2006 جىلى جارىققا شىققان رەجيسسەر پاۆەل لۋنيگيننىڭ «ارال» ءفيلمىن كينوسىنشىلار كۇرمەۋى كۇردەلى كاتارسيستىك ءحالدىڭ كوركەم ءرامىزى دەپ باعا بەرگەن. وندا ار جۇگىن ارقالاعان تارامىس تاعدىر يەسىنىڭ تاۋقىمەتى تۋرالى باياندالادى. ادام الدىنداعى كىنادان كۇڭىرەنگەن كۇيزەلىسى, قۇداي الدىنداعى كۇنادان ۋھىلەگەن بەيتاعات جانى سيپاتتالادى. مۇندا رۋحتىڭ جاڭعىرۋى مەن ونىڭ ماڭگىلىگى ءسوز ەتىلەدى. اقىرى ۇياتتىڭ سۋىمەن ءجۇزىن جۋعان ۇجداندى ەردىڭ ۇلاعاتى ۇلىقتالادى.
ءفيلمنىڭ جەلىسى جەڭىل بولعانىمەن, ايتار ويىنىڭ سالماعى تابىتتاي اۋىر. جاس سولدات اناتولي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسەدى. ماڭدايىنا تاپانشا كەزەنىپ تۇرعان ول ءوزىنىڭ كومانديرىن ولتىرۋگە ءماجبۇر بولادى. ول ەندى قالعان عۇمىرىن ايدالاداعى ارالدا ەستاندى جاتقان جەرىنەن تاۋىپ العان موناستىر قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە وتكىزەدى. قاتار قۇلشىلىق قىلادى, جاراتقاننان كەشىرىم تىلەيدى. قارتايعان شاعىندا كومانديرىنىڭ دە اجالدان امان قالعانىن بىلگەن ول كوپ ۇزاماي فانيدەن باقيعا ءۇمىت ەتەدى. بىراق تاڭىرلىك الەمنىڭ تابالدىرىعىن اتتاماس بۇرىن, ىشىنە جىن كىرىپ كەتىپ, مازا بەرمەگەن تيحون پەتروۆيچتىڭ نەمەسە ءاناتوليدىڭ كەزىندەگى كومانديرىنىڭ قىزىن دەرتىنەن ايىقتىرادى.
ىقىلىم زاماننان بەرى ادامزاتتىڭ ار كىتابىندا ساتقىندىق ەڭ اۋىر قىلمىس بولىپ ەسەپتەلگەن. تۋعان باۋىرى ابىلدى ولتىرگەن قانىپەزەر قابىلدى ەسكە ءتۇسىرىڭىز. ال ۇستازىنا ساتقىندىق جاساعان يۋدا يسكاريوتتىڭ بەينەسى ايارلىق پەن جەندەتتىكتىڭ رامىزىنە اينالعان. سول ارقىلى يۋدا عانا ەمەس, يۋدا اسىلىپ قالعان اعاش تا ماڭگىلىك انافەماعا ياكي الاستاۋعا ۇشىرادى. ساتقىندىق پەن كىسى ءولتىرۋ – ءبىر كۇنانىڭ ەكى بولمىسى. ءبىرىنسىز ءبىرى جۇرمەيدى. باس كەيىپكەرىمىز اناتولي دە جۇرەگىندەگى جىگەرسىزدىكتەن ۇزەڭگىلەس جولداسىنا قارۋ كەزەيدى. كينوباياندا ادام ءزاۋزاتىنىڭ كورەسىنى كورمەي كورگە تۇسپەيتىنىن, شىن جىلاسا سوقىردىڭ دا كوزىنەن جاس شىعىپ, جاراتۋشىنىڭ كەڭشىلىك قىلاتىنى كورسەتىلەدى.
