سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
كەيىنگى كەزدە تابيعات پەن ادامزات بالاسىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس ءۇزىلىپ كەتكەندەي. ءبىر-بىرىمەن ۇندەستىك جوق سياقتى. ادامداردىڭ تابيعاتقا كوزقاراسى مۇلدەم وزگەردى.
وتكەن جازدا جەر-جەردە ءورت بولدى. جاسىل ورماندار, قىزىل گۇلدەر شوققا اينالدى, قاراعايلار جاندى. ادام قۇربان بولدى. ال بيىلعى كوكتەمدە قار سۋىنىڭ تاسقىنى بۇكىل دالانى, بۇكىل ەلدى ابىگەرگە سالىپ جاتىر. تەڭىزى ورتايىپ, كولدەرى قاڭسىپ, وزەندەرى تارتىلىپ جاتقان دالانىڭ وسىنداي كەزدە, تەحنيكاسى دامىعان, مۇمكىندىگى بار كەزدە, ادامدارى سانالى, وقىعان كەزدە, زەرتتەۋگە بولاتىن, الدىن الا ءبارىن بولجايتىن كەزدە سۋعا كەتىپ وتىرعانى قالاي دەگەن وي تۇندە ۇيقىمنان وياتادى.
بالا كەزىمىزدە قار بۇدان دا كوپ بولدى. كورشىلەر كەلىپ, ءۇيدىڭ توبەسىنەن ويىپ جول جاساپ, ەسىگىمىزدى اشىپ شىعارىپ, ءبىرىن-ءبىرى بۇكىل اۋىل قار قۇرساۋىنان قۇتقارىپ, قوراداعى مالىن, جانىن, ۇيدەگى بالاسىن, وتىنىن – ءبارىن تۇگەندەپ وتىراتىن ەدى. ال بۇگىن شە؟ بۇگىن مۇلدە باسقا.
بۇرىن ۇلكەندەر ەسكى جىل ساناۋى بويىنشا قاي ايدا قانداي قاسىرەت, قاي ايدا قانداي قاتەر, بيىلعى قىس قالاي بولادى, بۇل جىل, بۇل اي وتكەن عاسىردا قانداي بولعان, سونىڭ ءبارىن تاجىريبەدەن تۇيە كەلىپ, جاس ۇرپاققا ءتۇسىندىرىپ وتىرۋشى ەدى. «بيىلعى قويان قايتادان قايتالانسا, باياعى ەسەنگەلدىنىڭ جايىق سۋىن ورتايتاتىن جىلقىسىن قىرىپ تاستاعانداي قيىن بولادى. ال بيىلعى قويان جۇمساق بولادى, ويتكەنى بۇل جىل ساناۋ بويىنشا اق قويان, بولماسا تاعى باسقا قويان», دەپ وسىلاي قاريالار داستارقان باسىندا دا, بىلاي دا ايتىپ وتىراتىن. وعان ءبارى قۇلاق اساتىن ەدى.
مەن بىلەتىن سوناۋ جىلدارداعى قازىلعان كانالدار وتىز جىلدان بەرى ارناسى تازارماي, قۇم باسىپ ءبىتتى تۋعان وبلىسىمدا. جاڭاقالا اۋدانىنداعى كولدەردىڭ سۋىن قۇمدى وردانىڭ مۇراتساي كەڭشارىنا قۇياتىن, ودان سوناۋ اتاقتى سارىوزەن, قاراوزەندەرگە اپارىپ جالعايتىن. كوكتەمگى قار سۋىن دا, جازداعى سۋىن دا ءبىر-بىرىمەن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن سول جۇمىس كەيىنگى كەزدە ۇمىتىلدى. ادامدار وقىعان سايىن ساۋاتسىزدانىپ بارا ما دەپ كۇدىكتەنەمىن.
ايتا بەرسە, مۇنداي مىسال وتە كوپ. ال ۇلكەن قالالارىمىزدىڭ بۇگىنگى ەرىگەن قار سۋى تاسقىنىنىڭ استىندا قالىپ وتىرعانى ويلاماي ىستەيتىن, اقىلداسپاي ىستەيتىن شارۋالار جانە ۇلكەن ساۋاتسىزدىقتىڭ, نەمقۇرايدىلىقتىڭ كەسىرى دەپ اشىق ايتا الامىن.
