– امانات مىرزا, ءوزىڭىز قىزمەت ىستەيتىن كومپانيا عارىش سالاسىندا قانداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر؟
– بۇگىندە ەلىمىزدە عارىش سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان 10-عا جۋىق مەملەكەتتىك ۇيىم بار. سونىڭ ىشىندە ءبىز ۇلتتىق كومپانيا سانالامىز. كومپانيا قۇرىلعاننان باستاپ, عارىش سالاسىنا قاتىستى بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىردى. ايتالىق, 2014 جىلى ەلىمىزدەن ەكى عارىش سپۋتنيگى ۇشىرىلدى. بۇلار عارىش كەڭىستىگىندە 7 جىل ۇشۋعا عانا جوسپارلانعان. الايدا ولار ون ەكى جىلدان بەرى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەيدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. سونداي-اق 2018 جىلى وتاندىق ينجەنەرلەر قۇراستىرعان عىلىمي-تەحنيكالىق عارىش اپپاراتى دا ۇشىرىلدى. ونىڭ ۇشۋ مەرزىمى ءبىر جىلعا جوبالانعان. بىراق بيىل وعان 8 جىل بولدى. ءالى دە قىزمەت كورسەتىپ تۇر.
شىندىعىندا, وتاندىق عارىش سالاسىنىڭ جوسپارى اۋقىمدى. 2023 جىلى ەلىمىزدە ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى عارىش اپپاراتىن قۇراستىرۋ مەن سىناق كەشەنى ىسكە قوسىلدى. كەشەن حالىقارالىق تالاپقا ساي جابدىقتالعان. قازىر مۇندا عارىش سپۋتنيكتەرىنىڭ توپتاماسى ازىرلەنۋ ۇستىندە. ونى ءبىزدىڭ ماماندار قۇراستىردى. بۇگىندە عارىش اپپاراتىنىڭ بولشەكتەرى جينالىپ, فۋنكتسيونالدىق سىناقتان وتكىزىلىپ جاتىر. توپتامانى ۇشىرۋ 2027 جىلعا جوسپارلانعان. ونىڭ نەگىزى ماقساتى – قولدانىستاعى «KazEOSat-2» سپۋتنيگىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن الماستىرۋ. بۇدان بولەك, الداعى تاڭدا وسى كەشەن بازاسىندا جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ سپۋتنيكتەرىن ازىرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جوبالارعا جەكە ينۆەستيتسيا تارتساق دەيمىز. جالپى العاندا, 2030 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە, كەم دەگەندە 6 عارىش سپۋتنيگىن ۇشىرۋ كوزدەلگەن.
– سپۋتنيكتەردىڭ تەحنيكالىق سيپاتتاماسىنا دا توقتالاسىز با؟
– قازىر جوعارى جانە ورتاشا انىقتاۋ قابىلەتىنە يە وپتيكالىق سپۋتنيكتەر جۇمىس ىستەپ تۇر. ايتالىق, «KazEOSat-1» سپۋتنيگى 1 مەترگە دەيىنگى سۋرەتتى انىق تۇسىرەدى. بۇل اپپارات ينفراقۇرىلىم نىساندارىن باقىلاۋعا, توپوگرافيالىق كارتالار جاساۋعا جانە توتەنشە جاعداي ايماعىن تالداۋعا باعىتتالعان. ال «KazEOSat-2» سپۋتنيگى كەڭ اۋماقتى قامتيدى. مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعى, ورمان القابى جانە ەكولوگيا مەن تابيعي رەسۋرستارعا مونيتورينگ جاسالادى. ونىڭ كەڭىستىكتى انىقتاۋ قابىلەتى – 6,5 مەتر. وندا وسىمدىكتەردىڭ جاعدايىن ءدال انىقتايتىن «Red Edge» ارناسى قاراستىرىلعان. عىلىمي-تەحنولوگيالىق «KazSTSat» ميكروسپۋتنيگى ۇلكەن اۋماقتى شولىپ, باقىلايدى. سونىمەن بىرگە ول عارىش اپپاراتتارىن باسقارۋ مەن دەرەكتەردى بەرۋ تەحنولوگياسىن سىناقتان وتكىزۋگە ارنالعان تاجىريبەلىك پلاتفورما قىزمەتىن اتقارادى.