اناتولي ءومىر باقي وكىنىپ ءوتتى. ادامنىڭ ار الدىنداعى مارتەبەلى ءحالى دە – وسى بولسا كەرەك. ەتكەن قياناتىنا وكىنبەسە, ادامنىڭ ادامشىلىعى جوعالادى. قاشاعان اقىننىڭ ء«جۇز كىسىنى ولتىرگەن, جانىنا قازا كەلتىرگەن ءناسۋحانى دا قۇداي وڭداعان» دەگەن جىر ءۇزىندىسى بار. ءناسۋحا – عۇمىر بويى كىسى ولتىرۋمەن اينالىسقان ناعىز باسكەسەر ەدى. قارتايعان شاعىندا تاۋبەسىنە كەلەدى. قىلعان قياناتىنا قاتتى وكىنەدى. ءجۇز كىسىنىڭ اقىسىن انىق وتەي المايتىنىن بىلگەنمەن, باسقا ادامدارعا سايا بولادى-اۋ, ايتەۋىر پايداسى تيەدى-اۋ دەپ بايابان شولگە اعاش ەگە بەرگەن ەكەن جارىقتىق. اقىرى ول دا ءتاڭىرىنىڭ راحمەتىنە بولەنەدى. اسپاننان الپىس ءتۇرلى پالە جاۋسا دا, جاراتقاننان ءۇمىت ۇزبەگەن قۇلدىڭ مىندەتتى تۇردە شاپاعات شاپانىن جامىلارى انىق ەمەس پە؟
تاعدىر ونى تالاي سىنادى. الايدا اناتولي بىردە-ءبىر اسىلىق سويلەگەن ەمەس. «كوپ ىشىندە جالعىز بولىپ, كوپ مۇڭايىپ جىلاپ» جۇرگەن شاكىرتىنەن ۇستازى وسى جاعدايىنىڭ سەبەبىن سۇراپتى. كوكىرەك كوزى اشىلىپ, تاعدىر تاقتاسىن وقيتىن حالگە جەتكەن شاكىرتى ۇستازىنىڭ باراتىن جەرى – ماڭگىلىك وكىنىش مەكەنىن كورىپ, ەگىلە بەرگەن ەكەن. سونداعى ايتقان ءسوزى ەكەن ۇستازىنىڭ: «سەن بۇل جازۋدى ەندى كورىپ تۇرسىڭ. ال مەنىڭ كورگەنىمە جيىرما جىلدان استى. الايدا ازاپقا سالسا دا, عاجاپقا شىعارسا دا, ۋ بەرسە دە, سۋ بەرسە دە ودان باسقا مەنىڭ سىيىنارىم دا, سۇيەنەرىم دە جوق ەمەس پە؟», دەگەن ەكەن... ءبىزدىڭ باس كەيىپكەرىمىز دە – وسىنداي جان.
اناتولي قارا جۇمىسقا ءوزىن اياماي سالادى. جۇپىنى كيىنەدى, قاراپايىم سويلەيدى. ءوزىن كۇللى ادامنان تومەن سەزىنىپ, اقىرى توپىراق سيپاتقا اينالادى. ياعني ونىڭ ۇستىنەن عالام باسىپ وتسە دە, قىڭق ەتپەيدى. ۇستىنە كۇل توكسە دە, گۇل ءوسىرىپ شىعادى. وسىلايشا, ونىڭ بويىنا قاسيەت دارىپ, كىسى ەمدەيتىن حالگە جەتەدى. جان-جاقتان دەرتىنە داۋا سۇراعان ادامدار ءاناتوليدىڭ باتاسىمەن قۇلان-تازا ايىعىپ كەتەتىن بولدى. راسىندا, نەعۇرلىم ءوزىن تومەن ۇستاعان ادامنىڭ رۋحى سوعۇرلىم بيىكتەي بەرەدى ەكەن-اۋ.
