سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ازامات قۇسايىن
كەيىنگى جىلدارى گازەت-جۋرنالداردىڭ تاعدىرى قىلدىڭ ۇستىندە تۇرعانداي تىلشىلەر قاۋىمىنىڭ كوڭىلىنە قورقىنىش كەلىپ ۇيالايتىنى بار. كەيىنگى جىلدارى يدەياسى ايقىن, باعدارى بەلگىلى, تالاي جىلدىق تاريحى بار مەرزىمدى باسىلىمدار تاقىرىپ, مازمۇن, ءپىشىن جاعىنان وزگەرىسكە ۇشىراي باستاعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. قوعام قالاسا دا, قالاماسا دا, ينتەرنەت رەسۋرستارى العا وزىپ, اقپارات تاراتۋ مەن قابىلداۋدىڭ باستى ارناسىنا اينالىپ كەلەدى. ينتەرنەت ءداستۇرلى اقپارات قۇرالدارىن تۇبەگەيلى جويىپ جىبەرمەگەنىمەن, ءتۇر-تۇرپاتىن وزگەرتىپ, سۇرانىسقا ساي جاڭا فورماتقا كوشۋگە ماجبۇرلەپ وتىر. وسى ورايدا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن الماتى قالاسىندا وتكەن ءىى رەسپۋبليكالىق وڭىرلىك مەرزىمدى باسىلىمدار فورۋمىندا باس قوسقان باق وكىلدەرى گازەت رەداكتسيالارى ءسات سايىن بەتپە-بەت كەلەتىن زاماناۋي مەديا كەڭىستىكتەگى كۇردەلى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا شاقىردى.
دوستىق ۇيىندە «مەرزىمدى باسىلىمدار – حالىق ساۋاتتىلىعىنىڭ قاينار كوزى» اتتى ەكى كۇنگە جالعاسقان فورۋم جۇمىسى ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىن كوتەرگەن بەس پانەلدىك وتىرىستى قامتىدى. فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنگى جۇمىسى پرەزيدەنت ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرجان بايتىلەس جۇرگىزگەن «باسپا باسىلىمدارىن جەتىلدىرۋ: جاڭا تاسىلدەر» تاقىرىبىنداعى پانەلدىك وتىرىسپەن باستالدى.
– قازىر زامان وزگەردى. گازەت-جۋرنالداردى قالاي باسەكەگە قابىلەتتى ەتەمىز, باسپاسوزگە وقىرماننىڭ ىقىلاسىن قالاي اۋدارۋ كەرەك دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. كەزىندە اعا بۋىن اڭىز ەتىپ ايتاتىن «قويشىنىڭ ەتىگىندە «جالىن» جۋرنالى ءجۇرۋشى ەدى, ديحاننىڭ قوسىندا «قازاق ادەبيەتى» تۇرۋشى ەدى, جاستار بريگاداسىندا «لەنينشىل جاس» وقىلۋشى ەدى» دەگەن كۇندەر ارتتا قالدى. ول كەزدە اقپارات كوزى ءباسپاسوز ەدى. قازىر ءبىر تەلەفوننىڭ ءوزى تۇتاس تەلەارنانىڭ, ءبىر گادجەت ءبىر رەداكتسيانىڭ جۇمىسىن اتقارىپ وتىر. سوندىقتان جاڭا زاماننىڭ تالابىنا ساي ارەكەت ەتۋ باسىلىمداردىڭ باستى مىندەتىنە اينالدى. بۇگىنگى وتىرىسىمىزدا باسەكەلەستىك ارتىپ وتىرعان كەزەڭدە قاعاز باسىلىمداردىڭ عۇمىرىن قالاي ۇزاق ەتە الامىز دەگەن ماسەلەنى تالقىلايمىز, – دەدى ەرجان بايتىلەس.
