سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ۋاقىت وتكەن سايىن زامانا تالابىنا ساي ءونىم ءتۇرىن كوبەيتىپ, ءمازىرىن بايىتىپ, ىلكىمدى ىزدەنىسپەن كەلە جاتقان كاسىپورىننىڭ تاريحى ارىدەن باستالادى. سوناۋ 1965 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. ودان بەرى بىرنەشە مارتە جاڭعىرۋدى باسىنان كەشىردى. اتاۋى وزگەرگەنىمەن, ماقسات-مۇراتى باستاپقى ارنانى كەڭەيتىپ, بارىنشا بايىتىپ, تۇتىنۋشى تالابىن زەردەلەي زەرتتەپ, العا ۇمتىلۋمەن كەلەدى. ەرەكشەلىگى سول, سەرىكتەستىك تابيعي تازا ءونىم ءوندىرۋ ارقىلى جاساندىلىقتان ارىلماق.
وتپەلى كەزەڭدە ءبىرشاما قيىندىقتى باسىنان كەشتى. بىرقاتار كاسىپورىن بۇرىنعى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىس ۇزىلگەننەن كەيىن تۇرالاپ قالعانى دا بار. سول كەزدە وسى كاسىپورىننىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى دۋلات جاقسىلىقوۆتىڭ ءوندىرىس ورنىن قارجىلىق قىسپاقتان امان الىپ قالعان ەرەن ەڭبەگىن ايتۋ پارىز. قازىر 318 ادام ەڭبەك ەتسە, سول كەزدە دە كوپتەگەن قالا تۇرعىنى قالالىق ءسۇت زاۋىتىندا جۇمىس ىستەپ, وتباسىن اسىرادى. قالالىق ءماسليحاتتا ارىپتەس بولعاندىقتان, جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ەدىك. دۋلات اعا كاسىپورىندى ساقتاپ قالۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىردى. ەسەسىنە, قيىن ۋاقىتتا زاۋىت جۇمىسشىلارى جۇمىسسىز قالعان جوق. ءسويتىپ ءجۇرىپ, مادەنيەت پەن ونەرگە جاناشىر بولىپ, قولداۋ-كومەگىن كورسەتتى. ءسوز اراسىندا ومىردەن ەرتە وتكەن ىسكەر جاننىڭ ەلگە دەگەن جاناشىرلىعىن ايتپاساق, وبال بولار ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە كاسىپورىن باسشىسىنىڭ ارمان-مۇراتى حالىقتى تابيعي ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ ەدى.
وبلىس ورتالىعىنداعى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنىڭ سورەلەرىندە جاساندى ءونىم سىڭسىپ تۇر. الىس-جاقىن شەتەلدەن جەتكىزىلگەندەرى دە بار. ارينە, دەنى ۇنتاق ءسۇت. حالىقتىڭ پىكىرىنشە, دۇكەن ساتۋشىلارىنا ۇنتاقتان ساتىلعان ءسۇت ءتيىمدى. ايلاپ تۇرسا دا ىرىمەيدى. ال تابيعي, تازا ءسۇت ۇزاق مەرزىمگە شىداماسا كەرەك. ونىمدەرىنىڭ دۇكەن سورەسىندە جاتىپ قالمايتىندىعىنا بەك سەنىمدى كاسىپورىن تۇتىنۋشىلار كوڭىلىن تابيعي ونىممەن جاۋلاپ كەلەدى. ولار ءسۇت, ايران, سارى ماي, ىرىمشىك وندىرەدى. وعان قوسا بۇل كۇندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان قۇرت, قوسپا ءتارىزدى ۇلتتىق ونىمدەر دە بار.
– ەرتەرەكتە مال سۇمەسىمەن كۇن كورگەن مالساق قاۋىم ءسۇت ونىمدەرىن كادەگە جاراتاتىن, – دەيدى ءباتيما اجەي ىرىسبەكوۆا. – اتتەڭ سول ءداستۇر ءۇزىلىپ قالدى. قازىر اۋىلعا بارساڭ قولدىڭ سارى مايىن ەمگە تابا المايسىڭ. ىلكى زامانداعى قارىنعا سالعان مايدىڭ ءدامى قانداي ەدى؟ قۇرتتىڭ نەشە ءتۇرىن دايىندايتىن. سىقپا قۇرت, مالتا, ەجىگەي دەيسىز بە؟ سوڭعى جىلدارى كوكشەتاۋدىڭ ءسۇت زاۋىتى قازاقتىڭ ەجەلگى داستارقان ءدامىن جاڭعىرتىپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر.
2020 جىلى سەرىكتەستىك ءوز تاۋارلارى ارقىلى جەرگىلىكتى ساۋدا الەمىنە سونى جاڭالىق اكەلدى. كاسىپورىننىڭ ءسۇت ونىمدەرى جاڭا تەحنولوگيالىق قۇرىلعى ارقىلى دايىندالا باستادى. ساپا دا كۇرت ارتتى, ساۋداسى دا ءجۇرىپ بەردى.
