سىن ساعاتتاعى ىنتىماق

 قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋى

تاسقىن سۋدان كەلگەن زارداپ وراسان. كەي ساراپشىلار شىعىن كولەمى 200 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجايدى. دەگەنمەن, بيىلعى تابيعي اپات ءبىر نارسەنى انىق كورسەتىپ وتىر. حالىق بىرىكسە, الىنبايتىن قامال جوق. توسىن سىن كەزىندە اۋىشبىرشىلىك تانىتىپ, «بىرلىك ءتۇبى – بەرەكە» دەگەن ناقىلدىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋ باسقان ايماقتارعا بارىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, حالىقتىڭ حال-جاعدايىن سۇرادى. ەشكىمنىڭ نازاردان تىس قالمايتىنىن, اربىرىنە كومەك كورسەتىلەتىنىن, شىعىننىڭ وتەمى جاسالاتىنىن جەتكىزدى. قيىن ساتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاراپايىم حالىقپەن جولىعۋى جابىرقاعان جاندارعا دەم بەرىپ, كوڭىلگە مەدەۋ بولادى. پرەزيدەنتتىڭ اپاتتان زارداپ شەككەن وڭىرلەردى ارالاۋى بيلىك پەن حالىقتى جاقىنداستىرادى.

قوعام اپات كەزىندە اۋىزبىرشىلىك تانىتا ءبىلدى. ونىڭ ءبىر مىسالىن قۇلسارىدان اڭعاردىق. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, سۋ باسقان قالادان 20 مىڭعا جۋىق ادام ماڭعىستاۋ وڭىرىنە ەۆاكۋاتسيالاندى. ماڭعىستاۋلىق تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى دۇنيە-مۇلكى مەن باسپاناسىن تاستاپ, كوشۋگە ءماجبۇر بولعان تۇرعىنداردى تەگىن تاسىدى. سونداي-اق قۇلسارىدان اتىراۋعا پويىزبەن جەتكەن جولاۋشىلاردى دا قالاداعى تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى دىتتەگەن جەرىنە دەيىن پۇل سۇراماي جەتكىزىپتى. باتىس قازاقستاندا ەرىكتىلەردىڭ ءجۇرىپ-تۇرعانىنا كوك تيىن سۇراماپتى. تاسقىن قاۋىپ توندىرگەن باسقا ايماقتاردا دا جۇرگىزۋشىلەر وسىنداي قايىرىمدىلىق جاساپ ءجۇر. قيىن ساتتە قۇلقىننىڭ قامىن ەمەس, ەلدىڭ اماندىعىن تىلەپ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ اقى-پۇلسىز قىزمەت ەتۋىنە قالاي ريزا بولمايسىڭ؟!

ارينە, قۇتقارۋ جۇمىستارى كەزىندە تاسقىننان زارداپ شەككەندەردى قاۋىپسىز جەرگە ورنالاستىرۋدى بيلىكتىڭ ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. بىراق قاراپايىم حالىق تا ايانىپ قالمادى. ماڭعىستاۋداعى بەينەۋ سىندى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلگەن ادامدارعا پانا تاۋىپ بەرۋ ماسەلەسىنە دە جەرگىلىكتى تۇرعىندار بەل شەشە كىرىستى. ءبىرى ءۇيىن ۇسىنىپ جاتسا, كەلەسىسى ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ پۋنكتەرىندە كۇندىز-ءتۇنى قىزمەت كورسەتتى. قازان-وشاعىن كوتەرىپ كەلىپ, اس-سۋ ازىرلەپ, تاسقىنمەن كۇرەسىپ جاتقان قۇتقارۋشىلارعا تاراتتى. قىسقاسى, ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس» شىعارۋدىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتتى.

اعايىن ايانىپ قالعان جوق

توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, قۇتقارۋ جانە سۋ تاسقىنىنا قارسى جۇمىستارعا 46 مىڭ ادام جۇمىلدىرىلعان. قۇتقارۋشىلارمەن بىرگە تۇرعىندار دا كۇندىز-ءتۇنى اپاتتىڭ سالدارىن جويۋعا, جاڭا تاسقىنعا جول بەرمەۋگە بارىن سالىپ جاتىر. سۋ باسقان وڭىرلەردە قۇتقارۋعا, بوگەتتەر سالۋعا بەلسەنە كىرىسكەن. كۇندىز جۇمىسقا بارىپ, كەشكە ۇيىنە قايتپاي, تولارساقتان سۋ كەشىپ, تاسقىنمەن كۇرەسىپ جۇرگەندەر تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ەستىپ-كورىپ وتىرمىز.

