارىن عانا ەمەس, تاراز قالاسىنىڭ دا, سونىڭ ىشىندە جەر وڭدەمەيتىن جاۋىنگەرلەردى, قولونەرشىلەردى, امىرشىلەردىڭ قىزمەتشىلەرىن اسىراي الاتىن. ايتپاقشى, بارىسحاننىڭ تۇرعىندارى تۇت اعاشىن دا ءوسىردى, تاراز قالاسىنىڭ شەبەرلەرىمەن بىرگە جىبەكپەن تىگىنشىلىك ەتۋ قىتاي شەبەرلەرىنىڭ عانا ۇلەسىنە تيگەن ءىس ەمەس ەكەنىن دالەلدەپ شىعا الدى. ەرتە زامانداعى ءبىزدىڭ شەبەرلەر توقىعان جىبەك ماتا قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ, ۆيزانتيانىڭ ماتالارىنان كەم تۇسپەدى.
ال جەر اتاۋىنىڭ نەلىكتەن تومەنگى بارىسحان اتالۋىنا كەلسەك, بۇل تۋرالى ەرتەدەن كەلە جاتقان ءبىر اڭىز بار. وسىدان مىڭداعان جىل بۇرىن قاراتاۋ باۋرايىن ەرجۇرەك, ەڭبەكقور, نامىسقوي جۇرت جايلاعان ەكەن. ولار قيىندىقتىڭ ءبارىن جەڭە ءبىلىپ, ۇيلەر تۇرعىزدى, ءار الۋان كاسىپشىلىكتەردى دامىتتى. بيىك شىڭدارىن قالىڭ قار باسىپ جاتاتىن تاۋدا جانە ونىڭ اڭعارلارىندا, جازىقتا بارىس, قاسقىر, ارقار, تۇلكى, ايۋ, اقبوكەن, تاعى باسقا دا اڭ جىرتىلىپ ايىرىلاتىن. ول كەزدىڭ ادامدارى وتە ىرىمشىل بولعان. كەز كەلگەن تابيعات قۇبىلىسىن: جاڭبىردى, كۇشتى داۋىلدى نەمەسە جەر سىلكىنىسى سياقتى اپاتتاردى قۇدايدىڭ كارى دەپ قابىلدادى. ايتسە دە ولار ءۇشىن ەڭ قادىرلى كيەلى تاۋ بارىسى ەدى. جەرگىلىكتى حالىق بۇل كيەنى ەرەكشە قۇرمەتپەن بارىسحان دەپ اتادى. جىل سايىن كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن كەزدە قاراتاۋ ەتەگىن جايلاعان تۇرعىلىقتى ەل بارىسحانعا قۇدايى تاماق بەرۋدى وزدەرىنىڭ ۇلكەن پارىزى سانايتىن ءارى بۇل ءىس-شاراعا ۇلكەن قۇرمەتپەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن دايىندالاتىن.
ءدال وسى جەردە قاراتاۋدىڭ تومەنگى ەتەگى دە («تومەنگى» اتاۋى دا وسىدان شىققان) بارىس قۇرمەتىنە «تومەنگى بارىسحان» اتالعانىن ايتا كەتەيىك.
عايني كوشەكباەۆا,
تاريحشى-قۇقىقتانۋشى
جامبىل وبلىسى,
بايزاق اۋدانى
كۇي دارىپ, جىر قونعان اۋلەت
كۇي ونەرى – قۇدىرەتتى ونەر. ول ىقىلىم زاماننان بەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان كيەلى ونەر. وندا حالقىمىزدىڭ مۇڭ-زارى, ارمان-اڭسارى استاسىپ جاتىر. ياعني وسى ونەر ارقىلى قايعى مەن قۋانىش, جاقسىلىق پەن جاماندىق اتاۋلى دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزىلىپ وتىرعان. بۇل سوزىمىزگە قازاق ءومىرىنىڭ ءتىلسىز تامىرشىسى, ازاتكەرلىك رۋحىنىڭ ۇرانشىسى ىسپەتتى. ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ اۋەن تىلىندە جازىلعان ۇلى ەپوپەياسى دەۋگە بولاتىنداي قۇرمانعازىنىڭ اتاقتى بەس كۇيى – «كىشكەنتاي», «اقباي», «اقساق قۇلان», «تۇرمەدەن قاشقان» جانە «اداي» كۇيلەرىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. تۇركەشتىڭ «كوڭىلاشارىن», قازانعاپتىڭ «كوكىلى» مەن تاتتىمبەتتىڭ «سارجايلاۋىن» دا وسى قاتاردان تابامىز.
ال بەرتىنگە قاراي كەلسەك, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «اققۋىن», سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ «كوڭىل تولقىنى» مەن «اق جاۋىنىن», اسىلبەك ەڭسەپوۆتىڭ «بالالىق شاق», «كۇي باسى» كۇيلەرىن, ءابدىمومىن جەلدىباەۆتىڭ «ەركە سىلقىمىن» وسى لەككە قوسۋعا ابدەن بولادى.
ەندى نەگىزگى ايتپاعىمىزعا قاراي ويىسساق, وڭتۇستىكتىڭ شالعايداعى تەرىسكەي ءوڭىرى – قازاقشىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان, جەرىنە قۇت-بەرەكە دارىعان ونەرلى ءوڭىر. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ: «...تەرىسكەيگە بارساڭ, كۇيشىمىن دەمە», دەپ تەككە ايتپاعان بولار. كەزىندە وسىناۋ ايماقتان شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى سۇگىر ءالى ۇلى, ودان بەرىدە تولەگەن مومبەكوۆ, گەنەرال اسقاروۆ, فايزوللا ءۇرمىزوۆ, ەرگەنتاي بورساباەۆ سەكىلدى ون ساۋساعىنان كۇي سورعالاعان شەبەر كۇيشىلەر وتكەن. قازىرگى كەزدە دە وسىناۋ ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ۇزىلمەي, جالعاسىپ كەلەدى.
قارت قاراتاۋدىڭ باۋرايىندا تابيعاتى اسەم, كۇمىستەي بۇلاعى سىلدىراعان اياداي عانا قارابۇلاق دەگەن اۋىل بار. وسىنداعى جۇزباەۆتار وتباسىن جەرلەستەرى «ونەر قونعان اۋلەت» دەپ ورىندى اتايدى ءارى ماقتان ەتەدى. شاڭىراقتىڭ يەسى ءالىمحان كوكەمىزدىڭ ءوزى دە شەبەر كۇيشى ەدى. ساحناعا شىعىپ, دومبىرا شاناعىنان كۇي توگەتىن. سونىڭ اسەرى بولار, ۇل-قىزدارىنىڭ ءبارى دە ونەرلى بولىپ ءوستى. جانعالي مەن سارسەنعالي – رەسپۋبليكاعا بەلگىلى كۇيشىلەر. ەفير ارقىلى ولار جۇرگىزەتىن «كۇي كۇمبىرى» حابارىن تۇشىنىپ تىڭدايمىز.
قىزى جۇپار مەن ۇلى داۋلەت – اقىندار. جۇپار جۇزباەۆا بىرەر جيناقتىڭ اۆتورى, مەكتەپتە مۇعالىم, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنەن ساباق بەرەدى.
تەرىسكەيلىكتەردىڭ ماقتانىشى, كۇي مەن جىر قاتار قونعان جۇزباەۆتاردىڭ اۋلەتىن باسقالار دا بىلە ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن قولعا قالام العان بولاتىنبىز.
كارىباي امزە ۇلى,
ەڭبەك ارداگەرى
تۇركىستان وبلىسى
