كونفەرەنتسيا بارىسىندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قازاقستاندى شارپىعان كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىنىڭ سالدارى, جەر-جەردە بوي كوتەرگەن شارۋالار تولقۋىنىڭ سەبەپتەرى, زارداپتارى مەن تاريحي ماڭىزى جونىندە جۇرگىزىلگەن عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ءمان-ماڭىزى تارازىلانىپ, بۇل ماسەلەدە ءالى دە ەسكەرىلمەي جاتقان دۇنيەلەر بار ەكەنى ايتىلدى.
مىسالى, اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ 1929-1931 جىلدارى قازاقستاندا ورىن العان حالىق كوتەرىلىستەرىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساياسي, عىلىمي, تەوريالىق تۇرعىدان دۇرىس باعالانباي كەلە جاتقانىن العا تارتتى.
«جيناقتاي ايتار بولساق, ولار ءماندى بەلگىلەرى بويىنشا, بىرىنشىدەن, ناعىز ازامات سوعىسى. رەسمي بيلىك پەن مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ اراسىندا اسا كۇردەلى قايشىلىق ورنىعىپ, ولاردى قارۋلى كۇرەسپەن تەزگە سالۋعا تۋرا كەلدى. ەكىنشىدەن, قولىنا قارۋ العان حالىق جەر, بيلىك, ساياسات ماسەلەلەرىن ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان شەشۋدى تالاپ ەتتى. وتار ەلدەگى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى دەگەنىمىز – وسى. مۇنداي كوتەرىلىستەر رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىن قامتىدى. ونى باسۋعا يدەولوگيالىق رەسۋرستارمەن قاتار كەڭەستىك كۇشتىك قۇرىلىمدار, ءتىپتى قارۋلى كۇشتەر تارتىلدى, اسكەري وپەراتسيالار جۇزەگە اسىرىلدى. قوزعالىستىڭ بارىسىن كرەمل كوسەمدەرى ءجىتى قاداعالاپ وتىردى. ۇزاق-مەرزىمدى بولجامدارىن قۇردى. ەكى جاقتان دا وت قارۋى قولدانىلعاندىقتان ادام شىعىنى ورىن الدى. جەڭگەن جاق جەڭىلگەندەرگە قارسى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن ۇيىمداستىردى. سول تۇستا جازالاۋ شارالارى كەڭىنەن قولدانىلسا, تىنىشتىق ورناعان سوڭ تاريح تاعىلىمىن ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋدىڭ ورنىنا وكتەمدىكپەن, تىيىم سالۋمەن اقيقاتتى ايتقىزبادى. الاساپىران جىلدارعى قۇجاتتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق قۇپياسىزداندىرىلماي جاتىر. توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ادىلەتسىزدىگىنە قارۋلى قارسىلىق كورسەتكەندەردىڭ تاعدىرى ءتىپتى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا دا اقتاڭداقتاردان ارىلمادى. 1993 جىلى سول كەزدەگى ساياسي ۇستانىمعا سايكەس, قولىنا قارۋ الىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققاندار اقتاۋعا جاتپايتىنى اتاپ كورسەتىلدى. بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى تاريحي اقيقاتتى قالپىنا كەلتىرۋگە قادام جاساپ, جازىقسىق جازالانعاندار تولىق اقتالسىن دەدى. بۇگىنگى كونفەرەنتسيامىز سول قادامنىڭ زاڭدى جالعاسى», دەدى اكادەميك.
عالىم بۇعان دەيىن قۇپيا ساقتالىپ كەلگەن ءبىرسىپىرا ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ دەرەگىن بايان ەتتى. ايتۋىنشا, باتپاققارا كوتەرىلىسى 1929 جىلعى 2 قاراشادا باستالعان. كوتەرىلىسكە سول كەزەڭدە بەلەڭ الا باستاعان كامپەسكە, زورلىقپەن اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ, پىكىر الۋاندىعىن جويۋ, دىنگە قىسىم, قىزىل تەررورعا جول بەرۋ سياقتى سولاقاي جاعدايلار سەبەپ بولعان.
