التىننىڭ مول كەنى

باستاپقىدا بۇل كەن ورنى اۋىل تۇرعىندارىن ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسىرگەنىمەن, تەلەكوپىردەن كەيىن كوڭىلدەگى كۇدىك تۇمانى سەيىلىپ, ينۆەستورلارعا دەگەن بەرىك سەنىم ورنىققانداي بولدى. يندۋستريالاندىرۋ كۇنى شەڭبەرىندە وتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىردە ەلباسىنىڭ رۇقسا­تىمەن ىسكە قوسىلعان «اۋليە» وندىرىستىك التىن كەنىشى جونىندە ءسوز قوزعاماس بۇرىن از-كەم شەگىنىس جاساعاندى ءجون كوردىك. سوندا مەملەكەتتىك اۋقىمدا ۇلكەن قوزعاۋ سالىنىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءمانى اشىلا تۇسەر دەگەن ويدامىز. بىلتىر تىلشىلەر قوسىنىنا بۇلاق اۋىلىنىڭ ءبىر توپ تۇر­عىندارىنان شاعىم حات كەلدى. ءوزىم وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى بول­عاندىقتان, جەرلەستەرىمنىڭ جانايقايى بەي-جاي قالدىرا المادى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ورگان­دارعا جولدانعان ۇجىمدىق ارىزدا قۇلسارى اۋليە جەرلەنگەن وبا ماڭىنان باعالى مەتالدىڭ جەتكىلىكتى قورى تابىلعانى تۋرالى حابار جەتكەلى ەلدەن مازا كەتكەنى ايتىلىپ, التىن بار جەردە ۋران قوسا جۇرەتىنى, سول سەبەپتى ايتىپ كەلمەس كەسەلدىڭ اكەلەر زاردابى قانداي, جوبانىڭ پايدا-زيانى ناقتى تارازىلاندى ما, بىرلەسكەن كاسىپورىن يەلەرى قورشاعان ورتانى زياندى قالدىقتارعا تولتىرىپ, تايىپ تۇرماي ما دەگەن سانسىز ساۋالدار سانانى سىلكىلەپ, تىنىشى كەتكەن, ۇيقىسى قاشقان جۇرتتى اۋرە-سارساڭعا سالعان. مۇنىڭ الدىندا سابىر ءىليا­سوۆ اقساقال دا وسى ماسەلەلەردى قۇزىرلى ورىندارعا كولدەنەڭ تارتقانىمەن, تۇشىمدى جاۋاپ الا الماسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءىس ءالى باستالماي جاتىپ ولەكسە ۇستىنە شۇيلىككەن قۇزعىندارداي اتى-ءجونى بەلگىسىز بىرنەشە كوم­پانيانىڭ يەلىككە ۇمتىلۋى دا سەكەم الدىرعان ءتارىزدى. بارىنەن دە باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا جۇرگىزىلگەن بارلاۋ جۇمىستارى بارىسىندا ۋران قورى تابىلىپتى دەۋى وتقا ماي قۇيعانداي وتە-موتە اسەر ەتكەن سياقتى. ەل ءىشىن ەلەس قۇساپ كەزگەن وسىنداي جايسىز جايتتاردان كەيىن ءبىر-بىرىمەن قوڭسى قونعان ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ الاڭدايتىنداي-اق رەتى بار. ۋادە بويىنشا بۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعىندا «اۋليە گولد ماينينگ» جشس ديرەكتورى پاۆەل دجۋلايمەن ارنايى كەزدەسىپ, اي-كۇننىڭ امانىندا دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە بويلاۋعا تىرىستىق. وكرۋگ اكىمى اسحات مۇستافين دە ۇجىمدىق شاعىمعا بايلانىس­تى اۋدان اكىمىنىڭ, وبلىستىق قۇزىرلى ورگان وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قوعامدىق تىڭداۋدىڭ حاتتاما شەشىمدەرىن ۇسىنىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىنا تەرەڭىرەك قانىقتىردى. جيىندا سول كەزدەگى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ اتىنان جوبانىڭ نەگىزگى ورىنداۋشىسى رەتىندە «اۋليە گولد ماينينگ» جشس بەكىتىلگەنى, شەتەلدىك قارجىگەرلەردىڭ قويناۋى التىنعا تولى جاڭا كەن ورنىن يگەرۋ جونىندەگى جوبالاردى جان-جاقتى زەرتتەپ, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق ساراپتامالاردان وتكەنى ءتۇسىندىرىلىپتى. اۋىل تۇرعىنى ەرعالي ءورازاليننىڭ اينالا ەكولوگيالىق جۇتاۋعا ۇشىراسا, جاۋاپ بەرەسىزدەر مە دەگەن سۇراعىنا بۇل جاعداي كەلىسىمشارتتا انىق كورسەتىلگەن. سونداي-اق, الىنعان پايدانىڭ ءبىر پايىزى تاراتۋ قورىنا اۋدارىلىپ وتىرادى. بۇل قاراجات جەر قويناۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋگە, باسقا دا ماقساتتارعا جۇمسالادى دەگەن جاۋاپ بەرىلىپتى. وسى ماڭايدا «ءسىبىر جاراسىمەن» اۋىرعان