1598 جىلى تاۋەكەل حان تاشكەنت قالاسىنىڭ تۇبىندە ابدوللا حاننىڭ اسكەرىن تالقاندادى. كوپ ۇزاماي ابدوللا حان قايتىس بولىپ, ورنىنا بالاسى ابدىلھۇمين حان بولدى. يران شاحى ابباس وعان قارسى اتتانباق بولدى. بىراق ودان بۇرىن 100 مىڭنان استام قازاق اسكەرىمەن تاۋەكەل حان ماۋرەنناحرعا باسىپ كىردى. قازاق قوسىندارى قارسىلاستارىن كۇيرەتە قۋىپ, احسى, ءاندىجان, تاشكەنت, سامارقان قالالارىن باسىپ الدى. تاۋەكەل حاننىڭ وسى جەڭىستى جورىقتارى بۇكىل ورتا ازيا تاريحىنداعى ءىرى وقيعا بولدى. ورتا ازيانىڭ الىنباس قامالعا اينالعان قالا-بەكىنىستەرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى تاۋەكەل حاننىڭ جەڭىمپاز اسكەرى الدىندا تىزە بۇكتى. تاۋەكەل حان جيىرما مىڭ اسكەرمەن تۋعان ءىنىسى ەسىم سۇلتاندى سامارقاندا قالدىرىپ, ءوزى 70 مىڭ قولمەن ۇلى جورىقتى تولىق جەڭىسپەن ءتامامداۋ ءۇشىن بۇحاراعا اتتاندى. قارسى شىققان اسكەردى قيراتا جەڭىپ, قازاق قوسىندارى بۇحارا قالاسىن قورشاۋعا الدى. قازاق اسكەرلەرى بۇحارانى 20 كۇن قورشاۋعا الىپ, جويقىن سوعىس جۇرگىزدى. قالانىڭ قۇلاۋىنا ساناۋلى كۇندەر قالعان ەدى. وكىنىشكە وراي, وسى كەزدە قالا بەكىنىسى تۇبىندەگى شايقاستا تاۋەكەل حان تۋرا تيگەن جاۋ جەبەسىنەن اۋىر جارالانادى. قازاق اسكەرى قالانى قورشاۋدان بوساتىپ, ءبىر تۇندە تاشكەنتكە قاراي شەگىنەدى. تاۋەكەل حاننىڭ جارالانعانىن ەستىگەن ەسىم سۇلتان شۇعىل اتتانىپ, 20 مىڭ قولىمەن نەگىزگى اسكەرگە كەلىپ قوسىلادى جانە بۇكىل قازاق اسكەرىنىڭ قولباسشىلىعىن قولعا الادى. اۋىر جاراقاتتان وڭالا الماعان تاۋەكەل حان تاشكەنت قالاسىندا قايتىس بولدى. تاۋەكەل حاننىڭ ورنىن باسقان ەسىم حان 1598 جىلى بۇحارا مەن سامارقاننىڭ بيلەۋشىسى مۇحاممەدپەن ءبىتىم شارتىن جاساستى. بۇل ءبىتىم قازاق حاندىعىنىڭ ۇلى جەڭىسىن پاش ەتتى. ءبىتىم بويىنشا, سىرداريانىڭ ۇزىنا بويىنداعى تۇركىستان, وتىرار, ساۋران باستاعان وتىزعا جۋىق قالا, تاشكەنت قالاسى بۇكىل ۋالاياتىمەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا قوسىلدى. سونىمەن بىرگە, قازاقتار ءانديجان قالاسىمەن قوسا فەرعانا جازيراسىنىڭ سولتۇستىك بولىگىنە يەلىك ەتەتىن بولدى.