– قازىر باسەكەلەستىك وتە كۇشتى, – دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورى ەرسايىن جاقسىلىقوۆ. – كاسىپورىننىڭ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, زامانا تالابىنا ساي جەتىلدىرىپ وتىرۋ شارت. بۇل تاراپتان قازىر ايتارلىقتاي قيىندىق جوق. ەڭ باستىسى, شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ. كوپشىلىككە بەلگىلى ءسۇت جاز ايلارىندا مول بولعانىمەن, قىستا كۇرت ازايادى. سول سەبەپتى زەرەندى اۋدانىندا ساۋىن سيىر ۇستاپ, شيكىزاتتىڭ ۇزىلمەۋىن, جىلدىڭ قاي ماۋسىمىندا بولسىن جەتكىلىكتى مولشەردە جەتكىزىلىپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاستىرۋدامىز.
ءونىم ساپاسى ءوز الدىنا, ءسۇت زاۋىتىنىڭ حالىقتان ءسۇتتى لايىقتى باعامەن ساتىپ الۋى وڭىردەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايدى جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن دۇنيە. ءبىر اتتەگەن-ايى شالعايداعى شاعىن اۋىلدارداعى مالساق قاۋىم ءدال وسىنداي تابىس اكەلەتىن يگىلىكتى كورە الماي وتىر. انەبىر جىلدارى قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردىڭ جۇمىسى اياقسىز قالدى.
–ەگەر ءبىر وڭىردە قاناتتاسا قونعان ءتورت-بەس اۋىلداعى اعارعاندى ءبىر جەرگە جيناپ, توڭازىتقىشقا قويىپ, تاڭعى ساۋىنمەن كەشكى ساۋىندى قوسىپ تاسىمالداسا, ءسۇتتىڭ وزىندىك قۇنى ارزاندار ەدى. ويتكەنى تاسىمالداۋ قاراجاتى ۇنەمدەلەدى عوي, – دەيدى ەل اعاسى سەرىك تاسىموۆ. – سوندا اۋىلداعى اعايىن بەينەتىن كوپ كورگەن مالىنىڭ زەينەتىن دە كورەر ەدى.
اقساقالدىڭ ءۋاجى وتە ورىندى. تاقىرىپقا تىكەلەي قاتىسى بولماسا دا اۋىلعا قاتىسى بولعان سوڭ ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە وسى. ەگەر وسى شارۋانى مىقتاپ قولعا السا, بۇگىن ساۋدا سورەلەرىن جايلاپ كەتكەن الىس-جاقىن شەتەلدىڭ ونىمدەرىنە توسقاۋىل قويىلىپ, باسەكەلەستىك تۋىندار ەدى. ءوز ءونىمىمىزدى يگەرۋ ارقىلى مال شارۋاشىلىعىنا دا تىڭ سەرپىن بەرىلمەي مە؟
كاسىپورىنداعى جاڭا جەلى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ءتۇرىن مولايتۋ ارقىلى ەل داستارقانىن بايىتا ءتۇستى. استانانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ بەلدەۋىندە ورنالاسقاندىقتان دا ساپالى ءارى ءدامدى ءسۇت ونىمدەرى جالعىز وبلىس ورتالىعىندا عانا ەمەس, ەلوردانىڭ ساۋدا سورەلەرىندە دە ساتىلىپ جاتىر. قازىر ادەتتەگى ءسۇت, ايران, ىرىمشىك, سارى مايعا قوسا, بالقىتىلعان سىر, يوگۋرتتىڭ ءتۇر-ءتۇرى, بالمۇزداق ءتارىزدى تاعامدار ساتىلادى. وسى ارادا كوكشەنىڭ بالمۇزداعىنىڭ اتاعى جەر جارىپ تۇرعاندىعىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. بۋراباي باۋرايىنداعى دەمالۋشىلار دا, ەلوردا تۇرعىندارى دا كوكشەتاۋدىڭ بالمۇزداعى دەسە, بالعا ۇيمەلەگەن اراداي قاۋمالايتىنى بار. مۇنىڭ بارلىعى ءوز ىسىنە مۇقيات كاسىپورىن ۇجىمىنىڭ ساپاعا دەن قويعاندىعىنان.
بيىل مۇزداتىلعان جەمىس-جيدەكتىڭ ەكى ءتۇرىن, ەكزوتيكالىق مانگو, ماراكۋيا, موحيتو وندىرمەك. حوش ءيىستى, ءدامدى ونىمدەر تۇتىنۋشىلار تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الاتىنى ءسوزسىز.
كوكشەتاۋ