مالداردىڭ ولەكسەلەرى كومىلگەن ارنايى ورىن بار. ول جەردەن قازبا بايلىق تابىلسا, نە ىستەيسىزدەر دەگەن ساۋالعا ءبىزدىڭ قولىمىزدا مالدارىگەرلىك قىزمەت كارتاسى بار, سوعان وراي ارەكەت جاسايمىز دەلىنىپ-ءتى. وسىنداي اشىق اڭگىمەلەسۋدەن كەيىن تۇرعىنداردىڭ كۇدىگى ءبىر­­شاما سەيىلىپ, سالىقتىڭ ءبىر بولىگى الەۋمەتتىك سالالارعا بولىنسە, جۇ­مىسقا جەرگىلىكتى ادامدار ءبىرىن­شى كەزەكتە تارتىلسا دەگەن ۇسى­نىستارمەن تاراسقانى بايقالادى. بولعان وقيعانى بويامالاماي, بۇكپەسىز ءارى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ وتىرعان سەبەبىمىز, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ كەمدىگىنەن ءتۇرلى قاۋەسەت جايلاپ, ونىڭ ارتى ەل ءىشىن جىك-جىككە ءبولىپ, الاتايداي ءبۇلدىرىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. – جەر قويناۋىنا جان-جاقتى بارلاۋ جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە التىن قورىنىڭ جالپى اۋماعى 400 گەكتاردى قۇراپ وتىر. زەرتتەۋ جۇمىستارىنا 100 ميلليون تەڭگە جۇمسالدى. قازبا شارا­لارىمەن ءبىزدىڭ كومپانيا اي­نالىسادى. قازاقستان نارىعى جاقسى تانىس. بىرنەشە ەنشىلەس كاسىپ­ورىندارىمىز بار. العا قويعان جوسپارلارىمىز كوپ. ولاردىڭ ىشىنەن جاڭا جۇمىس ورىندارىنا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى الدىمەن قابىلداۋدى ەرەكشە ءبولىپ ايتار ەدىم. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە دە بەلسەنە اتسالىساتىن بولامىز, – دەپ ەدى سول جولعى اڭگىمەسىندە ەنشىلەس كاسىپورىن باسشىسى پ. دجۋلاي. فيرما 2021 جىلعا دەيىن ارنالعان جۇمىس كەستەسىنە سايكەس تاۋ-كەن زاۋىتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋدى تەز-اق باستاپ كەتتى. وزىق جوبا العاشقى بەسجىلدىقتىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلىپ, مەجەلەگەن مەرزىمگە دەيىن 600 مىڭ توننا ءونىم ءوندىرۋ بەلگىلەنگەن. كا­سىپورىننىڭ پايدالانۋعا بە­رىلۋى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىن­شى بەسجىلدىعىنىڭ قورى­تىندىلارىمەن ورايلاس كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى تۇساۋ­ىن كەستى. «اۋليە گولد ماي­نينگ» جشس-ءنىڭ بۇلاق اۋىلى ماڭايىندا يگەرىلگەن وندىرىستىك التىن كەنىشىنىڭ جوبالىق قۇنى 2,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, تولىعىمەن شەتەلدىك ينۆەستورلار ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. بىلتىرعى جوبالىق قۋاتتىلىعى 140 مىڭ توننا بولسا, بيىل ونىمدىلىك 2 ەسەگە ۇلعايتىلادى. التىن كەنىشى قۇرىلىسىندا 180 ادام ەڭبەك ەتەدى. التىن ارالاس توپىراقتى ءوندىرىپ, وڭدەيتىن كەشەننىڭ بوي كوتەرۋى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەندە 250 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. 2016 جىلعا دەيىن العاشقى التىندى الۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالمىش جوبا بويىنشا 1,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيالىق سالىم اياقتالۋعا جاقىن. ءبىز مۇنىمەن توقتاپ قالمايمىز. جەر قويناۋىن بارلاۋ ودان ءارى جۇرگىزىلىپ, قوسىمشا كەلىسىمشارتتار جاساۋ ارقىلى وبلىستا ءتۇستى مەتاللۋرگيانى دامىتۋدىڭ, بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا قۇيۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىراتىن بولامىز. فيرما جەتەكشىسى پاۆەل دجۋ­لايدىڭ ءدۇيىم جۇرتشىلىق الدىندا ايتقان بۇل ءۋاجىن بەرگەن سەرت دەپ قابىلداعان ءلازىم. «ايتقان ءسوز – اتىلعان وق» دەمەي مە؟ ولاي بولسا, ءبىر-بىرىمەن ىرگە­لەس وتىرعان اۋىلدار تۇرعىن­دارىنىڭ الاڭداۋىنا ەش نەگىز جوق. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان». سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ەسىل اۋدانى.