باسىلىمداردى ونلاين فورماتقا وتكىزۋ تۋرالى «كۋرسيۆ» سايتىنىڭ باس رەداكتورى ميرا حالينا اڭگىمەلەپ بەردى. م.حالينا قانداي اقپارات قۇرالى بولسا دا, الدىمەن تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدى ماقسات ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن العا تارتتى. وقىرمانعا تەك تەكسەرىلگەن دەرەك, ناقتى دەرەككە قۇرىلعان شىنايى اقپارات, وقىعاندا جالىقتىرمايتىن قىزىقتى وقيعا كەرەك. اسىرەسە تاسقا باسىلاتىن گازەت اقپاراتىنىڭ سەنىمدى دەرەككوزىنەن الىنعانى ءجون. ساراپتاما, ينفوگرافيكا, كاريكاتۋرا, سۋرەت – بارلىعى ءرول وينايدى. «مەن ارقاشان ساپا مەن سەنىمدىلىك جاعىندامىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ميرا حالينا.
Youtube ارناسىن جۇرگىزۋدىڭ ەرەكشەلىگى مەن مەنەدجمەنتى تاقىرىبىندا سويلەگەن «سۇراۋى بار» جوباسىنىڭ اۆتورى ەربول سەيىلحان اۋديتوريا قالىپتاستىرۋداعى ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. Youtube ارناسىن قالاي اشۋعا بولادى, قارجى بولىنبەيتىن ارنانى جۇرگىزۋ ءۇشىن اقشانى قايدان الۋ كەرەك, جارناما ىزدەۋ, ينۆەستور تارتۋ – ءجۋرناليستى عانا ەمەس, قاراپايىم ازاماتتاردى دا قىزىقتىراتىن سۇراقتار. بۇگىندە Youtube ارناسىن قازاقستان حالقىنىڭ 12 ملن جۋىق تۇرعىنى تۇراقتى كورەدى. ونىڭ 8 ملن كورەرمەنى قازاق تىلىندەگى كونتەنتتى تۇتىنادى. بۇل ءالى دە بولسا قازاقتىلدى اۋديتوريانىڭ اقپاراتقا ءزارۋ ەكەنىن كورسەتەدى. وسى قىزمەت نارىعىنىڭ جەتكىلىكتى يگەرىلمەگەن ورنىن تولتىراتىن, قازاقتىلدى كورەرمەننىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن ۆاكۋم ءالى دە بوس. ازىرگە ساياسي-الەۋمەتتىك باعىتتاعى ارنالار عانا دامىپ جاتىر, ال جەلىنىڭ سالالىق باعىتتاعى الاڭى بوس تۇر. مىسالى, ءبىلىم, قۇرىلىس, ءتىپتى ۇيگە جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ سەكىلدى ادامعا كەرەك قاراپايىم تۇرمىستىق سۇرانىستى قاناعاتتاندىراتىن قازاقتىلدى الاڭ اتىمەن جوق. ونىڭ ورنىنا سۇرانىس يەسى وزگە تىلدەگى, وزگە ءبىر ەلدىڭ اقىلماندارىنىڭ اقىل-كەڭەسىن تۇتىنۋعا ءماجبۇر. سول سەكىلدى بالالار كونتەنتى دە جەتىسپەيدى. ە.سەيىلحاننىڭ ايتۋىنشا, مىسالى, «ايگولەك» جۋرنالىنا شىققان قىزىقتى ماقالانىڭ Youtube نۇسقاسىن جاساپ, وقىلىمدى جاساۋدىڭ مۇمكىندىگى زور. بۇعان قوسا, بۇل ارنا جاي عانا اقىل بەرىپ, ۇيرەتىپ قويماي, ەڭبەككە اقى تولەيدى. «سوندىقتان Youtube-كە كەلىڭىزدەر, كاسىبي تۇرعىدا تۇلعالىق قىرىڭىزدى اشۋعا اسەرى بار الاڭدى ەركىن پايدالانىپ, اۆتورلىق حابارىڭىزدى ازىرلەپ, قازاقتىلدى كونتەنتتى ارتتىرىڭىزدار», دەدى ە.سەيىلحان.