ءتىپتى, كىشكەنتاي بالالاردىڭ دا قاپ تولتىرۋعا كومەكتەسىپ جاتقانىن كورگەندە كوزگە جاس كەلەدى. مىسالى, اتىراۋدا بەس جاستاعى الديار ەسىمدى بالا وزىنەن ۇلكەن كۇرەك ۇستاپ, توپىراق سالىپ جاتقانى كوپشىلىكتى ءسۇيسىنتتى. ماڭعىستاۋدا اقشۇقىر اۋىلىندا 4-سىنىپتا وقيتىن نۇراسىل ەسىمدى بالا جيناپ جۇرگەن اقشاسىن قۇلسارى قالاسىنا كومەككە بەرىپ, حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى.

ايماقتاردان كوپتەگەن ەرىكتى كەلىپ, قۇتقارۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى. ۆولونتەرلەر حالىقتى قاۋىپسىز ورىندارعا كوشىرۋ, سۋدى بوگەتتەۋ, وزەن دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن قاپشىقتاردى قۇممەن تولتىرۋ, گۋمانيتارلىق كومەك جيناپ, ونى ۇلەستىرۋ, قۇتقارۋشىلاردى ىستىق تاماقپەن, شايمەن قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسىپ ءجۇر.

ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن پالەنباي توننا گۋمانيتارلىق كومەكتەر كەلىپ جاتىر. ءتىپتى, باۋىرلاس مەملەكەت قىرعىزستان دا «جاردەم كەرۋەنىن» اتتاندىردى. الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى اعايىندار ساۋىردە 300 توننا جۇك جەتكىزسە, كۇنى كەشە 150 توننا جۇك تيەلگەن كولىكتەر دىتتەگەن جەرىنە كەلىپ توقتادى. سونداي-اق ايىر قالپاقتى اعايىن «قازاقستانعا 112 ساعات قولداۋ» اتتى قايىرىمدىلىق مارافونىن وتكىزدى.

بۇدان بولەك, باسقا ەلدەر دە كومەك قولىن سوزىپ جاتىر. مىسالى, تاجىكستاننان جىبەرىلگەن گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ العاشقى لەگى – 61 ۆاگون جۇك قازاقستانعا كەلدى. وزبەكستان بەرگەن 15 جۇك كولىگىنە تيەلگەن گۋمانيتارلىق كومەك تە ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنان ءوتىپ, زارداپ شەككەن ايماقتارعا جول تارتقان. بورجومي قالاسىنىڭ مۋنيتسيپاليتەتى اتىراۋعا «بورجومي» مينەرالدى سۋىنىڭ 3 مىڭ بوتەلكەسىن گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە جىبەرگەن. سونداي-اق ەۋروپالىق وداق ەڭ كوپ زارداپ شەككەن وتباسىلارعا كومەك رەتىندە 200 000 ەۋرو كولەمىندە گۋمانيتارلىق كومەك ءبولدى.

بۇل رەتتە داعىستاندىق وماراسحاب احمەدوۆ تۋرالى دا ايتا كەتكەن دۇرىس شىعار. ول تاسقىننان قورعانۋعا پايدالانۋ ءۇشىن اتىراۋعا 50 مىڭ قاپ اكەپ بەردى. داعىستاندىق ازامات 50 قاپ سالىنعان سومكەلەردى جەتكىزۋ ءۇشىن 24 ساعات جول جۇرگەن.

وسى كۇندەرى سۋ باسقان وڭىرلەردە 4 634 تەحنيكا, 860 سۋ سورۋ قۇرالى, 332 ءجۇزۋ قۇرالى, 17 اۋە كەمەسى ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى ورايدا, جەكە كومپانيالاردىڭ اپاتپەن كۇرەسكە ءوز مەنشىگىندەگى تەحنيكالاردى جىبەرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, NCOC كومپانياسى اتىراۋ وبلىسىنا كومەك رەتىندە 50-گە جۋىق ارنايى تەحنيكا بولگەن. سوكولوك ارناسىنىڭ بويىندا ۇزىندىعى 24 شاقىرىمدىق قورعانىش دۋال تۇرعىزۋعا 19 دانا ارنايى تەحنيكا مەن 34 ادام جىبەرىلدى.

«تەڭىزشەۆرويل» جانە مەردىگەر كومپانيالار بارلىعى 90-گە جۋىق ارنايى تەحنيكا, 30 استام اۆتوبۋسىن تاسقىنمەن كۇرەسكە جىبەردى. سونداي-اق, اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانىنىنا ازىق-ت ۇلىك پەن جانار-جاعار ماي ونىمدەرىن ۇسىندى. وڭىرلەردە اپاتتىق-قۇتقارۋ جانە سۋ تاسقىنىنا قارسى جۇمىستارعا QazaqGaz كومپانيالار توبىنىڭ 915 قىزمەتكەرى, شامامەن 205 دانا تەحنيكاسى جۇمىلدىرىلعان. قاشاعانداعى گاز وڭدەۋ زاۋىتى قۇرىلىسىنا تارتىلعان 99 تەحنيكا دا تاسقىن سۋمەن كۇرەسكە باعىتتالعان.