تۋعان اعاسى تاۋەكەل قايتىس بولعان سوڭ قازاق مەملەكەتىنىڭ بيلىگىن تاريحتا «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» دەگەن اتپەن ايگىلى بولعان ەسىم حان (1598-1628) قولىنا الدى. دارىندى اسكەرباسى عانا ەمەس, بىلىكتى ساياساتشى, پاراساتتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە ەسىم حان قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى شەكاراسىن نىعايتۋمەن قاتار, ەلدىڭ ىشكى جاعدايىن دا جاقسارتتى. ەسىم حاننىڭ كەزىندە ەل مامىراجاي ءارى سەنىمدى تىرشىلىك كەشتى. «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» اتتى اتاقتى زاڭ جەلىسى مەملەكەتتىڭ تۇعىرلى ءارى بەرىك ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىردى. جۇمىر جەر باقتالاستىق پەن تاق تالاسىنىڭ الاڭىنا اينالىپ, ءاربىر بيلەۋشى ءوز ۇستەمدىگىن جۇرگىزۋگە ۇمتىلعان جاۋگەرشىلىك زاماندا ەۋرازيانىڭ كىندىگىندەگى الىپ دالادا قازاق حاندىعى سياقتى ىرگەلى مەملەكەت قالىپتاسىپ, ونىڭ قاناتىن كەڭ جايا باستاعانى بۇيىرلەرىنە شانشۋداي قادالىپ, كوز الارتۋشىلار كوبەيە ءتۇستى. اسىرەسە, كوشپەندىلەردەن كوپ زاپا شەككەن رەسەي مەن قىتاي ىرگەلەرىندە قازاق حاندىعى سياقتى ءىرى دە ىرگەلى مەملەكەتتىڭ كۇشەيگەنىن قالامادى. قايتكەندە دە بۇل مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن سوگۋدى ويلادى. «ىزدەگەنگە سۇراعان» دەگەندەي بۇل كەزدە, XVI-XVII عاسىرلار توعىسىندا موڭعوليانىڭ باتىس ايماعىندا جوڭعار حاندىعىنىڭ ىرگەسى قالاندى. عاسىرلار بويى تاۋ سۋىنداي تاسقىنداپ, شىعىستا قىتايدى, باتىستا رەسەيدى جانە بۇكىل ەۋروپانى ىقتىرىپ كەلگەن كوشپەلىلەر مەكەنىندە پايدا بولعان قازاق حاندىعى مەن جوڭعار حاندىعى كورشىلەرىن بەيتاراپ قالدىرمادى. ولار وسىناۋ ەكى مەملەكەتتى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ, عاسىرلار بويى بۇيىرلەرىنە قادالعان «شانشۋدان» قۇتىلۋدى ويلاستىردى. وسى ورايدا, اسىرەسە, رەسەي بەلسەندىلىك تانىتىپ, جوڭعارلارمەن شۇعىل ەلشىلىك بايلانىس ورناتىپ, ولاردى استىرتىن وتتى قارۋلارمەن جاساقتاپ, قازاق حاندىعىنا قارسى ارانداتۋ شارالارىن جاسادى. رەسەي پاتشالىعىنىڭ جوڭعار ەلىنىڭ تورعاۋىت, ءدۇربىت, قوشاۋىت سياقتى ۇلكەن تايپالارىنا ەدىل بويىنان قونىس ءبولۋى قازاق پەن قالماق اراسىنداعى ءجۇز جىلدىق سوعىستىڭ تۇتانۋىنا سەبەپ بولدى. وسىناۋ ءجۇز جىلدىق سوعىس سالدارىنان سالت اتتى كوشپەلىلەردىڭ ءۇش مىڭ جىلدىق وركەنيەتى تولىق كۇيرەپ, قازاقتاردىڭ رەسەي پاتشالىعىنا بودان بولعانى, ال جوڭعارلاردىڭ اتا جۇرتىنان مۇلدە جويىلىپ كەتكەنى تاريحتان ايان. مىنە, وسى قاتەرلى قاسىرەتتىڭ العاشقى داۋىلىمەن ەسىم حان بەتتەستى. 1620 جىلى جوڭعار قونتايشىسى قارا قۇلا قازاق حاندىعىنىڭ يەلىگىنە تۇتقيىلدان شابۋىل باستادى. بەيبىت ەلدى قاتتى قىرعىنعا ۇشىراتىپ, اسقان قاتىگەزدىك تانىتتى. ەلىنە جاۋ تيگەنىن ەستىپ, ەسىم حان شۇعىل جورىققا اتتانادى. قازاق اسكەرى جوڭعارلاردى تاس-تالقان ەتىپ, سىبىردەگى ورىس قالالارىنىڭ ىرگەسىنە دەيىن ايداپ سالدى. سول زامانداعى ورىس جازبا دەرەكتەرىندە: «قازاق ورداسىنىڭ ەسىم حانى قالماقتاردى قاتتى قىرعىنعا ۇشىراتتى. قالماق تايشىلارى وتە قيىن حالگە ءتۇستى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. 