بۇگىنگى تاڭدا عارىش اپپاراتتارىن ودان ءارى دامىتۋ قولعا الىندى. قازىر 3,5 مەتر انىقتاۋ قابىلەتىنە يە جاڭا سپۋتنيكتەر ازىرلەنىپ جاتىر. ماسەلەن, «KazEOSat-MR» توپتاماسى ءۇش بىردەي سپۋتنيكتەن تۇرادى. بۇل – ماڭىزدى ينجەنەرلىك شەشىم. سەبەبى وربيتادا بىرنەشە اپپاراتتىڭ بولۋى باقىلاۋدى ەداۋىر ارتتىرادى. ەگەر ءبىر سپۋتنيك بەلگىلى اۋماقتى ورتا ەسەپپەن 3-4 كۇندە ءبىر رەت تۇسىرسە, ءۇش سپۋتنيكتەن تۇراتىن توپتاما سول اۋماقتاعى دەرەكتەردى كۇن سايىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ سپۋتنيكتەر نارىققا شىعاتىندىقتان ونىڭ ساپاسىنا دا قاتتى ءمان بەرەمىز.
– عارىش اپپاراتتارىن جاساۋدا وتاندىق كومپانيالاردىڭ ۇلەسى قانداي؟
– عارىش سپۋتنيگىن ازىرلەۋ – كۇردەلى تەحنولوگيالىق ۇدەرىس. وندا جوبالاۋدان باستاپ, كونسترۋكتورلىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ, قوسالقى جۇيەلەر مەن قۇرامداس بولشەكتەردى ءوندىرۋ, قۇراستىرۋ, سىناقتان وتكىزۋ, ۇشىرۋعا دايىنداۋ سەكىلدى جۇمىستار تولىق قامتىلعان. ايتا كەتەيىك, الەمدىك تاجىريبەدە بىردە-ءبىر مەملەكەت عارىش اپپاراتتارىن تولىقتاي تەك ءوز رەسۋرستارى ەسەبىنەن وندىرمەيدى. سپۋتنيك جاساۋ – حالىقارالىق كووپەراتسياعا نەگىزدەلگەن سالا. سەبەبى ءار ەلدىڭ بەلگىلى ءبىر تەحنولوگيالىق باعىتتاعى جەكەلەگەن كومپونەنتتەر وندىرىسىندە – وزىندىك ارتىقشىلىعى بار.
سونداي-اق مۇنداعى ەڭ نەگىزگى كەزەڭ – عارىش اپپاراتىن جوبالاۋ. بۇل جۇمىستاردى ەلىمىزدە تولىق ءبىزدىڭ ماماندار ىسكە اسىرىپ وتىر. بۇلاردىڭ دەنى ەلورداداعى عارىش اپپاراتىن قۇراستىرۋ مەن سىناق كەشەنىندە جۇرگىزىلەدى. قازىر سپۋتنيكتەردى جوبالاۋ, قۇراستىرۋ جانە سىناقتان وتكىزۋدى ەلىمىزدەگى كومپانيالار مەن عىلىمي ۇيىمدار اتقارادى. وسى جوبالار اياسىندا وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز سپۋتنيكتەردى ەكسپورتقا شىعارا باستادىق. بۇعان 2024 جىلى كەلىسىم جاسالدى. بىلتىر ەكى عارىش اپپاراتىنا بايلانىستى ەكسپورتتىق كەلىسىمگە قول قويىلدى.
– قانداي ەلگە ەكسپورتتالادى؟
– موڭعوليا, كونگو رەسپۋبليكاسى جانە نيگەريا فەداراتيۆ رەسپۋبليكاسىمەن ءۇش ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم جاسالدى. وسى كەلىسىم اياسىندا عارىش اپپاراتىن ازىرلەۋ جۇمىسى باستالدى. سونداي-اق جوبا شەڭبەرىندە سەرىكتەس ەلدەردىڭ ماماندارىن وقىتۋ, سپۋتنيكتىك دەرەكتەردى وڭدەۋ تەحنولوگياسىن قۇرۋ سەكىلدى ءىس-شارالار قاراستىرىلعان.
– تۇركى مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسكەن عارىش سپۋتنيگى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ءيا. وسى باعىتتاعى جۇمىستار قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇعان تۇركيا, وزبەكستان, ازەربايجان ماماندارى دا بەلسەندى اتسالىسۋدا. ماسەلەن, وزبەكستان ماماندارى سپۋتنيك قوزعالتقىشىن جاساۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى. ءبىز ونى قولدايمىز. ەگەر ولار جاساعان قۇرىلعىنىڭ ساپاسى جوعارى بولسا, ونى قولدانۋعا بولادى. سونداي-اق ازەربايجان ماماندارى دا سپۋتنيككە وزدەرى جاساعان انتەننانى پايدالانۋدى ۇسىندى. ونى دا كورەمىز. قازىر عارىش اپپاراتى دايىن. ەندى ونى ۇشىرۋ ماسەلەسى تالقىلانۋ ۇستىندە. بۇيىرسا, كەلەر جىلى ۇشۋى مۇمكىن.
