«مۋزەيدە 90 مىڭعا جۋىق ەكسپونات بار. نەگىزگى ماقساتىمىز – سولاردىڭ بارلىعىن كەلەشەك ۇرپاققا ساقتاپ, سول ارقىلى تاريحىمىزدى, سالت-ءداستۇر, مادەنيەتىمىزدى تانىتۋ. جۋىردا قاسىمبەك داتقانىڭ ۇرپاعى كەلىپ, كەزىندە باباسى قولدانعان اسادالدى مۋزەيگە سىي رەتىندە تاپسىرىپ كەتتى. كەزىندە اتادان بالاعا ميراس رەتىندە بەرىلىپ كەلگەن بۇل جيھازدى ول باباسىنىڭ كوزى بولىپ مۋزەيدە ماڭگىلىك ساقتالسىن دەگەن نيەتپەن وتكىزىپتى. قولدان-قولعا كوشەتىن زات كۇندەردىڭ كۇنىندە ەسكىرىپ, جوعالاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان وسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە ۇرپاقتارى قۇندى دۇنيەنى مۋزەيگە اكەپ تاپسىردى. ەندىگى جەردە ەكسپوناتتى قايتادان رەستاۆراتسيا جاساپ, سىنعان, سىرى كەتكەن جەرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن بولامىز. جاڭعىرتۋدان وتكەن سوڭ ءالى تالاي مۋزەيدە وتەتىن تاريحي, ەتنوگرافيالىق ءىس-شارالاردا بۇل جادىگەردى حالىققا تانىستىرىپ ناسيحاتتايمىز. قۇجاتتا بەكىتىلگەندەي, جادىگەردى اكەپ تاپسىرعان قاسىمبەك داتقانىڭ شوپشەگى جازىلبەك وڭلاسبەكوۆ دەيتىن ازامات» دەدى مۋزەي وكىلى ج.ۇركىمباەۆا.
جالپى مۇراجاي ىرگەتاسى مەگاپوليس ەنشىسىن الماي تۇرىپ قالانعاندىقتان مۇندا شىمكەنتكە دە قاتىستى تالاي دۇنيەنى تابۋعا بولادى. سوندىقتان شىمكەنت قالاسى مەن تۇركىستان وبلىسى ءۇشىن بۇل ولكەتانۋ مۋزەيى ورتاق.
بۇگىندە قاسىمبەك داتقا اتىندا اۋىل بار. ول سايرام اۋدانى قايناربۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ەلدى مەكەن. 2010 جىلعا دەيىن ول كومەشبۇلاق دەپ اتالىپ كەلدى. ونىڭ الدىندا كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا سوۆەتسكوە اۋىلى بولاتىن. ەلدى مەكەن اتىن اۋىستىرۋعا بايلانىستى اۋداندىق ونوماستيكالىق كوميسسيا حاتىندا قاسىمبەك داتقانىڭ ومىردەرەگى كەلتىرىلگەن. وندا بىلاي دەلىنەدى: «قاسىمبەك قوجابەك ۇلى 1838 جىلى سىرداريا گۋبەرنياسى كومەشبۇلاق بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 9 جاسىندا اكەسى قوجابەك تاشكەندەگى «كوكىل» مەدرەسەسىنە وقۋعا بەرەدى. ول وسى مەدرەسەدە 4 جىل وقيدى. وقۋدان كەيىن ەلىنە ورالىپ, ءبىراز جىل اۋىل مولداسى بولادى. ول كەزدە بۇل ءوڭىردى قوقان حاندىعى بيلەپ تۇرعان. قاسىمبەك بوزبالا شاعىندا وسى حاندىقتىڭ قارا قازاققا جاساعان زورلىعىنا شىداي الماي, وعان قول جيىپ قارسى شىعادى. 17 جاسىندا وسى ءىسى ءۇشىن حان ونى قوقانداعى زىندانعا جابادى. زىنداندا 3 اي جاتادى. ودان بوسانعان سوڭ ايتقانىنان قايتپاي, حاندىققا قارسى كۇرەسىن جالعاستىرا بەرەدى. كۇرەستى جۇرگىزە وتىرىپ, ءار جەردە شاشىلىپ جۇرگەن ەلدىڭ باسىن قوسىپ, كومەشبۇلاق ماڭىنا جيناپ, اۋىل ەتەدى. ارىس وزەنىنەن بەرى قاراي «شۇبار دالاسى» ارىعىن تارتتىرىپ, ەگىن ەككىزەدى. وسىنداي ابىرويىنان سەسكەنگەن حان ونى ءوز جاعىنا شىعارىپ الۋ ءۇشىن داتقا شەنىن بەرەدى. بۇل شەندى قاسىمبەك 21 جاسىندا يەلەنگەن. قوقان حاندىعى قۇلاعان كەزىندە ول ورىستارعا قارسى كۇرەستى. ورىستار دا قوقاننىڭ قۋلىعىن قايتالاپ, ونى بولىس سايلايدى. وسى بولىستىقتى 1913 جىلعا, ياعني ءوزى قايتىس بولعان كەزگە دەيىن الىپ ءجۇردى. 1913 جىلى ورىس پاتشالىعىنىڭ شەشىمىمەن رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ 300 جىلدىعىنا شاقىرىلادى. قاسىمبەك داتقا تۋرالى ەل اۋزىندا ايتىلعان اڭگىمە كوپ. ءبىر جىلى ءوزىنىڭ 300 قويى, 50 قاراسىن جالاڭاش كەدەيلەرگە تاراتىپ بەرگەن».