1627 جىلعى ۇلى جورىقتا ەسىم حان جوڭعارلارعا تاعى ويسىراتا سوققى بەرىپ, العاشقى ويرات وداعىن ىدىراتىپ جىبەردى. ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم حاننىڭ بۇل ۇلى جەڭىستەرى قازاق حاندىعىنا ەندى ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپايتىنداي سىرتقى جاعدايدى قالىپتاستىرىپ ەدى. وكىنىشكە وراي, ءدال وسى كەزەڭدە ءوزىن حان دەپ جاريالاعان تۇرسىن سۇلتاننىڭ دەربەس ساياساتىنىڭ سالدارىنان قازاق حاندىعىندا ۇلكەن كۇيزەلىسكە ۇرىندىرعان ازامات سوعىسى باستالدى. تاشكەنت قالاسى قازاقتارعا قاراعان سوڭ, كوپ ۇزاماي ونى جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى جالىم سۇلتان ۇلى تۇرسىن سۇلتان بيلەگەن ەدى. بەرتىن كەلە ول تاۋەلسىز حان بولۋدى كوكسەيدى. سول زاماننىڭ تاريحشىسى ماحمۇد بەن ءۋاليدىڭ جازۋىنشا, ەسىم حان 1627 جىلى جوڭعارلارعا قارسى جورىققا اتتانعاندا, تۇرسىن سۇلتان بار اسكەرىمەن تۇركىستان قالاسىن شابادى. بەيبىت جۇرتتى قىرىپ-جويىپ, ات تۇياعى جەتكەن جەردىڭ ءبارىن ويراندايدى. ەسىم حاننىڭ ايەلدەرى مەن بالا-شاعاسىن تۇتقىندايدى. ەندى ەسىم حاننىڭ ءوزىن قۇرتپاق بولىپ, اۋىر سوعىستان ورالىپ كەلە جاتقان قازاق اسكەرىنە تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. بىراق ەسىم حانعا حابار بۇرىن جەتەدى. ەكى اسكەر سايرام قامالىنىڭ تۇبىندە بەتتەسەدى. ەسىم حان انت بۇزعان تۇرسىن سۇلتاننىڭ جاقتاستارىن قيراتا جەڭىپ, تاشكەنت بەكىنىسىنە دەيىن تىقسىرادى. بار اسكەرىنەن ايىرىلعان تۇرسىن سۇلتاندى نوكەرلەرى تۇتقىنداپ, جاۋىنىڭ قولىنا تاپسىرادى. ەسىم حان وپاسىز تۇرسىننىڭ باسىن الىپ, ونىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ, قانداستارىنا قارسى سوعىسقا ايداپ سالعان بۇحار حانى يمامقۇلعا سالەمدەمەگە جىبەرەدى. تۇرسىن «حاننىڭ» وپاسىز ءولىمى تۋرالى مارقاسقا جىراۋ بىلاي دەيدى: «ەي, قاتاعان حان تۇرسىن! كىم ارامدى انت ۇرسىن. جازىقسىز ەلدى جىلاتىپ, جەر ءتاڭىرىسىپ جاتىرسىڭ. حان ەمەسسىڭ قاسقىرسىڭ, قارا الباستى باسقىرسىڭ! التىن تاقتا جاتساڭ دا قازاڭ جەتتى قاپىلسىڭ! ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم, ەسىگىڭە كەلىپ تۇر, شاشقالى تۇر قانىڭدى, كەشىكپەي سودان قاتارسىڭ!» تاريحشى ماحمۇد يبن ءۋالي «باحىر ءال-اسىرار» اتتى ەڭبەگىندە ەسىم حان 1628 جىلى قايتىس بولدى دەگەن دەرەك كەلتىرسە, «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» مالىمەتىنە قاراعاندا ەسىم حان 1645 جىلى قايتىس بولعان كورىنەدى. ال كەيبىر تاريحشىلار 1628 جىلدان باستاپ 1643 جىلعا دەيىن ەسىم حاننىڭ ۇلى جانىبەك حاندىق قۇردى دەگەن پىكىردى العا تارتادى. قايتكەن كۇندە دە قازاق حاندىعىنىڭ شەجىرەسىندەگى وسى ءبىر جىلداردىڭ تاريحى كومەسكى. ناقتى دەرەكتەر دە, زەرتتەۋلەر دە جوقتىڭ قاسى.
