ءبىلىم مازمۇنىنىڭ جاڭارۋى – قالىپتى ءۇردىس

ساپالى ءبىلىم بە­رۋ­ ماق­­­سا­تىندا باع­دار­­­­لا­ما­نى ءتۇر­لى­ با­­­عىت­تا جا­ڭار­تۋعا بولادى. پرو­فەس­سور م.جاد­رينا جانە ك.شام­شي­دي­نو­ۆا باستاعان عالىم-پەداگوگتەر الەمدىك جانە وتاندىق وزىق تاجى­ري­بەلەردى زەردەلەپ, بالاعا «جاندى ءبىلىم» بەرۋ باعىتىن تاڭدادى. ياعني وقۋ­شىلاردى وقىتۋدىڭ ناتيجەسى ولاردى سىني تۇرعىدان ويلاۋ, توپپەن جانە جەكە جۇمىس ىستەي ءبىلۋ, ءتۇرلى كوممۋنيكاتسيالىق ءتاسىلدى قارىم-قاتىناستا قولدانۋ, زەرتتەۋ جانە اقپاراتتى ءوز بەتىنشە ىزدەۋ, تەرەڭ تالداۋ داعدىلارىن يگەرگەن ءبىلىمدى فۋنكتسيونالدى جانە شىعارماشىلىقپەن قولدانا الاتىن, زامان اعىمىنىڭ كەز كەلگەن باعىتىندا جۇزە بىلەتىن, ساۋاتتى تۇلعا ەتىپ شىعارۋ. ساۋاتتى دەگەندە, تەك وقي-جازا ءبىلۋ ەمەس, ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى ەڭ اۋقىمدى داعدىلاردى مەڭگەرۋدى ايتىپ وتىرمىز. اتاپ ايتساق, بۇرىنعىداي مۇعالىمنىڭ ءوز ايتقانىن وزىنە قايتالاپ بەرۋمەن شەكتەلمەي, اقپاراتتى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ قابىلداۋ جانە سول بويىنشا وزدىگىنەن شەشىم قابىلداپ, تۇجىرىم جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ. بۇل ۇلتتىق مەكتەپ مودەلىن كوكسەگەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «مەكتەپكە بالا بەرگەندە, اتا-اناسى بالانى تۇرمىس ىسىنە قايىم بولىپ, ءومىردىڭ ازابىن كورمەي, راحاتىن كورگەندەي ادام بولىپ شىقسىن دەگەن ۇمىتپەن بەرەدى. مەملەكەت جۇرتتىڭ بالاسىن ۇيرەتكەندە, و دا ءسوز ۇيرەنگەن بالالار تۇرمىس ىسىنە شەبەر بولىپ, وزىنە دە, مەملەكەتكە دە پايدالى ادام بولىپ شىقسىن دەگەن ماقساتپەن ۇيرەتەدى» دەگەن تۇجىرىمىنا سايكەس كەلەدى. جالپى, 2016 جىلى قولدانىسقا «جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى» اتاۋىمەن ەنگەن وقۋ باعدارلامالارى مۇعالىمنىڭ كوپ دايىندالۋىن, كوپ ىزدەنۋىن تالاپ ەتەتىن باعدارلاما بولدى. بالانىڭ ءوز تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, ءوزى وي قورىتىپ, شەشىمىن تابۋى ءۇشىن مۇعالىم جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋى قاجەت.