قوقان حاندىعىنىڭ شىنىندا دا جەرگىلىكتى حالىققا كورسەتكەن ءزابىرى از بولماعانىن بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم سەرىك قيراباەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاريالاعان «ەستەمەس بي» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ سۋرەتتەيدى: «قوقان حاندىعىنىڭ بيلىگى – وڭتۇستىك قازاقتارىنىڭ وتارشىلدىقتا كورگەن قياناتىنىڭ ەڭ ءبىر سوراقى بەتتەرى. ادامدى كىسىلىك قاسيەتتەرىنەن ايىراتىن, ازاماتتىڭ جازىقسىز قانىن توگەتىن, ايەلدەرگە دەگەن زورلىقتىڭ نەشە ءتۇرلى ايۋاندىق تۇرلەرىن قولدانعان, قولىنداعىسىن تارتىپ الىپ, جالپى جۇرتتى زار ەڭىرەتكەن جەندەت ءتارتىپ ورناتقان بۇل حاندىقتىڭ سىرى تاريحتان بەلگىلى».
ال پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باقتيار سمانوۆ وسى تاقىرىپ اياسىنداعى ەڭبەگىندە داتقا ءسوزىنىڭ ماعىناسىن اشىپ كورسەتەدى. داتقا حاننىڭ جاي عانا وكىلى ەمەس, بيىك مانساپ يەسى. ونىڭ ۇلان-بايتاق ەلى, قولىندا جەكە ءمورى بار, شەكسىز-شەتسىز بيلىگى بولدى. تەگىندە داتقا ءسوزى پارسى تىلىندەگى تىلەك, ادىلدىك يەسى دەگەن ۇعىمنان شىققان. بۇحارا, قوقان حاندىقتارى كەزەڭىندە حاندىق تاراپىنان بيىك لاۋازىم, جوعارى اتاق رەتىندە بەرىلگەن. داتقا ەلدىڭ ىشىنەن حان اتىنا كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش-تىلەكتەردى, ارىز-شاعىمداردى قابىلداپ, وعان حاننىڭ بەرگەن جاۋابىن جۇرتشىلىققا جەتكىزىپ وتىرعان. قازاق قاۋىمى اراسىنان داتقا لاۋازىمىنا يە بولعان شىمىر بايزاق, ءتورتباي, جانىس شويبەك, مومىنبەك, قاسىمبەك, قاڭلى اكىمقۇل تورە, سيقىم قۇدايبەرگەن, قاسىمبەك, باتىربەك, قوجابەك, ىستى شوقاي, قوڭىرات ساپاق, قونىس, مۇسابەك, تۇرلىبەك, سىرگەلى بەكمۇرات, پوشان, كونشىم, جاعالبايلى شىنەت سىندى قانداستارىمىزدىڭ ەسىمدەرى تاريحتان بەلگىلى ەكەنىن ايتادى.
قاسىمبەك داتقا تۋرالى ەل اۋزىندا قالعان اڭىز كوپ دەدىك. سونىڭ ءبىرىن بەلگىلى زەرتتەۋشى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقجول قالشابەكتىڭ اكەسى 85 جاستاعى باتىر قاريانىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ الدىق.
قاسىمبەك داتقانىڭ زامانىندا نايماننىڭ ءبىر جىگىتى ءبىر قىزعا ۇيلەنەدى. سويتسە ول دا نايماننىڭ قىزى بولىپ شىعادى. سودان قىزدىڭ تۋىستارى اشۋعا باسىپ جىگىتتى جازالاماق بولادى. جىگىت قاشىپ قاسىمبەك داتقانى جاعالاپتى. «وسىنداي جاعداي بولدى, سىزگە جان ساۋعالاپ كەلدىم» دەپتى جىگىت. «ولاي بولسا ءبىر ءمانىسى بولار, مىنا جەردەن ارىق قاز دا ەگىنىڭدى ەگە بەر» دەپتى داتقا. سودان كۇندەر ءوتىپ, جىگىت ەگىنىمەن مالدى, باقۋاتتى بولىپ كەتىپتى. ءسويتىپ جۇرگەندە الگىنىڭ ۇيلەنگەن كەلىنشەگى كەنەتتەن ومىردەن وزادى. بۇل حابار داتقانىڭ قۇلاعىنا جەتكەن سوڭ جىگىتتى ەلىنە قايتارادى. الايدا ول ەلىنە قايتسا, قىزدىڭ تۋىستارى ءوش الاتىنىن ايتىپ جۇرەكسىنگەن سىڭاي تانىتادى. بۇعان داتقا قاسىنا ادام قوسىپ بەرەتىنىن, ءوزىنىڭ اتىنان ءۇشبۋ حات جولدايتىنىن ايتادى. وسىلايشا الدىنا مالىن سالىپ ەلىنە ايداي جونەلەدى. بارعان بەتتە نايماننىڭ بيىنە داتقانىڭ حاتىن ۇسىنادى. وندا ءۇش-اق سويلەم جازىلىپتى: «ولمەيمىن دەگەن ولەدى ەكەن. كورمەيمىن دەگەن كورەدى ەكەن. كونبەيمىن دەگەن كونەدى ەكەن». حالىق شۋلاسىپ, داۋدىراي باستاعاندا بي ولاردى باسىپ, «ولمەيمىن دەگەنى ايەلىن ايتقانى, كورمەيمىن دەگەنى جىگىتتى ايتقانى, ال كونبەيمىن دەگەنى ءبىزدى ايتىپ وتىر. قوي وسىمەن كونىپ, داۋدى دوعارايىق» دەپ جىگىتتى ەلىمەن جاراستىرىپتى. وسى كۇندە سول جىگىت قازعان ارىق نايمان ارىق بولىپ جۇرت اۋزىندا قالىپ قويىپتى دەسەدى.
شىمكەنت