بارىنە عىلىمي كوزقاراس كەرەك. ارىقتاردى قازعاندا ونىڭ قايدا بارىپ اعاتىنىن ويلاستىرۋ كەرەك. بارىنە دە اقىل-ويمەن, ءتىپتى باياعى بابالار جيعان تاجىريبەمەن كەلۋىمىز كەرەك. نە ول جوق, نە بۇل جوق, نە ءبىلىم جوق, نە وقۋ جوق, نە زەرتتەۋ جوق. بۇل قالاي؟ «اقبۇلاقتى» دا اكىمنىڭ ايتقان جەرىنەن قازادى, ول جەردىڭ استىندا سۋ بار-جوعىن ەشبىر گيدرولوگ, ەشبىر وقىمىستى كەلىپ زەرتتەمەيدى. «سۋ بەردىك, سۋ بەردىك» دەپ الاقان شاپالاقتايدى, تەلەديداردان سويلەيدى, ال ول سۋ جىل جارىمنان كەيىن توقتاپ, حالىق قايتادان سۋسىز قالادى. جۇمسالعان قاراجات, حالىقتىڭ بايلىعى جەلگە ۇشادى, جەر استىنا كومىلەدى. وسىنىڭ ءبارىن ويلايتىن كەزەڭ جەتتى دەپ ەمەس, ءوتىپ كەتتى دەر ەدىم مەن.
ال ەندى وسى قاتىگەزدىگى ءۇشىن ادامداردان تابيعات ءوش الىپ جاتقان جوق پا دەگەن وي كەلەدى. ويتكەنى تابيعات – اناڭ عوي. سەن ونىڭ ورمانىن كەستىڭ, ءۇي سالدىڭ. كولدەرىن سورىپ الىپ, بالىعىن ءسۇزىپ الىپ, اينالا ىسىراپتادىڭ, ءبارىن ساتتىڭ. ءتىپتى وعان ەشقانداي جاناشىرلىق كورسەتپەدىڭ. ەندەشە, ءبىزدىڭ بۇگىنگى مەيىرىمسىز جانداردان تابيعات وسىلاي ءوش الىپ جاتقان شىعار دەپ تە ويلايمىن.
جاپونيادا ءجۇز جىلدىق ەمەندى قاسىنا سۇيەنىش سالىپ, باسىن قىلتيتىپ, ءوسىرىپ وتىر سۋارىپ. مەن كورگەن تۇركيادا سوناۋ وسماننان قالعان شىناردى قۇلاتپاۋ ءۇشىن سونىڭ ىڭعايىمەن ۇيلەردىڭ توبەسىن تەسىپ سالىپ, قۇرىلىستى بۇرىپ اكەتىپ, سونىڭ وسەتىن جولىن بوگەمەي, باپتاپ وتىر. ەندەشە, سولاردى كورىپ, بالكىم, ولاردىڭ كوكتەپ, ءوسىپ وتىرعانى دا سول تابيعاتتى ايالاعانىنان شىعار دەگەن وي كەلەدى. ال ەندى ءبىز بولساق, تابيعاتتى كادىمگى ءوشىمىز قالعانداي بۇلدىرەمىز. كاسپيدە يتبالىقتىڭ كىشكەنتاي عانا اياعى جوق بالاسىن تاسپەن اتىپ ءولتىرىپ, ابدەن قيانات جاسايدى. ال بالىقتى ساۋدا ءۇشىن دەپ ەرتەڭگى كۇنگە تۇقىمى قالماسا دا, ەرتەڭگى بالاعا, نەمەرەگە, شوبەرەگە ەشتەڭە قالماسا دا, ءسۇزىپ الامىز كولدەردى بارىپ. ول نە دەگەن جاۋىزدىق تابيعاتقا دەگەن؟
ەرتەڭگى ءوسىپ جاتقان ۇرپاعىما ازىق بولار دەپ دالاعا ەركىن كيىگىن جىبەرىپ ەدى. ونى دا اياۋسىز قىردىق, ءمۇيىزىن قاعىپ الدىق, ءوزىن ولتىردىك, ءتىپتى ەتىن دالاعا تاستادىق. ال پايعامبار ناماز وقىپ وتىرعاندا شاپانىنىڭ ەتەگىن كەسىپ كەتتى دەيدى عوي مىسىقتى وياتپاۋ ءۇشىن. بۇل دا سوناۋ ءبىر زاماننان كەلە جاتقان قاعيدا ەدى. ەندى سول مىسىقتىڭ ءوزىن قازىر ءبىز جۇرتتىڭ كوزىنشە اياۋسىز ۇرىپ ولتىرەمىز. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى – قاتىگەزدىك. سول قاتىگەزدىكتىڭ, ەندەشە, تابيعات بىزدەن قايىرىمىن الادى.