«سارى-بوز» اتاۋىمەن قۇرىلعان كوتەرىلىسشىلەر اسكەرى باتپاققارا اۋدانىنىڭ ورتالىعى باتپاققارا اۋىلىن باسىپ الىپ, جەرگىلىكتى بيلىك باسشىلارىن تۇتقىندادى, تۇرمەدە وتىرعان بايلاردى بوساتتى, كووپەراتسيانى تالقانداپ, مەملەكەتتىك مەكەمە عيماراتتارىنداعى قاعازداردى جويدى. ىلە-شالا جينالىس وتكىزىپ, اۋىلدىق كەڭەس ورنىنا اۋىلدىق اقساقالدار ۇشتىگىن قويادى. حان سايلاۋ ماسەلەسى قارالدى. تۇراقتى اسكەر قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. يدەولوگيالىق جۇمىسقا دا ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. كوتەرىلىس ۇزاققا سوزىلمادى. تاعدىرانىقتاعىش بەلسەندى فازاسى 2-3 كۇندى عانا قامتىدى. وعان 500-گە جۋىق ادام قاتىستى. باسىم بولىگى بولشەۆيكتەر ايتقانداي بايلار مەن قاناۋشىلار ەمەس, كەدەيلەر مەن باتىراقتار ەدى. 9 قاراشا كۇنى باتپاققارا اۋىلىندا كەڭەستىك بيلىك قايتا ورنادى. ەسەسىنە كەڭەستىك جاپپاي جازالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىن بىرنەشە جىلعا سوزىلدى. وقيعانىڭ ءىزى سۋىماي جاتىپ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 128 جانە 129-باپتارىنا سايكەس 122 ادامعا قىلمىستىق ءىس اشىلدى. ولار باتپاققارا, تورعاي, ناۋرىزىم اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ەدى. بىرەن-سارانى مەڭدىقارا, قارساقپاي اۋدانىنان بولىپ شىقتى», دەيدى حانگەلدى ماحمۇت ۇلى.
1929 جىلعى 10 جەلتوقساندا قازاقستان وگپۋ-دىڭ جەدەل وكىلى ساگيتوۆ دەگەننىڭ دايارلاعان قۇجاتى نەگىزىندە 73 ادام باتپاققارا, ناۋرىزىم, تورعاي كوتەرىلىستەرىنىڭ باسشىلارى جانە قاتىسۋشىلارى دەگەن ايىپپەن تۇتقىنعا الىنعان. بۇلاردىڭ اراسىندا امانقاراعاي, اتباسار اۋداندارىنىڭ, قوستاناي قالاسىنىڭ ازاماتتارى كەزدەسەدى.
العاشقى تىزىمدەگى 122 ادامنىڭ ءبارى قازاق ۇلتىنان بولسا, ەكىنشى تىزىمدەگى 73 ادامنىڭ بىرەۋى – سەميوزەرنىي پوسەلكەسىنىڭ 73 جاستاعى تۇرعىنى الەكساندر نەستەروۆيچ سولوۆەۆ دەگەن ورىس, تورتەۋى تاتار ۇلتىنان ەكەن. تورتەۋى دە – قوستاناي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, باتپاققارا كوتەرىلىسىندە ۇكىمەت قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان ادام شىعىنى بولماعان. سوعان قاراماستان كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى قۋعىن-سۇرگىن, جازالاۋ, تۇتقىنداۋ شۇعىل قولعا الىنعان جانە ول ۇزاققا سوزىلىپ, اسقان قاتىگەزدىكپەن جۇزەگە اسىرىلعان. ءتىپتى قوستانايدا باتپاققارا كوتەرىلىسىن سوتتان تىس قارايتىن ۇشتىك قۇرىلعان. جەلتوقسان ايىندا قولعا تۇسكەن كوتەرىلىسشىلەردى اتۋ تۋرالى ۇشتىكتىڭ ۇكىمى قابىلدانا باستايدى. وسىلايشا, 1930 جىلعى قاڭتاردىڭ 12-سىنەن 19 مامىرعا دەيىن 19 ادام اتىلعان.
حانگەلدى ماحمۇت ۇلىنىڭ دەرەگىنشە, 1930 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن باتپاققارا ءىسى بويىنشا 200-گە جۋىق ادام جاۋاپقا تارتىلعان. 1930 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا باتپاققارا اۋدانىنىڭ №5, 6, 8-12 اۋىلدارىنىڭ 52 ازاماتىنا ايىپتاۋ قورىتىندىسى شىعارىلادى. 1931 جىلعى 6 قاڭتاردا زانگە تولەپباەۆ, اسان بايجانوۆ, ءبىرىمجان ساريكوۆ, مۇقىش نۇرماعانبەتوۆ, سىزدىق ساتانوۆ, سۇلەكەي سەيداحمەتوۆ, سەيتىم تۇياقوۆ سىندى 7 ازامات اتىلادى.
ءتىپتى باتپاققارا كوتەرىلىسىنە مۇلدە قاتىسى جوق جاندار دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, كوتەرىلىستى دايىنداۋشى, الاشورداشىل دەگەن ايىپ تاعىلعان. 27 مامىردا ۇشتىكتىڭ شەشىمىنە سايكەس قۇرمانقۇل سۇلتانوۆ, جارتىباي بەسپاەۆ, داۋلەتقالي تانىكەنوۆ, بايقادام قارالدين, مىرزا ساتىبالدين, ماديارحان التىباەۆ ەسىمدى ازاماتتار اتىلىپ كەتە بارعان.