ءسويتىپ, ەسىم حان دۇنيە سالعان سوڭ قازاق حاندىعىنىڭ تاعىنا ونىڭ ۇلى جاڭگىر حان (1643-1652) يە بولادى. ەلى ءۇشىن ەڭىرەپ تۋعان جاڭگىر تاققا وتىرماستان بۇرىننان حالىق اراسىندا زور قۇرمەتكە بولەنىپ, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ ازاتتىعى جولىندا جانقيارلىقپەن كۇرەسكەن تاريحي تۇلعا ەدى. جاڭگىر سۇلتاننىڭ قايراتكەرلىك ىستەرىنەن ونىڭ حان بولىپ جاريالانعانعا دەيىنگى جىلداردىڭ وزىندە مەملەكەت ساياساتىن, اسكەر بيلىگىن ۇتىمدى باسقارعانىنا ءتانتى بولامىز. حان جاڭگىردىڭ عاجايىپ ەرلىكتەرى قالىڭ قازاق جۇرتى بىلاي تۇرسىن كورشى ەلدەرگە كەڭىنەن ءمالىم بولدى. حالىق ونى سالقام جاڭگىر دەپ قۇرمەتتەدى. جاڭگىر حان بيلىك قۇرىپ تۇرعان كەزەڭدە قازاق مەملەكەتى مەن جوڭعار حاندىعى اراسىندا ءۇش ءىرى سوعىس بولعانى تاريحتان ءمالىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى 1635 جىلى, ەكىنشىسى 1643-1644 جىلدارى, ءۇشىنشىسى 1652 جىلى بولعان ەدى. 1635 جىلعى شايقاستىڭ تولىق قالاي اياقتالعانى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق. بىراق وسى شايقاستا جاڭگىر سۇلتان قولعا ءتۇسىپ, كوپ ۇزاماي تۇتقىننان قاشىپ شىعادى. 1643 جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا, قاقاعان قىستا بۇكىل جوڭعار جۇرتىن ءبىر تۋدىڭ استىنا توپتاستىرىپ, جوڭعار حاندىعىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن باتۇر قونتايشى قازاق حاندىعىنىڭ يەلىگىنە باسىپ كىرەدى. ورىس دەرەكتەرى بويىنشا, جوڭعار باسقىنشىلارى ەڭ الدىمەن, الاتاۋداعى قىرعىزداردى شاۋىپ, بەيبىت جۇرتتى قىرىپ-جويىپ, توقماققا دەيىن جەتەدى. ول زاماندا قىرعىز حالقى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنداعى ءبىر ۇلىس بولاتىن. ەل شەتىنە جاۋ تيگەنىن ەستىپ, جاڭگىر شۇعىل اتتانىپ, شاعىن نوكەرلەرىمەن قىرعىز اراسىنا جەتەدى. جاۋ بەتىنىڭ قاتتى ەكەنىن تۇسىنگەن جاڭگىر قالىڭ اسكەرىنىڭ كەلۋىن كۇتپەستەن, از عانا جانكەشتى جاساعىمەن جوڭعارلاردىڭ 50 مىڭدىق اسكەرىنە قارسى تۇرۋعا شەشىم قابىلدايدى. سوعىس تاريحىندا 600 جاساقپەن باسقىنشى جاۋدىڭ مۇزداي قارۋلانعان 50 مىڭ اسكەرىنە قارسى ەرلىك كۇرەس اشقان وقيعا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورگەن ەمەس ەدى. اسكەرباسى شەبەرلىگىندە شەندەسى جوق سالقام جاڭگىردىڭ كوزسىز ەرلىگى سول زاماننىڭ بۇكىل سوعىس شەجىرەسىنە بەتبۇرىس جاسادى. سوعىس تاريحىندا ۇلى ەرلىكتىڭ بالاماسىز بۇل وقيعاسى تۋرالى تاريحي جازبا دەرەكتەردە بىلاي دەلىنگەن: «جاڭگىر ءوز جاساعىنىڭ ءبىر بولىگىنە جوڭعارلار بيىك تاۋدان اسىپ وتكەنشە, ەكى تاۋ اراسىنداعى تار شاتقالدان ور قازىپ, بەكىنىس جاساۋعا بۇيىرادى. ال ءوزى قالعان