ارينە, قاراپايىم حالىقتىڭ قۇمدى قاپتاپ, ونى بوگەت سالۋعا ازىرلەۋى كوڭىلدى ەلجىرەتەدى. دەگەنمەن, تاسقىنعا قارسى كۇرەستەگى نەگىزگى جۇمىس اۋىر تەحنيكاعا بايلانىستى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونشاقتى ادام اتقاراتىن جۇمىستى ءبىر ەكسكاۆاتور ءاپ-ساتتە تىندىرادى.

كوپ تۇكىرسە – كول

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قوستاناي وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعاندا زارداپ شەككەن حالىققا ناقتى كومەك كورسەتۋگە كاسىپكەرلەر دە ارالاسۋ كەرەك ەكەنىنە  نازار اۋدارعان بولاتىن. «ەلىمىزدە Forbes تىزىمىنە كىرەتىن ءىرى كاسىپكەرلەر بار. ولارمەن ارنايى كەزدەسەمىز. ولار ءار وبلىسقا, اۋدانعا, ەلدى مەكەنگە بەكىتىلەدى جانە ناقتى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەدى. ويتكەنى ولار وزدەرىنىڭ قوسقان ۇلەسىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورەدى», دەدى ق.توقاەۆ.

بىرقاتار كومپانيا تابيعي اپاتپەن كۇرەسۋگە قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىر. ماسەلەن, Kaspi.kz تەڭ قۇرىلتايشىلارى ۆياچەسلاۆ كيم مەن ميحايل لومتادزە سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەندەرگە كومەككە 20 ملرد. تەڭگە اۋداراتىنىن مالىمدەدى. «سامۇرىق-قازىنا» كومپانياسى حالىققا كومەك قورى رەتىندە 15 ملرد تەڭگە بولگەن. «قازاتومونەركاسىپ» اكتسيونەرلىك قوعامى 3 ميلليارد تەڭگە, «تەڭىزشەۆرويل» – 2 ميلليارد تەڭگە, Freedom Holding كومپانياسى, Halyk bank, Air Astana ميلليارد تەڭگەدەن اۋداردى. بۇدان بولەك, قارجى بولگەن كومپانيالار جەتەرلىك.

ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعالار دا قارجىلاي كومەك بەرىپ جاتىر. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جۇلدىزى – ديماش قۇدايبەرگەن تاسقىننان زارداپ شەككەندەرگە 15 ميلليون تەڭگە اۋداردى. سونداي-اق اقتوبە جانە قۇلسارى قالالارىندا قاراپايىم حالىقپەن, قۇتقارۋشىلارمەن كەزدەسىپتى. تانىمال ءانشىنىڭ وسىنداي ساتتە تۇرعىنداردىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ كەلۋى كوڭىلگە مەدەۋ بولىپ, جىگەرلەندىرەتىنى ءسوزسىز.

ال «تاۋەكەل» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى بۋراحان داقانوۆ استىنداعى تەمىر تۇلپارىن ساتىپ, ودان تۇسكەن قاراجاتتى قىزىلجار وڭىرىنە كومەككە جىبەرەتىنىن حابارلادى.

كوپتەگەن قايىرىمدىلىق جاساپ, الەۋمەتتىك جەلىدە «بەتپەردە كيگەن جىگىت» اتىمەن تانىلعان بەلگىسىز جان تاسقىننان زارداپ شەككەندەرگە 450 ميلليون تەڭگە اۋداردى. بەلگىلى ايتىسكەر اقىن اينۇر تۇرسىنباەۆا زارداپ شەككەن وڭىرلەرگە 5 ميلليون تەڭگە جىبەردى.

جالپى, «قازاقستان حالقىنا» قورىنا بەس جۇزگە جۋىق ادام قاراجات جىبەرگەن ەكەن. شەت ەلدەردەگى قازاقستاندىقتار دا قاراجات جيناۋعا كىرىسكەن. قيىندىققا دۋشار بولعان تۇرعىندارعا كومەك قولىن سوزعان كومپانيالار مەن قاراپايىم ادامداردىڭ ءتىزىمى مۇنىمەن بىتپەك ەمەس. قىسقاسى, بۇكىل حالىق اقشا جيناپ, «كوپ تۇكىرسە كول» ەكەنىن دالەلدەدى.