كەڭەس داۋىرىندە ەرەجە جاتتاتىپ ۇيرەنىپ قالعان مۇعالىمنىڭ باستاپقىدا «زات ەسىمنىڭ تۇرلەرى», «سوي­لەمنىڭ تۇرلاۋلى مۇشەلەرى» جانە سول سياقتى تەوريالىق تاقى­رىپتاردى ىزدەپ ابدىراپ قالعانى انىق. بۇل باعدارلاما احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭ سۇيىكتى ءسوزى «داعدىلاندىرۋعا» جانە «سىناۋعا» باعىتتالدى. مىسالى, قازاق ءتىلى بويىنشا «جاتىس سەپتىك جالعاۋى» دەگەن تاقىرىپ وقىتىلمايدى. تيىسىنشە, اۋتەنتتى ماتەريالداردان قاجەتتى اقپاراتتى الۋ دەگەن «وقۋ ماقساتى» بار. وندا بيلبورد نەمەسە كەز كەلگەن يلليۋستراتسيا كورسەتىلەدى دە, وقۋشىعا «بۇل شارا قايدا بولادى؟ نەشەدە بولادى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ العان كەزدە جاتىس سەپتىگىن اۋىزشا جانە جازباشا تۇردە كەڭىنەن قولدانادى.

جاڭارتىلعان باعدارلامادا گرامماتيكا جوق ەمەس, بار. بىراق ول جەكە تاقىرىپ بولىپ تۇرمايدى. ول لەكسيكالىق تاقىرىپتىڭ اياسىندا قامتىلادى. ءتۇسىندىرىپ وتەيىن: مىسالى, بۇرىنعىداي «دارا جانە كۇردەلى سىن ەسىمدەر» دەگەن تاقىرىپ جوق. ونىڭ ورنىنا «سۋ – تىرشىلىك كوزى» دەگەن ورتاق تاقىرىپ اياسىندا بالحاش كولى تۋرالى اقپارات بەرىلەدى. وسى جەردە وقۋشى اششى, تۇششى, ۇلكەن, كىشى, تۇنىق, جالپاق, تە­رەڭ جانە ت.ب. سىن ەسىم تۇر­لە­رىن جان-جاقتى قولدانادى. باع­دار­لامادا وقۋ ماقساتى «3.5.1.1 زاتتىڭ سىنىن بىلدىرەتىن سوزدەردى اۋىزشا/جازباشا تىلدە قولدانۋ» دەپ ۇسىنىلادى. وسى وقۋ ماقساتى ارقىلى بالانىڭ سىن ەسىمدى قولدانۋ داعدىسى قالىپتاسادى. ونىڭ قانداي سىن ەسىم ەكەنىن ءبىلۋ ماڭىزدى ەمەس. تاعى دا قايتالاپ ايتام, وقۋشىنىڭ ءبارى بىردەي ءتىل مامانى نەمەسە بيولوگ بولىپ شىقپايدى. ولاردىڭ قازاق تىلىندە ساۋاتتى سويلەۋى, سوزدىك قورىنىڭ مول بولۋى جانە سول سوزدىك قوردى شىرايىن شىعارىپ پايدالانا ءبىلۋى, ياعني ويىن تولىق جەتكىزە الۋى مەن ءتىلدى تانىم قۇرالى رەتىندە قولدانا ءبىلۋى ماڭىزدى.

سوندىقتان دا ءار سىنىپقا وقىتىلاتىن بارلىق ءپان مازمۇنى كىرىكتىرىلىپ, ءوزارا ساباقتاستىرا, كەشەندى تۇردە ءبىلىم بەرۋى ءۇشىن «ورتاق تاقىرىپتار» بەرىلەدى. 1929 جىلى كورنەكتى قوعام قاي­راتكەرى, الاش وكىلى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «كومپلەكسپەن وقى­تۋ» دەگەن ادىستەمەلىك قۇ­را­لى جارىق كورگەن بولاتىن, بۇل ەڭبەك­پەن تانىس ادام ور­تاق تاقىرىپتىڭ ماڭىزىن بىر­دەن تۇسىنەدى. سونىمەن قاتار «جاڭار­تىل­عان باعدارلامادا ۇلتتىق قۇن­­­دى­لىقتارىمىز نازاردان تىس قال­عان» دەگەن پىكىرلەر ءار جەردەن كورىنىس بەرىپ قالىپ ءجۇر. بىراق وسىنداي پىكىر بىلدىرۋشىلەر تا­ۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا مەم­لەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىندا وقۋ مەن تار­بيە ۇدەرىسىن قۇندىلىقتارعا نەگىز­دەپ ۇيىمداستىرۋ ماقسا­تىن­دا ءبىرىنشى رەت ءبىلىم بەرۋ قۇندى­لىق­تارى بەلگىلەنگەنىن ەسكەرمەيدى دە.