جاساقتىڭ شاعىن توبىمەن تاۋدىڭ ەكىنشى جاعىنا جاسىرىنادى. باتۇر قونتايشى ور قازىپ, بەكىنىپ العان قازاقتارعا بار كۇشىمەن شابۋىل جاسادى. وڭتايلى ءساتتى كۇتىپ تۇرعان جاڭگىر جاۋدىڭ تۋ سىرتىنان قىرعيداي ءتيدى. ءسويتىپ, جوڭعارلاردى قاتتى جەڭىلىسكە ۇشىراتقانى سونشا, ولار جاقتان 10 مىڭنان استام ادام ءولدى. ۇرىس بىتۋگە جاقىنداعاندا 20 مىڭ اسكەرمەن ءجالاڭتوس باتىر جاڭگىرگە كومەككە كەلىپ ۇلگەردى. باتۇر قونتايشى قاتتى جەڭىلىسكە ۇشىراپ, شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى» («قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى», 6 توم, 380-بەت.) 1643-1644 جىلدارداعى ۇلكەن مايداندا بىرىككەن جوڭعار اسكەرىن كۇيرەتە تالقانداۋ جانە ولاردى ەل شەتىنەن اسىرا قۋىپ تاستاۋ – قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنداعى اسا ەلەۋلى جانە داڭقتى وقيعالاردىڭ ءبىرى. مايداننىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق باسقىنشىلارعا قارسى اۋىر كۇرەس جۇرگىزگەن تيەس بي باستاعان قىرعىز حالقىنىڭ ەرلىگىندە دە شەك جوق. وسى سوعىستا وداقتاستىق شارتىن بەرىك ساقتاپ, وزبەك اسكەرىن باستاپ كومەككە كەلگەن الشىن ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ەڭبەگى دە ەرەن. تاريحي دەرەكتەر ناقتى ايعاقتاعانداي, جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى ازاتتىق كۇرەستە تۋىسقان ءۇش حالىقتىڭ مەرەيى ۇستەم شىعىپ, قازاق-قىرعىز-وزبەك اسكەري وداعى تاماشا جەڭىسكە جەتتى. ۇرپاقتارى ۇلاعات الار بابالار ەرلىگى وسىلاي تۇيىندەلەدى. قيساپسىز قىرعىنعا ۇشىراپ, ماسقارا جەڭىلىس تاپقان باتۇر قونتايشى جوڭعارياعا ورالىسىمەن جاڭا سوعىسقا ازىرلەنە باستادى. جوڭعاردىڭ شەگىرتكەدەي قاپتاعان اسكەرىنە ونداعان ەسە از جاساعىمەن قارسى تۇرىپ, وڭدىرماي ساعىن سىندىرعان سالقام جاڭگىر حاننان قايتكەن كۇندە دە كەك قايتارۋدى كوكسەدى. قازاق حاندىعى مەن جوڭعار حاندىعىنىڭ اراسىنداعى كەلەسى جويقىن سوعىس 1652 جىلى بولادى. ىزا مەن نامىس بۋىپ, كەك قايتارۋ سوعىسىنا مۇقيات دايىندالعان باتۇر قونتايشى 1652 جىلى قازاق ەلىنە تاعى باسقىنشىلىق سوعىس اشادى. بۇل سوعىس تۋرالى تاريحي دەرەكتەر ماردىمسىز. كەيىنگى تاريحشىلاردىڭ «بۇل سوعىستا قازاق جاساقتارى جەڭىلدى» دەگەن بىرجاقتى پىكىرلەرى دە اقيقاتتان الىس جاتقان سياقتى. ويتكەنى, الداعى جىلدارداعى تۇتقيىلدان شاپقان سوعىستارداعىداي قازاق اسكەرى قاپىسىز ەمەس ەدى. باتۇر قونتايشىنىڭ كەك قايتارۋ جورىعىنا دايىندىعىنان دا جاڭگىر حاباردار بولاتىن. ەندەشە, سىرالعى جاۋدىڭ بۇل شاپقىنشىلىعىنان قازاق اسكەرلەرىنىڭ جەڭىلىس تابۋى ەشبىر مۇمكىن ەمەس. تاريحشىلاردىڭ قازاق جاساعى جەڭىلدى دەگەن تۇجىرىمىنىڭ تۋىنداۋىنا مايدان دالاسىندا جاڭگىر حاننىڭ قاپىدا قازا تابۋى نەگىز بولعان سياقتى. سول زاماننىڭ سوعىس ستراتەگياسىندا دوس تا, دۇشپان دا مويىنداعان قولباسشىلىق بىلىكتىلىكتى اسقان دارىندىلىقپەن جۇزەگە اسىرعان, شايقاس تاسىلدەرىنە تەڭدەسسىز وزگەرىستەر ەنگىزگەن, قازاق اسكەرىن ۇنەمى جەڭىسكە باستاعان جاڭگىر حاننىڭ قان مايدانداعى قازاسى قازاقتار تاراپىنان سوعىس قيمىلدارىن كۇرت توقتاتۋعا ءماجبۇر ەتتى. قازاق اسكەرى كەيبىر تاريحشىلار بولجاعانداي, بۇل سوعىستا جەڭىلگەن جوق, كەرىسىنشە جەڭىستى شابۋىلدارىن ءوز ەرىكتەرىمەن توقتاتتى. ويتكەنى, قالىڭ اسكەر قاتتى قۇرمەت تۇتاتىن ەرجۇرەك ءباھادۇردى قۇرمەتپەن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ – سانسىز جورىق جولدارىندا بىرگە بولعان ءاربىر جاۋىنگەردىڭ پارىزى ەدى. قاھارمان حاننىڭ اسىل سۇيەگىنىڭ قازاق مەملەكەتىنىڭ استاناسى – قاسيەتتى تۇركىستانعا اكەلىنىپ, ازىرەت سۇلتاننىڭ ساياسىنا اق ارۋلاپ جەرلەنۋى وسى ويىمىزدىڭ ايشىقتى دالەلى بولسا كەرەك.
«التىن عاسىرلار» سوڭى
جاڭگىر حاننىڭ ۇرىس دالاسىندا مەرت بولعان قاسيەتتى قازاسىنان كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ شەكارا نىعايتقان جەڭىمپاز جورىقتارى شەكتەلىپ, ستراتەگيالىق اسكەري الەۋەتى باسەڭسي باستاعان سياقتى. ەكى ءجۇز جىلدان استام داڭقتى تاريحى بار ورتاعاسىرلىق ءىرى دە ىرگەلى مەملەكەت – قازاق حاندىعىنىڭ شەجىرەسىندە 1652 جىلدان 1680 جىلدىڭ ارالىعىنداعى كەزەڭ ەڭ بۇلدىر ۋاقىت بولىپ سانالادى.
بۇل جىلدارى قازاق حاندىعىنىڭ تاعىندا بولەكەي سۇلتان ۇلى باتىر حان وتىردى دەگەن دەرەك بار. وسى ءبىر وتىز جىل شاماسىندا قازاق مەملەكەتى ءىرى سوعىس وقيعالارىنا ارالاسپاي بەيبىت كەزەڭدى باستان كەشىرگەن سياقتى. وكىنىشكە وراي, وسى كەزەڭدە ءبىرتۇتاس مەملەكەتتى نىعايتىپ, ونىڭ قورعانىس قۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا دا شىبىق باسى سىندىرىلماعانعا ۇقسايدى. قايتا سۇلتاندار اراسىنداعى باقتالاستىق باسەكە بەلەڭ الىپ, ىرگەلى مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن شايقالتۋداعى العاشقى سىزاتتار تۇسە باستاعان. سۇلتاندار اراسىنداعى باقتالاستىق اشىق تاق تالاسىنا ۇلاسپاسا دا جۇزگە ءبولىنۋدىڭ العاشقى شوعىن بىقسىتىپ, جالپى قازاق حالقىنىڭ بىرلىگىنە وراسان نۇقسان كەلتىردى. ءبىر ماقساتقا, ءبىر ورتالىققا جۇمىلعان ءبىرتۇتاس حاندىقتى السىرەتە باستادى. بىراق قاسىم, ەسىم, جاڭگىر سياقتى ءوز زاماندارىنىڭ وزىق ويلى قايراتكەرلەرى ىرگەسىن نىعايتقان ءىرى مەملەكەت ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەردى. تەك تاريح ساحناسىنداعى ءوزىنىڭ ورنىن ويىپ الىپ, بىرلىگىن ساقتاپ, بەدەلىن پاش ەتتى.
قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەلى ەل ەكەنىن تانىتىپ, بەدەلىن كۇشەيتكەن سالقام جاڭگىر حاننىڭ ۇلى – تاۋكە حان (1680-1715) تاريحتاعى حالىق بەرگەن ەسىمى – ءاز تاۋكە, ياعني دانا تاۋكە بولاتىن. ءاز تاۋكە قازاق تاريحىندا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار رەفورمالار جۇرگىزگەن رەفورماتور مەملەكەت باسشىسى رەتىندە قالدى. تاۋكە مەملەكەتتىك بيلىكتى بەيبىت كۇندە قولعا الدى. ونىڭ مەملەكەتتىك قايراتكەر رەتىندە قالىپتاسۋى دا وتىز جىلدىق بەيبىت كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. تاۋكەنىڭ قول باستاعان جاۋىنگەر حان ەمەس, اقىلمان حان رەتىندە بيلىك قۇرۋىنىڭ ءتۇپ توركىنى دە وسىندا جاتسا كەرەك. تاۋكە حاننىڭ ەل ءۇشىن سىڭىرگەن تاريحي ەڭبەگى نەگىزىنەن ەكى قىرىنان ايقىندالادى. ءبىرىنشىسى, ەلدىڭ ىرگەسىن امان ساقتاۋدا سىرتقى ساياساتتى شەبەر ۇيىمداستىرىپ, سىرتتان كوز الارتقان كوپ جاۋعا دەس بەرمەي, مەملەكەتتى ساقتاۋى, ەكىنشىدەن, ەلدىڭ ىشكى جاعدايىن رەتتەۋدە ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمالار جۇرگىزۋى بولىپ تابىلادى. اسىرەسە, تەرىستىكتەگى قاتەرلى دە قۋاتتى كورشىسى رەسەي پاتشالىعىمەن ەلشىلىك الماسىپ, ساۋدا ىستەرىن جۇرگىزۋگە دەن قويدى. ءاز تاۋكە بۇحارا حاندىعىمەن بەيبىتشىلىك قارىم-قاتىناستا بولۋعا, ورتا ازياداعى بارلىق قالالارمەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا تىرىستى. قازاق حاندىعىنىڭ شىن قاتەرلى جاۋىنا اينالىپ, دۇركىن-دۇركىن شابۋىلداپ جۇرگەن جوڭعار حاندىعىمەن دە تاتۋ كورشىلىك ورناتۋدى ويلادى. قازاق حانىنىڭ ەلشىسى رەتىندە بارعان قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ جوڭعار قونتايشىسىنا ايتقان اتاقتى تولعاۋىنان دا مەملەكەت ماقساتى ايقىن اڭعارىلادى: «قازاق-قالماق بالاسى, تابىسقالى كەلگەنمىن. تابىسۋعا كونبەسەڭ, تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت, سەن قابان دا مەن ارىستان الىسقالى كەلگەنمىن». مەملەكەتتىڭ ىشكى قۇرىلىمىن رەفورمالاۋ بارىسىندا ءاز تاۋكە التى الاشتىڭ تىزگىنىن التى بيگە ۇستاتتى. ياعني, ۇلى جۇزدە ءۇيسىن تولە بي, ورتا جۇزدە قاز داۋىستى قازىبەك بي, كىشى جۇزدە الشىن ايتەكە بي, قىرعىزدا قاراش بي, قاراقالپاقتا ساسىق بي, قۇرامادا مۇحامەد بي تىزگىن ۇستادى. ءاز تاۋكەنىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى – «جەتى جارعى» اتالاتىن زاڭ جۇيەسىن جاساۋى. شىن مانىندە تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق بولمىسىن, الەۋمەتتىك-شارۋاشىلىق جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, حالىقتىق گەوگرافيالىق قونىستانۋى نەگىزىندە جاسالعان مەملەكەتتىك, ساياسي-قۇقىقتىق زاڭ بولاتىن. «جەتى جارعى» ارقىلى دالالىق دەموكراتيا مەملەكەتتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندە ناقتى كورىنىس تاپتى. تاۋكە حاننىڭ تاريحي ەڭبەگى, بۇعان دەيىنگى سان عاسىرلىق ءومىر تاجىريبەسىن, كوشپەلىلەردىڭ دەموكراتيالىق ۇردىستەرىن جان-جاقتى قورىتا كەلىپ, ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە قىزمەت ەتەتىن جاڭا مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق جۇيەنى جاساي بىلۋىندە. سوندىقتان دا حالقى ونى ء«از تاۋكە» دەپ قۇرمەت تۇتتى.