باستى بايلىق – بىرلىك

كۇرمەۋ ءجىپتىڭ ءبىر قولمەن بايلانىپ, ءبىر قولمەن شەشىلمەيتىن جاقسى بىلگەن بابالارىمىز «بىرلىگى جوقتىڭ – تىرلىگى جوق» دەپ وسيەت قالدىرىپتى. كونە تۇركى جۇرتىنىڭ بيلەۋشىسى كۇلتەگىن «بەگى مەن حالقىنىڭ ىنتىماعى جوق جەردە, دۇشپاننىڭ الداۋىنا سەنگەن, ارباۋىنا كونگەن جەردە, ءىنىسى مەن اعاسى داۋلاسقان, بەگى مەن قاراشاسى جاۋلاسقان جەردە ەل ەلدىگىنەن ايىرىلادى» دەيدى.

تاۋەلسىزدىك العان ەلەڭ-الاڭ تۇستا «قامقورلىق جاساۋعا» ۇمتىلعان كەي ەلدەر وزدەرىندەگى ينديۆيدۋاليزم ۇعىمىنىڭ ماعىناسىن مايىستىرىپ ەنگىزۋگە تىرىسقانىن ماماندار ايتىپ ءجۇر. سونىڭ سالدارىنان ىنتىماعى جاراسقان ەلگە جىك ءتۇسىپ, بۇرىنعى سالت-سانامىزدى مانسۇقتاۋعا كوشتىك. «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەتىنىن» ۇمىتىپ, «التاۋ الا بولىپ, اۋىزداعىمىز كەتتى». ايتپەسە, قازاق حالقى قوعام تاتۋلىعى مەن بىرلىكتى ءاردايىم جوعارى قويعانى بەلگىلى. قاي سالت-ءداستۇردى الىپ قاراساڭىز دا, وسىعان ۇندەيدى.

قۇدايعا شۇكىر, تاسقىن كەزىندە ىنتىماق پەن بىرلىك تانىتا بىلدىك. بيىلعى تابيعي اپات ۇلتتىق جادىمىزدا بار, بىراق زامان اعىمىنا ساي سانا تۇكپىرىندە جاسىرىن قالعان وسىنداي اسىل قاسيەتىمىزدى قايتا وياتتى. «قۇدايدىڭ ءوزى بەرەكەسى بەكەم, بىرلىگى مىعىم قاۋىمعا الدىمەن كومەكتەسەدى» دەپ پايىمدايدى قالامگەر ءابىش كەكىلباي ۇلى. بالكىم, جاراتقاننىڭ ءوزى حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالۋىن قالاپ تۇرعان شىعار. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇران كارىمدە «اۋىرتپالىقپەن بىرگە جەڭىلدىك بار» دەپ ەسكەرتەدى. ەندەشە تاسقىننان كەيىنگى جەڭىلدىك – قوعام ساناسىنىڭ جاڭعىرۋى بولار, بالكىم؟!

امەريكالىق پسيحياتر ترەيسي اساموا ادامدار قيىنشىلىق كەزدە ىنتىماق تانىتۋى فيزيكالىق, ەموتسيالىق, پسيحولوگيالىق بولمىسىن جاقسارتاتىنىن جازىپتى. «ادامزات – الەۋمەتتىك جاراتىلىس, ىنتىماقتاستىقتا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەن. بۇل – رەسۋرستاردى جيناۋعا, بولىسۋگە تاپتىرماس ءتاسىل. فيزيكالىق جانە ەموتسيالىق بولمىسىمىزعا زور ىقپالىن تيگىزەدى» دەيدى زەرتتەۋشى.

توبىقتاي ءسوزدىڭ ءتۇيىنى...

ءدال قازىر تابيعي اپات كەزىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قايتا ورالىپ, ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىرمىز. قازاق حالقىنىڭ عاسىرلارعا سوزىلعان تاريحىندا تاعدىردىڭ تەزىنە تاپ كەلگەن, سىن ساعاتى تۋعان ساتتەر از بولعان جوق. ورتاق مۇددە اياسىندا ۇيىسىپ, بىرلىك تانىتىپ, قاشان دا زامانا تاۋقىمەتىنەن امان-ساۋ قالىپپىز.

بيىلعى تابيعي اپات تا – وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭنىڭ ءبىرى. حالقىمىز ۇيىمشىلدىق كورسەتىپ, اسار جاساپ, ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ ءبىلدىرۋ ارقىلى مۇنداي قاۋىپ-قاتەردەن قۇتىلاتىنىمىز انىق. تاسىعان سۋ باسىلار, قيراعان دۇنيە-م ۇلىك قالپىنا كەلەر, شىعىننىڭ وتەمى جاسالا جاتار. بىراق ءدال قازىرگىدەي سىن ساعاتىنداعى حالىقتىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعى ەشقاشان بۇزىلماۋى قاجەت. مۇنداي اسىل قاسيەتىمىز اپات كەزىندە عانا كورىنىس تاپپاي, كۇدەلىكتى قالىپتى قاسيەتكە اينالعانى ءجون.

اليحان قىستاۋبايتەگى,

جۋرناليست