مىنا قىزىققا قاراساڭىزشى. كومانديرىنىڭ الدىندا ايىپتى اناتولي اقىرى اياعىندا ونىڭ قىزىنا ەم دارىتادى. سودان كەيىن كوپ ۇزاماي انا ومىرگە اتتانىپ كەتەدى. قۇددى ول ءومىر باقي كۇناسىنە كەشۋ تىلەپ, تيحون پەتروۆيچتىڭ كەلۋىن كۇتكەندەي. ەسىمە مارقۇم جۋرناليست بەيسەن قۇرانبەكتىڭ اجەسى ءتۇستى. بالالارى نەمەرەسىنىڭ قازاسىن كەيۋاناعا ايتپاعان ەكەن. كوتەرە الماي قالادى دەپ ءىسساپاردا دەگەن. اقىرى ءجۇزدى تولتىرعان ءازيز انانىڭ ءوزى دە ءجانتاسىلىم ەتەر شاعىندا بەيسەنىن ىزدەپ بەيمازا كۇي كەشىپتى. ءبىر اياعى توردە, ءبىر اياعى كوردە. ەكى الەمنىڭ ورتاسىندا قالىپ قويىپ ءبىراز قينالعان ەكەن. انا جاققا اتتانىپ كەتۋگە مىنا ومىردەگى ءبىر ءتۇيىن جىبەرمەي تۇرعانداي. اناسىنىڭ ايانىشتى ءحالىن كورىپ وتىرۋعا شىداماعان بالاسىنىڭ بىرەۋى: «اپا-اۋ! بەيسەنىڭىز سول جاقتا. ەندى ارتىنان بارا قويىڭىز» دەگەنى سول ەدى, اسىل انانىڭ جانى تىنىشتىق تاۋىپ, ماڭگىلىك ساپارىنا ك ۇلىمدەپ اتتانعان ەكەن. ءيا, ادامدى بۇل دۇنيەدەن جىبەرمەي ۇستاپ تۇراتىن نارسەلەر كوپ. ءبارىنىڭ الدىندا ءجۇزىڭ جارقىن, ارىڭ تازا بولىپ اتتانعان جاندا نە قايعى بار؟ اناتولي دە – سونداي باقىتتى جان. ول جۇرەگىندەگى قاپ-قارا ءموردى كوز جاسىمەن جۋىپ, اپپاق دۇنيەگە اپپاق ارىمەن اتتاندى.
ءفيلمنىڭ باستى ءرولىن سومداعان – پەتر مامونوۆ. سۇحباتتارىن تىڭداساڭىز, ءاناتوليدىڭ كەۋدەسىن كەرنەگەن وكىنىش ازابى مۇنى دا قاتتى قيناعان. ايتۋىنشا, ءارتىس قىرىق جاسىنا دەيىن قىدىرىمپاز, ماسكۇنەم, ناشاقور, ناپسىقۇمار ادام بولعان. «مەندە ءبارى بولدى: اقشا دا, ءۇي دە, ايەل دە, بالا دا. ءبىر كۇنى نەلىكتەن ويانۋىم كەرەكتىگىن بىلمەي قالدىم. سەبەبى مەندە ءبارى بار. بىراق ونىڭ قانداي ءمانى بار؟» دەيدى ول. وسى ساتتەن باستاپ اكتەردىڭ ءومىرى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. اساۋ مىنەزىن تىزگىندەپ, سىنىقتىققا بەت بۇرادى. قىزىل-جاسىل كيىمدەرىنەن باس تارتىپ, قاراپايىم كيىمگە كوشەدى. قىمبات ءۇيىن ساتىپ, قالانىڭ سىرتىنداعى جەر ۇيىندە باقشا ەگەدى. تۇپ-تۋرا تولستوي اقساقال سەكىلدى. كينو كورەرمەنگە جول تارتقاننان كەيىن, حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەنى سونشا, پ.مامونوۆتىڭ پوشتاسىن ومىردە جولى بولماي داعدارعان ادامداردىڭ نەمەسە سۇراعىنا جاۋاپ تاپپاي جۇرگەن جانداردىڭ حاتى تولتىرىپ تاستايدى. ءتىپتى ءپىرادار اناتوليگە كەلگەن ەمدەلۋشىلەر سەكىلدى كەيبىر دىمكاس ادامدار «جاقسىدان شاراپات» دەپ, كەۋدەسى حيكمەت اكتەردىڭ باتاسىن الۋعا ءزارۋ بولادى.
اناتولي كىم بولدى سوندا؟ اۋلەكى مە, اۋليە مە؟ جوق, ونداي ەمەس. كۇناكار ما, ءپىرادار ما؟ تاعى دا جوق. ول – بار بولعانى پەندەلىكتىڭ پەردەسىن دار ايىرىپ, ءتۇپ يەسىن كوكسەگەن ۇلكەن ارمانى بار كىشكەنتاي ادام, ياكي ار ارالىندا ازابىن كەشكەن اقجۇرەك جان. ءيا, بۇل – تولاسسىز كۇرەستىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن تاپ-تازا رۋحتىڭ يەسى حاقىنداعى بايان.