قۇندىلىقتاردى وقىتۋ-تاربيە ۇدەرىسىندە قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا توقتالا كەتەر بولسام, ۇلتتىق قۇندىلىقتار ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىمىز سياقتى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ءون بويىن سۇيەمەلدەپ, نارلەندىرىپ تۇرادى. ونى بادىرايتىپ, «ۇلتتىق قۇن­دىلىق» دەپ كورسەتۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن, «مەنىڭ وتباسىم» دەگەن ورتاق تاقىرىپتا «ناعاشى, جيەن, اعايىن-تۋىس» دەگەن ۇلتتىق ۇعىمداردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ەركىن بەرۋگە بولادى. اتاپ ايت­ساق, ءبىز جازعان 2-سىنىپتىڭ «دۇنيە­تانۋ» وقۋلىعىندا وتباسى تاقى­رى­بى اياسىندا قانىش ساتباەۆ تۋرالى دا اقپارات بەرىپ كەتتىك. «مەنىڭ اتىم – نۇرلان. مەنىڭ ناعاشى اتام – قانىش ساتباەۆ. مەن ول كىسىنىڭ جيەنىمىن. ناعاشى اتام باياناۋىل جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول – ۇلكەن عالىم. ءبىزدىڭ ۇيدەگى قۇندى وتباسىلىق مۇراعات – ناعاشى اتامنىڭ سۋرەتتەرى. ناعاشى اتام وتە ءبىلىمدى ءارى ونەرلى كىسى بولعان. بويى ۇزىن, شاشى بۇيرا, ءجۇزى جىلى جان بولاتىن. مەنىڭ ءتۇرىم ناعاشى اتاما تارتقان. مەن دە ناعاشى اتام سياقتى عالىم بولىپ, ەلىمە قىزمەت ەتەمىن». بۇل ءماتىندى وقۋ ارقىلى وقۋشى, تۋىس اتاۋلارىمەن تانىسادى, عالىم تۋرالى اقپارات الادى, ادامنىڭ بەت الپەتىن, تۇلعاسىن سيپاتتاۋعا ۇيرەنەدى. ەڭ باستىسى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قۇرمەتتەۋگە داعدىلانادى. ياعني ءبىر ءماتىن ارقىلى بىرنەشە ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. ارينە, بۇدان باسقا دا سىيلاستىق «تورگە كىمدى وتىرعىزار ەدىڭ؟ نەگە؟» دەگەن قاراپايىم سۇراقتاردىڭ استارىندا قانشاما ۇلتتىق قۇندىلىق جاتىر؟ ارينە, «بەسىككە سالۋ», «التىباقان تەبۋ» دەگەن سياقتى ايعايلاپ تۇرعان جوق. جاقىندا عانا الەۋمەتتىك جەلىدە «اتامۇرا» باسپاسىنان شىققان وقۋلىقتاعى تاپسىرما توڭىرەگىندە قانشاما داۋ تۋدى. وقۋلىقتاعى «عالامتور تۋرالى» ە.اشىقباەۆتىڭ ولەڭى تۇككە العىسىز بولىپ قالدى. ال سىن تۇرعىسىنان ويلاۋدى دامىتۋ بويىنشا, بۇل – وتە ۇتىمدى بەرىلگەن ولەڭ. كەڭەس داۋىرىندەگى وقۋلىق بولسا, «عالامتورعا كىرمە, دەنساۋلىققا زيان!» دەپ, ۇگىت-ناسيحات تۇرىندە بەرەر ەدى. ال جاڭارتىلعان باعدارلاما بو­يىنشا بالانىڭ ولەڭدى وقىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, جاقسى-جاماندى اجىراتىپ, ءوزى شەشىم قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني پەداگوگيكادان حابارى بار ادام بۇل تاپسىرمانىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن بىردەن تۇسىنەدى. وقۋ باعدارلاماسى, وقۋلىق ماسەلەسىن كوپشىلىك بۇقارانىڭ تالقىسىنا سالىپ, سىناي سالاتىن قولجاۋلىققا اينالدىرۋعا بولمايدى. ارنايى ماماندانعان پەداگوگتەر مەن تاجىريبەلى مۇعالىمدەر بولماسا, ءتىپتى عالىم-اكادەميكتەردىڭ ءوزى ونىڭ قىر-سىرىن تۇسىنە بەرمەيدى. تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا «سالالاس قۇرمالاس سويلەمدەر» تاقىرىبىنان دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسيا قورعا­عان عالىم پەداگوگيكا, ديداكتيكا, پسيحو­لوگيا, فيزيولوگيا, ءادىسناما, ادىستەمە جانە ت.ب. عىلىم سالالارىنان حابارى بولماسا دا, وقۋ باعدارلاماسىنا سىن ايتىپ, وقۋلىقتىڭ تاعدىرىن شەشەدى. وسىنى كوپشىلىك قاۋىم تۇسىنە بەرمەيدى. ال كەيبىر ارىپتەستەر تۇسىنسە دە, ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا شۋ كوتەرەدى. وسى ورايدا دا, ۇلت ۇستازىنىڭ: ء«بىلىمدى ۇيرەتۋگە كەرەك كىتاپتار قازاق تىلىندە جوق. وسىلاردى دۇنياعا شىعارۋ كەرەك. ءبىز بۇلاردى ۋاقىت جەتۋىنشە قولعا الىپ ىستەپ جاتىرمىز. شىعا باستاعاندارىنا وكپەسى بار كەيبىرەۋلەر سىن تاقپاق بولىپ جاتىر. سىناعاندا بىرەۋلەرى ءتىپتى قولىنا الىپ قاراماي, ەكىنشىلەرى قاراسا دا تانىماي سىناپ جاتقان كورىنەدى. اركىم سىناۋ كەرەك ءوزىنىڭ جاقسى بىلەتىن نارسەسىن. بىلمەيتىن نارسەنى سىنايمىن دەپ, قۇر ءوزىنىڭ بىلمەيتىنىن كورسەتەدى. بىزدىكى جامان بولسا, جاقسىسىن شىعارىڭدار. جاقسىسى شىقسا, جامانى قالاتىن» («مەك­تەپ كەرەك­­تەرى». «قازاق» گازەتى, 17.05.1914 جىل) دەگەن پىكىرى ءالى وزەك­­تىلىگىن جويماعانىن كورە­مىز. وقۋلىقتاردىڭ وقۋ باعدار­لا­ماسىنا سايكەس بولماۋى دا – ۇلكەن كەدەرگى. وقۋلىقتى تابىس كوزىنە اينالدىرىپ العاندار بار. كوپشىلىك اۆتورلار – عالىمدار, كەيبىرى وقۋ باعدارلاماسىنا قارسى ەكەنىن اشىق جازىپ تا ءجۇر. بىراق سول وزدەرى ايتقان «تۇككە العىسىز» باعدارلاما بويىنشا وقۋلىق جازۋدان باس تارتپايدى. پارادوكس: ءدال سول اۆتورلاردىڭ وقۋلىقتارى ساراپتامادان ءوتىپ, ەلگە تاراتىلىپ ءجۇر. سوندىقتان دا وقۋلىقتاردا جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى تولىق جۇزەگە استى دەپ ايتا المايمىن. قازىر جاڭا ستاندارت, جاڭا باعدارلاما ازىرلەنىپ جاتىر. ءبىلىم مازمۇنىنىڭ جاڭارىپ تۇرعانى – قالىپتى ءۇردىس. جاڭا باعدارلامانى ازىرلەپ جاتقان اۆتورلارعا ساتتىلىك بولسىن.

جانات قاجىعاليەۆا,

نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ قىزمەتكەرى