فوتو: uainkrakow.pl
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ناتسيستىك گەرمانيا مەن ولاردىڭ جاقتاستارى «وسۆەنتسيم» لاگەرىندە ءبىر ميلليوننان استام ادامدى ولتىرگەن. قۇربانداردىڭ باسىم بولىگى ەۆرەيلەر ەدى. ال گەرمانيالىق ناتسيستەردىڭ 1933-1945 جىلدارى جۇرگىزگەن ەۆرەيلەردى جويۋ وپەراتسياسى - حولوكوست كەزىندە التى ميلليونعا جۋىق ەۆرەي قازا تاپتى. 1945 جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا سوۆەت اسكەرى ناتسيستەردىڭ ەڭ ءىرى كونتسەنتراتسيالىق لاگەرى «وسۆەنتسيم: اۋشۆيتس-بيركەناۋدى» باسىپ الىپ, ءتىرى قالعانداردى ازات ەتكەن.
فوتو: polk.press
«وسۆەنتسيم» لاگەرى - 1940-1945 جىلدارى جۇمىس ىستەگەن فاشيستەردىڭ كونتسەنتراتسيالىق جانە ءولىم لاگەرلەرىنىڭ كەشەنى. جۇرت اراسىندا بۇل قاندى جەر اۋشۆيتس-بيركەناۋ دەپ اتالىپ كەتكەن. اتالمىش لاگەرلەر جۇيەسىنىڭ تاسى 1940 جىلى پولشانىڭ وڭتۇستىگىندە قالانعان. 1942 جىلدان باستاپ 1944 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن لاگەرگە ەۆرەي حالقى كۇشتەپ قونىستاندىرىلعان. الايدا, تۇتقىنداردىڭ اراسىندا باسقا دا ۇلت وكىلدەرى, ءتىپتى قازاقتار دا بولعان. باستى لاگەر – «وسۆەنتسيم-ءى» دەپ اتالسا, بيركەناۋ نەمەسە «وسۆەنتسيم-ءىى» باستى ءولىم ورتالىعى بولعان. ال مونوۆيتس جانە «وسۆەنتسيم-ءىىى» كومىردەن جانارماي شىعاراتىن ءىرى ونەركاسىپ رەتىندە جۇمىس ىستەگەن.
فوتو: AP Photo
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1933-1945 جىلدار ارالىعىندا ەۋروپاداعى ەۆرەي حالقىنىڭ 60 پايىزىنا ۇلكەن قىسىم كورسەتىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە ايەلدەر, بالالار مەن قارتتار دا بولعان. ءتۇرلى ستاتيستيكالىق اقپاراتتارعا كوز جۇگىرتسەك, «وسۆەنتسيمدە» 1,5-نان 4 ميلليونعا جۋىق ادام مەرت بولعان. ەۆرەيلەرمەن قوسا وندا 85 مىڭ پولياك, 20 مىڭ سىعان, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باسقا 12 مىڭ ازاماتى جانە سوۆەت وداعىنىڭ شامامەن 15 مىڭعا جۋىق اسكەري تۇتقىنى اسا قاتىگەزدىكپەن ولتىرىلگەن.
«وسۆەنتسيمگە» 5 جىل بويى كۇن سايىن تۇتقىندار پويىز ارقىلى جەتكىزىلىپ وتىرعان. 40-50 ۆاگوندى قۇراعان پويىزدار مىڭداعان ءادامدى «ولىم مەكەنىنە» اكەلگەن. بىراق تۇتقىنداردىڭ بارلىعىن قاماي بەرسە, «اۋشۆيتس-بيركەناۋدىڭ» جاپىراق قۇلايتىن جەرى دە قالماس ەدى. وسىعان بايلانىستى فاشيستەر كۇن سايىن جەتكىزىلەتىن تۇتقىنداردىڭ 70%-ىن ءاپ-ساتتە گاز كامەراسىندا تۇنشىقتىرىپ ولتىرەتىن, ال دەنەسىن كرەماتوريدە ورتەپ, ك ۇلىن تىڭايتقىش رەتىندە قولدانعان. ەڭ سوراقىسى, تۇتقىندار ناعىز «توزاققا» جەتكىزىلگەندەرىن دە بىلمەگەن. «قارا جۇمىسقا جەگىپ قوياتىن شىعار, جانىمىزدى الماس» دەگەن ويمەن قادام باسقان ادامدار, گاز كامەرالارىنان بىراق شىققان. پويىزدان تۇسە سالا ءولىم جازاسىنا سابيلەر, قارتتار, مۇگەدەكتەر, اۋرۋ-ناۋقاستار مەن ەڭبەككە جارامسىزدار كەسىلگەن. فاشيست دارىگەرى ۆاگوننان تۇسكەندەردى ىرىكتەپ وتىرعان, قولىن سولعا بۇرسا – ءولىم, وڭعا بۇرسا ەڭبەككە دەگەن ءسوز. لاگەرگە كىرەبەرىستە تۇتقىنداردى «Arbeit macht frei» (ەڭبەك سەندەردى ازات ەتەدى - قاز.رەد) دەپ جازىلعان ۇلكەن قورشاۋ كۇتىپ الاتىن. بىراق بۇل - بوس ءسوز, كونتسلاگەردە مۇنداي قاناتتى ءسوز ماعىناسىنان ايىرىلىپ, مۇلدە ورىنسىز بولعان. سەبەبى تۇتقىن بولىپ كەلگەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك اجال قۇشقان.
فوتو: dzen.ru
ءولىم لاگەرىنىڭ ايماعىنداعى قويمالاردان 2 توننا شاش - شامامەن 40 مىڭ ايەلدىڭ شاشى, 110 مىڭ جۇپ اياق كيىم, 40 كەلى كوزىلدىرىك, مىڭداعان بالداق, 4 000-عا جۋىق چەمودان تابىلعان. بۇلار نەمىس اسكەرى ورتەپ ۇلگەرمەي قالعان ءبىر بولىگى عانا, ال جويىلعان ايعاقتاردى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ولگەن ادامداردىڭ ك ۇلىنەن تىڭايتقىش جاساعان فاشيستەر جەمىس-جيدەك, كوكونىس ءوسىرىپ, كەيىن سول ءونىمدى ەش جيىركەنبەي جەگەن. جينالعان ايەل شاشتارىنان نەمىستىڭ سۇڭگۋىر قايىقتارىنداعى تەڭىزشىلەرگە ارنالعان ماتراس جاسالعان. ال تۇتقىنداردىڭ ناجىسىنەن بيوگاز جاسالعان.
فوتو: يۋدين ۆ.پ.
فوتو: poznamka.ru
بۇگىندە قاتىگەزدىك مەكەنى - «وسۆەنتسيم» كونتسلاگەرىنىڭ ورنى 1947 جىلى مۇراجايعا اينالدى. ال 1979 جىلى بۇل ايماق يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلدى. مۇراجايعا جىل سايىن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ميلليونعا جۋىق تۋريست كەلەدى. 1960 جىلدان باستاپ بۇرىنعى «وسۆەنتسيم I» كونتسلاگەرىندە ۇلتتىق سوتسياليزمنەن زارداپ شەككەن ەۋروپانىڭ جەكەلەگەن ەلدەرى قۇرعان «ۇلتتىق كورمەلەر» ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى.
فوتو: poznamka.ru
فوتو: Oscar Gonzalez/NurPhoto via Getty Images