الەۋمەتتىك مەديا, جاساندى ينتەللەكتى پايدالانۋ ارقىلى مەرزىمدى ءباسپاسوزدىڭ ىقپالىن ارتتىرۋ تاقىرىبىن كوتەرگەن مەديا-ترەنەر, PR مامانى اقەركە بەرلىبايدىڭ كەڭەستەرى جۋرناليستەر ءۇشىن جاڭالىعى مول پايدالى كەيس رەتىندە قابىلداندى. ونىڭ ايتۋىنشا, PR ماركەتينگ مەيلى ول ينتەرنەت باسىلىم, مەيلى ءباسپاسوز بولسىن, كەز كەلگەن اقپارات قۇرالىندا ءوز دەگەنىن جاساپ, بيلىگىن جۇرگىزىپ وتىر. ەڭ عاجابى, قازىر ادامدار اقپارات ىزدەمەيدى, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ۇلان-عايىر جەكە مالىمەتتەر قورى نەگىزىندە اقپارات ادامنىڭ ءوزىن تابادى. ال الەۋمەتتىك مەديانى پايدالانۋ, نەيروجۇيەنىڭ مۇمكىندىگى بۇل مىندەتتى ءتىپتى دە جەڭىلدەتىپ ءارى جەدەلدەتە تۇسۋدە. «مەرزىمدى باسىلىمدار ءوز مىندەتىن اتقارىپ بولدى, ەندى ونىڭ جانازاسىن شىعارا بەرسە بولادى» دەگەن پىكىر تۇبىرىنەن قاتە. تسيفرلىق ءداۋىردىڭ سانانى وزگەرتكەنى, اينالاعا ءمان بەرۋدى ازايتىپ, كەرىسىنشە, قابىلداۋدى ارتتىرىپ, اقپارات تۇتىنۋدىڭ ادام ايتسا سەنگىسىز شەتسىز-شەكسىز مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتىپ بەرگەنى راس. ءتىپتى قارالىمى كوپ رەسمي سايتتاردىڭ ءوزى تەكسەرىلمەگەن جاڭساق اقپاراتتاردى جاريالاۋعا جول بەرەدى. «جۇمىسقا كەتىپ بارا جاتىپ, جولاي دۇڭگىرشەكتەن گازەت ساتىپ الىپ, كوفە ءىشىپ وتىرىپ گازەت وقۋدىڭ «شارمى» جوعالىپ بارادى. الايدا جاڭالىق دەگەن – ەستەن شىققان ەسكى دۇنيە, مەرزىمدى باسىلىمداردا دا سولاي. وتكەندە «كۋرسيۆ» گازەتىن قولىما ۇستاپ وقىپ وتىرىپ, مەن ءبارىبىر ينتەرنەتتە, الەۋمەتتىك جەلىدە وقىعان اقپاراتتان گورى گازەتتە جازىلعان اقپاراتقا كوبىرەك سەنەتىنىمدى بايقادىم. ءتۇرلى كوڭىل كۇيگە نەگىزدەلگەن جالعانى بار, شىنى بار, تولاسسىز اعىلعان اقپارات تاسقىنىن تالعاۋسىز جۇتىپ جاتقان كەزدە ميدىڭ ەرىكسىز «توقتا!» دەپ بەلگى بەرەتىنىن گازەت ارقىلى ءتۇسىندىم. وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەي كەلە, مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ ءومىر سۇرە بەرەتىنىنە سەندىم. بار بولعانى زاماناۋي مەديا-پەيزاج تالابىنا ساي باسىلىمداردى تارتىمدى جاساي ءتۇسۋدىڭ تاسىلدەرىن قاراستىرۋ كەرەك», دەيدى اقەركە بەرلىباي.
بۇگىنگى ءباسپاسوزدىڭ ماڭىزدى سالاسىنىڭ ءبىرى – بالالار باسىلىمدارى. «باسىلىمداردىڭ بالالار كونتەنتىن قالىپتاستىرۋدىڭ يدەولوگيالىق شارتتارى مەن تەتىكتەرى» اتالعان فورۋمنىڭ 5-پانەلدىك وتىرىسىنا «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى – الماتى قالاسى باسىلىمدارىنىڭ باسشىسى دۋمان اناش مودەراتور بولدى.
– ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى وقىرمان قالىپتاستىرۋ, بالالار كىتاپحاناسىن قۇرۋ, بالالاردىڭ كىتاپ وقۋعا قۇشتارلىعىن ارتتىرۋ, وقيتىن ۇلت قالىپتاستىرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. قازاقستاندا 30-عا جەتەر-جەتپەس بالالار باسىلىمى بار. وڭىرلىك مەرزىمدى باسىلىمدار فورۋمىنا قاتىسۋشى ارىپتەستەر بالالار كونتەنتىن دامىتۋعا ارنالعان جاقسى يدەيالارىمەن بولىسەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى دۋمان اناش.