1715 جىلى ءاز تاۋكە حان دۇنيە سالىپ, قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىنە حىسىراۋ سۇلتان ۇلى قايىپ سۇلتان كەلدى. قارتايىپ قالعان قايىپ حان حالىق اراسىندا بەدەل الا المادى. ءاز تاۋكە ىرگەسىن نىعايتقان ءىرى مەملەكەتتى جۇيەلى باسقارۋدىڭ ءجونىن بىلمەدى. بيلىگى بوساڭ قايىپ حاندى ابىلقايىر سياقتى كوكجال سۇلتاندار تولىق مويىندامادى. «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەندەي بۇل كەزەڭدە قىلىشىنان قان تامعان جوڭعار وداعى دا قازاق دالاسىنا باسقىنشىلىق سوعىسىن كۇشەيتكەن ەدى. قايىپ حان ءۇشىن باستى مىندەت – ەل ىرگەسىن سوككەن جاۋعا قارسى قيمىل تانىتۋ ەدى. قال-قادەرىنشە باسقىنشىلارعا قارسى شايقاسقا دايىندالىپ, 1717 جىلى قايىپ حان مەن ابىلقايىر سۇلتان قازاق حاندىعىنىڭ وتىز مىڭ ساربازىن باستاپ, جوڭعارعا قارسى اتتانادى. كەشەگى قاسىم حان كەزىندە ءۇش ءجۇز مىڭ اسكەر شىعاراتىن قازاق حاندىعى باسقىنشىلارعا قارسى ەلدى ازات ەتۋ جورىعىنا بار بولعانى 30 مىڭ جاساق شىعارا الدى. وسىدان-اق قايىپ حاننىڭ قاۋقارىن اڭعارۋعا بولادى. وسى جورىقتان قايىپ حان مەن وركوكىرەك ابىلقايىر سۇلتان بار اسكەرىنەن ايىرىلىپ قاراقان باستارىن عانا امان الىپ قالىپتى. 1718 جىلى جوڭعارلارمەن بولعان كەزەكتى ءبىر شايقاستا قايىپ حان قازا تابادى.
التى الاشتىڭ يگى جاقسىلارى جينالىپ, ءاز تاۋكەنىڭ بەل بالاسى بولاتتى اق كيىزگە سالىپ, حان كوتەرەدى (1718-1730). «جاقسىدان جامان تۋار – ءبىر اياق اسقا العىسىز, جاماننان جاقسى تۋار – ادام ايتسا نانعىسىز» دەگەندەي بولات حاننىڭ اتى زاتىنا ساي بولماي شىقتى. قابىلەتسىز ءارى بولجىر بولات حان ءۇش ءجۇز جىلدىق دامۋ تاريحى بار قازاق حاندىعىن توقىراۋعا ۇشىراتتى. بولات حاننىڭ كەزىندە ورتالىق حاندىق بيلىك مۇلدە السىرەپ, ءار ءجۇزدىڭ ءوز حانى دەربەس بيلىك قۇردى. ءدال وسى بولات حاننىڭ تۇسىندا جوڭعار وداعى قازاق مەملەكەتىن جاۋلاپ الىپ, قازاق حالقى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاماعا» ۇشىرادى. 1730 جىلدان 1771 جىلعا دەيىن بيلىك قۇرعان تاۋكە حاننىڭ نەمەرەسى ابىلمامبەت حان ءىس جۇزىندە تەك ورتا ءجۇزدىڭ عانا حانى بولدى. سەبەبى, بولات حاننىڭ تۇسىندا-اق كىشى ءجۇزدى بولەكتەپ, حان اتانعان ابىلقايىر 1731 جىلدىڭ 10 قازانىندا رەسەي پاتشالىعىنا بوداندىعىن مويىنداعان بولاتىن. دەگەنمەن, بۇدان كەيىن دە قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ەر ەتىكپەن قان كەشكەن كۇيزەلگەن كەزەڭدەر دە, ەل ەڭسەسىن كوتەرىپ, بىرلىك تۋىن اسقاقتاتقان (ابىلاي مەن كەنەسارى حاندار تۇسى) كەزەڭدەر دە ءوتتى. قالاي بولعاندا دا بولات حاننىڭ بيلىك قۇرعان جىلدارىمەن بىرگە ءتورت عاسىر داۋىرلەگەن قازاق حاندىعىنىڭ «التىن عاسىرى» اياقتالعان ەدى..
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