«اقيقاتىنا كەلگەندە, مىرزا ساتىبالدين, فايزوللا ساتىبالدين, مۇقان بايعوجين, بايقادام قارالدين كوتەرىلىسكە دەيىن, 1929 جىلدىڭ باسىندا تۇتقىندالعان بولاتىن. 5 جىلعا سوتتالعان احمەتحان عابباسوۆتىڭ بار كىناسى – مۋرزين دەگەن ازاماتقا ۇيىندە پاتەر جالداپ تۇرۋعا رۇقسات بەرگەنى. ءشوپتىباي بايمۇراتوۆ تا كوتەرىلىس كۇندەرىندە باسقا ءبىر ىسكە بايلانىستى قاماۋدا وتىرىپتى. جەكە باسقا تابىنۋدى سىناعان تۇستا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ بارىسىندا نۇرمان قازوۆتىڭ كوتەرىلىسكە قاتىسى جوعى انىقتالدى. باسقا دا زاڭسىزدىقتار جەتىپ جاتىر. ونىڭ ىزعارى كوتەرىلىسشىلەرگە عانا ەمەس, ۇرپاقتارىنا اۋىر ءتيدى. كەڭەس وداعى ىدىراعانشا, بۇلارعا سەنىمسىزدىكپەن قارادى, جاۋاپتى قىزمەتتەرگە جىبەرىلمەدى, جەڭىلدىكتەر بەرىلمەدى. باتپاققارا كوتەرىلىسى حالقىمىزدىڭ ساناسى مەن جۇرەگىندەگى سىرىم, يساتاي مەن ماحامبەت, كەنەسارى مەن امانگەلدى رۋحى ولمەگەنىن پاش ەتتى. ورتالىقتىڭ وتارلىق پيعىلىن اشكەرەلەپ, سوتسياليستىك يدەياعا سەنىمدى شاتقاياقتاتتى. ەكىنشى ازامات سوعىسىن باستاپ بەرگەن بۇل سىلكىنىس ەلىم دەگەن ەرلەردىڭ جاڭا تولقىنىن تاريح ساحناسىنا شىعاردى», دەيدى اكادەميك.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, قاسىرەتتى تاريح قايتالانباۋى ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق تاريحىنا وركەنيەتتى مەملەكەتتەردەگىدەي كەشەندى ساياسي-قۇقىقتىق باعا, انىقتاما بەرۋ قاجەت.
«مۇنىڭ قۇجاتتىق نەگىزى قالانعان: قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن قۋعىن-سۇرگىن بويىنشا قۇجاتتار جيناعىنىڭ 72 تومى, پارلامەنتتىڭ قولداۋىمەن اشارشىلىق جايلى 10 توم جارىق كوردى. بۇل ىسكە ءار وبلىس ءوز ۇلەسىن قوستى. ەكىنشىدەن, ءتوتاليتاريزمنىڭ قىلمىسىن اشكەرەلەيتىن ارحيۆ قۇجاتتارى كەڭەس جىلدارىندا قالاي بولسا سولاي ساقتالىپ كەلگەندىكتەن, بۇگىنگى ءحالى – اپاتتىق جاعدايدا. تەز ارادا رەستاۆراتسيالانۋى ءارى ساندىق فورماتقا كوشىرىلۋى كەرەك. ايىرىلىپ قالۋ قارساڭىندا تۇرمىز. ۇشىنشىدەن, ءۇش مەگاپوليس پەن وبلىس ورتالىقتارىندا ستالينيزم جىلدارىنداعى نكۆد عيماراتتارى قۋعىن-سۇرگىن مۋزەيلەرىنە اينالدىرىلعانى ءجون. ولار تاريحپەن تاربيەلەۋدىڭ وشاعىنا اينالاتىن ۋاقىت كەلدى. تورتىنشىدەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سوڭعى 2-3 جىل ىشىندە قازاقستاندا 300 مىڭنان اسا ادام اقتالدى دەگەن مالىمەت جاريالادى. وسىلارعا ارنالعان «ازالى كىتاپ» جاريالانعانى دۇرىس», دەيدى اكادەميك ح.ءابجانوۆ.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا 1930-1931 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا قارسى باعىتتالعان قارۋلى كوتەرىلىستەر, سونىڭ ىشىندە جاڭاقالا جانە ءىلبىشىن كوتەرىلىسى تۋرالى دا ءسوز بولىپ, وتكەن عاسىردىڭ 1920-1931 جىلدارى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىن شارپىعان كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ, كۋلاكتاردىڭ كوزىن جويۋ ناۋقانى جونىندە تىڭ ماعلۇماتتار ايتىلدى.
عىلىمي جيىن اياسىندا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى دايىنداعان «باتپاققارا كوتەرىلىسىنە – 95 جىل» اتتى كورمە اشىلدى.
قوستاناي وبلىسى