سەسسيادا العاشقى بولىپ ءسوز العان پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, SDU وقىتۋشىسى باقىتگۇل سالىقوۆا بالالار باسىلىمدارىنىڭ دامۋى جانە ونىڭ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر مەديا قۇزىرەتتىلىگىنە اسەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ, ەرتە باستان وقۋ داعدىسى قالىپتاسقان بالانىڭ وسكەندە ءتۇرلى مانيپۋلياتسياعا قارسى تۇرا الاتىن مادەنيەتى دە قالىپتاساتىنىن ايتتى. «ەلىمىزدە 4 ميلليوننان اسا وقۋشى بار, بىراق بالالار باسىلىمدارىنىڭ تارالىمى نەگە 3-4 مىڭنان اسپايدى؟» دەيدى بايانداماشى عالىم. ال وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ «رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پەداگوگيكالىق كىتاپحاناسىنىڭ» ديرەكتورى ءاليا سايدەمباەۆا وقۋعا قۇشتار بۋىندى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بالالار كىتاپحاناسىن ناسيحاتتاۋ, جۋرناليستەر مەن كىتاپحاناشىلاردىڭ بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى ماڭىزدى ەكەنىن, ال ەلىمىزدىڭ كەيبىر اۋىلىندا كىتاپحانانىڭ اتىمەن جوق ەكەنىن اشىنا ايتتى.
«ەركەتاي» جۋرنال-كوميكسىنىڭ باس رەداكتورى ورازحان جاقىپ وتاندىق كوميكستەردىڭ دامۋ باعىتى تۋرالى ءسوز قوزعادى. ساراپشى قازاقتىلدى كوميكس جۋرنالدارعا سۇرانىس ارتىپ كەلە جاتقانىمەن, كينو سالاسىنا اعىل-تەگىل قاراجات ءبولىنىپ جاتسا دا, وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋديتوريانىڭ سۇرانىسىنا ساي بالالاردى قىزىقتىراتىن سۋپەركەيىپكەرلەرى بار مۋلتفيلم نەمەسە كينو تۇسىرىلمەگەنىنە قىنجىلىس تانىتتى. سونداي-اق فورۋمنىڭ ەڭ جاس سپيكەرلەرىنىڭ ءبىرى «Ulan» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى نۇرلىحان جۇماحاننىڭ «قىزىقتى كونتەنتتى قالاي جاساۋعا بولادى؟» تاقىرىبىنداعى بايانداماسى قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرتالاسىن تۋدىرىپ, قىزىقتى كوزقاراستاردىڭ توعىسۋى ورتاق ويعا جەتەلەدى.
سونىمەن, الىس ايماقتاردان ءباسپاسوز وكىلدەرىن شاقىرىپ, ارىپتەستەردىڭ جۇزدەسۋىن ۇيىمداستىرىپ, ەكى كۇنگە سوزىلعان فورۋم كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتىپ, مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتكەندەي تىڭ سەرپىن بەردى. فورۋم جۇمىسىن قورىتىندىلاعان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەيىرلان راحانوۆ باسىلىم وكىلدەرىنىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرى مەن ۇسىنىستارى بويىنشا حاتتاما تولتىرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا شەشىمىن تابۋىنا مينيسترلىك تاراپى مۇددەلىلىك تانىتاتىنىن ايتتى. سونداي-اق «مەديا دامىتۋ قورى» باق سالاسىنا ارنايى گرانت جاريالايتىنىن مالىمدەدى. بۇل تۇستا اتاپ وتەتىن ءبىر جايت, جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن رەداكتسيا قۇرامى ون ادامنان كەم بولماۋى كەرەك جانە بولىنەتىن قارجى 10 ميلليون تەڭگەگە دەيىن بولادى. فورۋم سوڭىندا پرەزيدەنت ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرجان بايتىلەس پەن اقپارات كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەيىرلان راحانوۆ سالاعا ەڭبەگى سىڭگەن جۋرناليستەردى «اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتاپ, مينيسترلىكتىڭ العىسحاتىن تاپسىردى.
الماتى