– مەملەكەتتىك ۇيىمدار جۇمىسىنا قانداي مونيتورينگ جاسايسىزدار؟
– قازىر ءبىز عارىش سپۋتنيكتەرى ارقىلى ەلىمىزدەگى 49 ەكونوميكالىق سالاعا مونيتورينگ جاسايمىز. مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعى, سۋ شارۋاشىلىعى, تابيعي رەسۋرستار, پايدالى قازبالار, ەكولوگيا, توتەنشە جاعداي, قورعانىس سەكتورى جانە ت.ب. سالالار قامتىلعان. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەگىن سەبۋ جۇمىستارىنان باستاپ, ونى جيناپ العانعا دەيىنگى دەرەكتەردى سۇرايدى. ەگەر ءبىر توتەنشە جاعداي ورىن السا, سوعان بايلانىستى دا سۋرەت بەرەمىز. ءبىزدىڭ اقپاراتىمىز ناقتى. ايتالىق, حالىقارالىق ارىپتەستەر «KazEOSat-1» سپۋتنيكتىك دەرەكتەرىنىڭ ساپاسىن جوعارى باعالادى. وسى جۇمىستىڭ ءبارى جۇيەلى جولعا قويىلعان. الدىمەن اەروعارىش كوميتەتى جىل سوڭىندا بارلىق مەملەكەتتىك ۇيىمنان تۇسكەن وتىنىمدەردى جيناقتايدى. سوسىن ولار ءبىزدىڭ ماماندارمەن بىرگە سيپاتتاما ازىرلەيدى. سودان كەيىن جىل بويى وسى اقپاراتتارعا مونيتورينگ جاسالادى.
– عارىش سالاسىنىڭ ماماندارىنا دا توقتالا كەتسەڭىز؟
– بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. ءبىز ماماندارعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز. ويتكەنى ءاربىر بىلىكتى ينجەنەردىڭ ورنى بولەك. ماماندار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن شەتەلگە بارىپ وقىدى. سونداعى قىزمەتكەرلەرمەن تاجىريبە الماستى. الايدا كادر تاپشىلىعى بار ەكەنىن جاسىرمايمىن. بىراق قول قۋسىرىپ وتىرعان جوقپىز. بىلتىر ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرىن كونكۋرسسىز جۇمىسقا قابىلدادىق. بۇل اتالعان وقۋ ورنىمەن ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا جۇزەگە استى. سونداي-اق ولار عارىشتىق كومپانيامەن بىرلەسىپ, جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى قولعا الدى. باعدارلاما جاس مامانداردى وندىرىسكە بەيىمدەپ, ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالماق. س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن دە بايلانىسىمىز جاقسى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بۇرىننان تىعىز قارىم-قاتىناستامىز. مۇندا مامانداردى دايارلاۋدا تەوريالىق قانا ەمەس, پراكتيكالىق بازا جاقسى قالىپتاسقان. الداعى تاڭدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ق.ساتپاەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن دە جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى. بۇل وقۋ ورىندارىندا ماماندار دايارلاۋ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن بىلەمىز.
– قازىر بارلىق سالاعا جاساندى ينتەللەكتى دەندەپ ەندى. وسى باعىتتا عارىش سالاسىندا قانداي جاڭالىقتار بار؟
– ءبىزدىڭ كومپانيا جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنە قارايدى. سوندىقتان بۇل سالاعا بەلسەندى كىرىستىك. ءبىر جاعىنان, جاساندى ينتەللەكتى كوپ جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتتى. قازىر ەلىمىزدەگى ورمان شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك ورمان قورىن تولىق تسيفرلاندىردىق. بۇرىن ورمان اعاشتارىن زاڭسىز كەسۋ سەكىلدى ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىق ءجيى ورىن الاتىن ەدى. ونى انىقتاۋعا ءبىر ايدان اسا ۋاقىت جۇمسالاتىن. قازىر ونى جي-ءدىڭ كومەگىمەن ءبىر كۇندە انىقتايمىز. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنا دا قاتىستى وسىنداي جوبالار قولعا الىندى. ەندىگى ماقساتىمىز – عارىش اپپاراتتارىنا جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ. قازىر سپۋتنيكتەر ۇشىپ ءجۇر. ولار كورسەتكەن جەردى عانا تۇسىرەدى. ال اسپان بۇلتتى بولسا, ءتۇسىرىلىم ىسكە اسپاي قالادى. سوندىقتان ماماندار وسى تەحنولوگيانى جاساۋدى قولعا الدى. مۇنداي قۇرىلعى قىتاي مەن ەۋروپاداعى كەيبىر عارىش كومپانيالارىندا بار. ءبىز وزىمىزدىكىن قولدانعىمىز كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