ءبىزدىڭ دالامىز بالا كەزىمدە تولعان ءارتۇرلى قىزعالداق ەدى. ونى گوللانديادان تاسۋدىڭ قاجەتى جوق-تى. سول قىزعالداقتى دا ءبىز ج ۇلىپ-ج ۇلىپ, تەككە تاستاپ, تاپاپ, قىزعالداق وسەتىن جەردى تراكتورمەن جىرتىپ, ويپىرماي, كادىمگى وسى اكەمىزدىڭ قۇنى قالعانداي, قازىر جويىپ بولدىق. دالانى جاپقان سان الۋان قىزعالداق كوزىمە ەلەستەيدى. جۇگىرىپ تەرىپ, تاۋىسا المايتىنبىز. قۇشاعىمىز تولمايدى, كىشكەنتاي عانا الىپ كەلەتىنبىز ۇيگە. كىشكەنتاي عانا... ونىڭ ءوزىن سونداي الپەشتەپ, ەرەكشە قۋانىپ, ونى ساتپايتىنبىز ول كەزدە. ونىڭ بارلىعىن قازىر جوعالتتىق, جويدىق. ال جويىلىپ جاتقان باسقا دا شوپتەردىڭ ءتۇرى قانشا؟
مەنىڭ بالا كەزىمدە قار توقتاتۋ دەگەن ناۋقان بولاتىن. «قايدا جۇمىس ىستەپ جاتىرسىڭ؟» دەگەندە «قار توقتاتۋدا ءجۇرمىز» دەيتىن. ونى كادىمگى ايقاي سالىپ بريگاديرلەر جيناپ الىپ كەتەتىن ازاماتتاردى. ءسويتىپ, قار توقتاتۋعا كىرىسەتىن. ياعني جولاق-جولاق ەتىپ وتىرعىزىلعان سوناۋ ستالين زامانىنداعى «لەسوپوسادكا» دەيمىز, سونىڭ اراسىندا اشىق قالعان جەرلەرگە اققالا سوعىپ, قار توقتاتادى. سوققان بوراننىڭ قارى سول جەرگە تاۋ بولىپ ۇيىلەدى. سودان ودان ەرىگەن سۋ «لەسوپوسادكاعا» كەتەدى, جەرگە ءسىڭىپ قالادى. سوناۋ 90-جىلدارى «لەسوپوسادكانى» وتقا جاقتى. حالىقتا كومىر جوق, اقشا جوق كەز ەدى. ەندى سول «لەسوپوسادكانىڭ» شابىلىپ قالعان اعاشتارىنىڭ ورنى ءالى كۇنگە تولعان جوق.
«زەلەنستروي» دەگەن بار. سول اعاشتاردى قايتا ءتىرىلتىپ, قايتا جاڭعىرتىپ, وزىنەن-ءوزى ءوسىپ جاتقان ورالدىڭ قارا توپىراعىنا, اناۋ كوكشەنىڭ قارا توپىراعىنا تولتىرىپ ەگىپ تاستاسا, قوستانايدا دا وسىنداي توپان سۋ, قاردىڭ سۋى كەلمەگەن بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
ەكولوگيا مينيسترلىگى, بولماسا وسى جەر بايلىعىن قاداعالايتىندار جۇمىس ىستەمەيدى عوي دەيمىن. بۇل قالاي بولار ەكەن؟ ال ەلدىڭ تاعدىرى, جەردىڭ تاعدىرى, وتاننىڭ تاعدىرى تۋرالى اڭگىمە ءتىپتى وسى كۇنى حابارلاردا دا از ايتىلادى, مەكتەپتەردە دە از ايتىلادى. تۋعان جەردى ءسۇيۋ دەگەننەن باستاۋ كەرەك قوي العاشقى ساباقتى, الىپپەنى. سول تۋعان جەردى ءسۇيۋ تۋرالى اڭگىمە ايتىلماعالى, مىنە, ءبىز وسىنداي قاتىگەز ۇرپاق ءوسىرىپ الدىق. ءتىپتى جاستار ەمەس, ۇلكەنىنىڭ ءوزى قاتىگەز بولىپ كەتتى. مۇندايدى تابيعات-انا, ارينە, كەشىرمەيدى. سوندىقتان قاتتى ويلانۋىمىز كەرەك بارىمىزگە.
تالبەسىگىمىزدەن ماڭگى جەر بەسىگىمىزگە دەيىن تەربەتىپ وتىرعان جەر-انا بىزگە رەنجىپ جاتقان سياقتى. ادامزات ويلانۋى كەرەك. قاتىگەزدىكتەن مەيىرىمگە قاراي بەت بۇرۋ قاجەت. اسىرەسە تابيعاتتى ايالاۋ, ادامداردى ايالاۋ, ءبىر-ءبىرىمىزدى سىيلاۋ جوعالىپ بارا جاتقانداي. وسىنىڭ بارلىعى – ويلاناتىن جاعداي. قاريادان باستاپ بالاعا دەيىن سانا, جاۋاپكەرشىلىك كەرەك. «تابيعاتپەن ساناسايىق» دەگىم كەلەدى.
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن
