قانىش ساتباەۆ جانە وتاندىق عىلىم

ارقاشان ءبىرىنشى بولۋ – اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ تابيعاتىنا ءتان قۇبى­لىس ىسپەتتەس. قانىش يمانتاي ۇلى قازاقتار اراسىنان شىققان تۇڭ­عىش كاسىبي ينجەنەر-گەولوگ, تۇڭعىش عىلىم دوكتورى, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش اكادەميگى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى­نىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ونىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى, كسرو مەملەكەتتىك جانە لەنيندىك سىيلىقتاردىڭ تۇڭعىش لاۋ­رەاتى.

جىل سايىن 12 ءساۋىر قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي ەلىمىزدە عىلىم كۇنى اتاپ وتىلەدى. جارا­تىلىستانۋ عىلىمدارى سالا­سىنداعى ۇزدىك جەتىستىككە ق.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىق تاعايىندالعان.

ق.ساتباەۆتىڭ داڭقتى ەسىمى قالا, ۋنيۆەر­سي­تەت, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتى, مە­مو­ريالدىق مۋزەي, ينستيتۋتتار, مەك­تەپ­تەر مەن كوشەلەردىڭ اتاۋلارىندا ماڭ­گى ساقتالعان. ونىڭ قۇرمەتىنە ەلىمىز­دىڭ كوپ­تەگەن قالاسىندا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى.

اكادەميكتىڭ عىلىمي مۇراسى 800-گە جۋىق ماقالانى قامتيدى. ونىڭ رەداكتسياسىمەن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ 30-دان اسا عىلىمي ەڭبەك جيناعى جارىق كوردى.

عالىم رەتىندە قانىش يمانتاي ۇلى ەلىمىزدەگى ءىرى پايدالى قازبالار كەن ورىندارىن اشىپ قانا قويماي, ولاردى ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋگە وندىرىستىك بازا قۇرۋعا باعا جەتپەس ۇلەس قوستى. بۇل ەلىمىزدى كەڭەس وداعىنداعى ءىرى ونەركاسىپتىك وڭىرلەردىڭ بىرىنە اينالدىرۋعا سەبەپشى بولدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن العاش رەت قازاقستان­نىڭ پايدالى قازبالارىنىڭ الەمدىك گەولوگيالىق تاجىريبەدە تەڭدەسى جوق كارتاسى جاسالدى.

ۇلى تۇلعانىڭ جەزقازعان كەن ورنىندا تەمىر-مارگانەتس كەندەرىن بارلاۋ مەن يگەرۋدەگى ەڭبەگى وراسان, بۇل كەن ورنىنىڭ ءونىمى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس جىلدارىن­دا كەڭەس وداعىنىڭ بولات ونەركاسىبىن دامىتۋدا شەشۋشى ءرول اتقاردى. 

عالىمنىڭ  كورەگەندى­لىگى ونىڭ اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ پاي­دالى قازبالار كەن ورىن­دارى­­نىڭ بايلىعى تۋرالى باتىل عى­­لىمي بولجامىندا دا باي­قال­دى. كەيىنىرەك ولاردى يگەرۋ اكادە­ميكتىڭ عىلىمي بولجا­مى­نىڭ قانشالىقتى ءدال بولعان­دىعىن ايقىنداي ءتۇستى.

قانىش يمانتاي ۇلى 1941 جىلى كسرو عىلىم اكادەميا­سى­­نىڭ قازاق فيليالىن باس­قار­عان كەزدە ونىڭ كورنەكتى عالىم ءارى عىلىمنىڭ بىلگىر ۇيىم­داس­تىرۋ­شى رەتىندەگى تالانتى تولىق اشىلدى. سۇراپىل سوعىس جىلدارىمەن قاتار كەلگەن تاڭقالارلىق قىسقا مەرزىم ىشىندە ول كەڭەستىك عى­لىمداعى ءىس جۇزىندە ەلەۋسىز بول­عان قاراپايىم ۇيىمدى بۇ­كىل رەسپۋبليكانىڭ ناعىز «عى­لىمي شتابىنا» اينالدىرا وتىرىپ, جاڭا ءتيپتى مەكەمە ەتىپ قالىپتاستىردى.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»

سول كەزدىڭ وزىندە-اق ق.ساتباەۆ اسقان كورەگەندىلىكپەن اكادەميانى عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىن بىرىكتىرەتىن كۇش رەتىندە جاريالادى. ول: «اكادەميانىڭ كۇشى – بۇل بارلىق عىلىمدار قيىساتىن فوكۋستى قۇراۋىندا, تۇتاستاي العاندا عىلىمنىڭ بارلىق سالالارىن بەينەلەۋىندە. وندىرىسپەن ورگانيكالىق تۇردە بايلانىس­قان, وندىرىسكە كومەكتەسەتىن جانە ونى جوعارى تەحنولوگيا­لىق دەڭگەيلەرگە باعىتتايتىن, سونىمەن بىرگە ءوزى دە سول وندىرىستەن كۇش-قۋات الىپ, باعىتىن انىق­تاي­تىن عىلىم عانا شىن مانىندە وزىق عىلىم» دەپ جازدى.

وسى باعىتتى ۇستانعان قانىش يمانتاي ۇلى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارىن قۇرىپ, رەس­پۋب­ليكانىڭ ءىرى كاسىپورىندارىن­دا ولاردىڭ فيليالدارى مەن بولىمشەلەرىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باستاماشىسى بولدى, وڭىرلەردە كوشپەلى عىلىمي سەسسيالار وتكىزدى. ول عىلىمنىڭ بارلىق با­عىت­تارى مەن پراكتيكانىڭ ءدال وسىلاي ۇشتاسۋى عانا قۋاتتى ەكو­نوميكالىق سەرپىلىس تۋدىراتىن جاعداي ەكەنىن تەرەڭ سەزىنە ءبىلدى. سونداي-اق قولدانبالى مىن­دەت­تەردى شەشۋدىڭ قايتالانباس نەگىزى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ وزىق دامۋىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ونىڭ تۇسىندا عىلىمنىڭ بارلىق دەرلىك باعىتتارى بو­يىنشا بەيىندى عىلىمي ۇيىم­دار كوپتەپ اشىلدى. ق.ساتباەۆ­تىڭ اكادەميا باسشىسى, عالىم رەتىندەگى سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى مويىندالىپ, ول كسرو عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاندى.

اكادەميكتىڭ قىزىعۋشىلى­عى جان-جاقتى ەدى. ول قازاق كسر ەكو­نو­ميكاسىن دامىتۋ بويىنشا كوپ­تەگەن ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىتتاردىڭ باستاماشىسى بولدى. بۇعان ءبىر مىسال رەتىندە ونىڭ ورتالىق قازاقستاندى سۋلاندىرۋ جونىندەگى باعدارلاماسىن كەلتىرەيىك. قانىش يمانتاي ۇلى ەرتىس-قاراعاندى كانالىنىڭ جوباسىن نەگىزدەپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى ۇلەس قوستى. بويىنداعى تاباندىلىق پەن قاعيداتشىلىقتىڭ ارقاسىندا ونىڭ قۇرىلىسىنا قول جەتكىزدى. بۇل كانالدىڭ بۇگىندە ونىڭ اتىمەن اتالاتىنى – ۇلكەن ماقتانىش.

عالىم رەتىندەگى ق.ساتباەۆ فە­نومەنىنىڭ نەگىزى عىلىمنىڭ ءتۇر­لى باعىتتارى بويىنشا تەرەڭ بىلى­مىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە دەگەن ۇلكەن قىزى­عۋ­شىلىعىندا جاتىر. ول ۇلتى­مىزدىڭ اۋىز ادەبيەتىن, حالىق شىعارماشىلىعىن مۇ­قيات زەرتتەدى, كونەكوز قاريا­لارمەن بار ىنتا-جىگەرىمەن اڭگى­مەلەسىپ, ەل اۋزىنان ءارتۇر­لى توپونيمدەردىڭ شىعۋ تەگىن تۇسىن­دىرەتىن ەرتەگىلەردى, ءاپسانالاردى, اڭىز اڭگىمەلەردى جازىپ الدى.

عالىم ۇلىتاۋ جوتاسىنداعى التىنشوقى باۋرايىنان تا­بىل­عان تاستاعى اراب جازۋلارىن تۇڭعىش زەرتتەپ, بۇنىڭ ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن جازىلعانىن جانە ونىڭ قازاق دالاسىنا, التىن وردا حانى توقتامىسقا قارسى جاساعان جورىعى تۋرالى اقپاراتتى قامتيتىنىن دالەلدەدى, بۇل الەمدىك عىلىم ءۇشىن تەڭدەسسىز ۇلكەن جاڭالىققا اينالدى. «ەر ەدىگە» حالىق ەپوسىنىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارىن مۇقيات قاراستىرىپ, ونىڭ ءماتىنىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن دايىندادى. بۇل قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىن زەرتتەۋگە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس بولدى. ول سونىمەن بىرگە م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنىڭ ماڭىزىن ءبىرىنشى بولىپ باعالادى, بەلگىلى ەتنوگراف الەكساندر زاتاەۆيچكە 25 حالىق ءانىن تاپسىردى, تەاتر, ونەر, مادەنيەت جانە جاستاردى تاربيەلەۋ تۋرالى كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازىپ قالدىردى.

بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي ۇلى تۇلعانىڭ ەسىمىن ەستە ساقتاۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ بولاشاق ۇر­پاققا قالدىرعان مۇراسىن يگەرۋ, عىلىمدى, ەكونوميكانى دا­­مىتۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپا­­سىن ارتتىرۋعا ول بەلگى­لەگەن قاعي­داتتاردى ۇستانۋ اسا ماڭىزدى.

كەڭەستىك عىلىمنىڭ, ونىڭ ىشىندە, قازاقستان عىلىمىنىڭ قا­لىپ­تاسۋ, دامۋ تاريحىن تالدا­عاندا «سول كەزەڭنىڭ عىلىمى قا­لايشا سالىستىرمالى تۇردە قىس­قا مەرزىم ىشىندە اۋقىمدى جەتىس­تىكتەرگە قول جەتكىزىپ, جاس مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى؟» دەگەن سۇراق ەرىكسىز تۇردە ويعا ورالادى.

بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى –  عىلىم­نىڭ وزىق دامۋىنا باستى ءمان بەرگەن سول كەزدەگى دۇرىس مەملەكەتتىك ساياسات. عىلىمعا رەسۋرستار ءبولۋ جالپى مەملەكەت­تىك باسىمدىق بولدى جانە بۇل ەشقاشان كۇمان تۋعىزبادى. 70-جىلداردىڭ ورتاسىندا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ەلدىڭ جالپىۇلتتىق ءونى­مىنىڭ شامامەن 3%-ىن قۇرا­دى, بۇل قازىرگىدەن 20 ەسە كوپ. بار­لىق دەڭگەيدە تالانتتاردى ىز­دەۋ, ولاردى قولداۋ بويىنشا جۇ­مىس جۇرگىزىلدى, سونىڭ ار­قا­سىندا عىلىم دامۋىنىڭ ەرەكشە قار­قىنى بۇكىل قوعامدى قامتىدى.

وسىنىڭ ناتيجەسىندە بارلىق جەرلەردە بەيىندى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارى اشىلىپ, ال ولار­دىڭ ماتەريالدىق-تەحني­كا­لىق جابدىقتالۋى مەملەكەتتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا بولدى. ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ باسىمدىق­تارى ەل الدىندا تۇرعان ستراتە­گيا­­لىق مىندەتتەرگە, ال قولدان­با­لى زەرتتەۋلەر – ەكونوميكا مەن قو­عامنىڭ اعىمداعى جانە بول­جامدى قاجەتتىلىكتەرى­نە نەگىز­­دەلدى. عىلىمعا قانىش سات­باەۆ­تىڭ زامانداستارى – جازۋ­شى جانە ادەبيەتتانۋشى مۇحتار اۋەزوۆ, كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆ, حيميك ابىكەن بەك­تۇروۆ, قازاق ايەلدەرى اراسىنان شىققان تۇڭعىش اكادەميك, فيزيولوگ نايليا بازانوۆا, ارحەولوگ جانە ەتنوگراف الكەي مار­عۇلان, ەنەرگەتيك شاپىق شوكين, تاعى باسقا كوپتەگەن ويشىل, شىعارماشىل تۇلعالار تارتىلدى, كەيىن ولار كورنەكتى عالىمدارعا اينالدى.

وكىنىشكە قاراي, بۇل تاماشا تاريحي تاجىريبە ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن ەس­كەرىل­مەدى. وتپەلى كەزەڭنىڭ كۇردە­لى­لىگىنە توتەپ بەرە الماي, ەكونو­ميكادا جەڭىل جانە جىلدام جەڭىستەرگە جەتۋ باعىتى بەلەڭ الدى دا, عىلىمدا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە تەك تىنىمسىز, ۇزاق قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا قول جەتەتىندىگى تۋرالى قاراپايىم اقيقات ۇمىتىلدى.

ءتىپتى جەكەلەگەن رەفورماتورلار وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا قاراجات جۇمساماي, شەتەلدىك تەح­نولوگيالاردىڭ يمپورتىنا باسىمدىق بەرۋدى, عىلىمدى قاجەت ەتەتىن وندىرىستەردى قولداۋ­دان باس تارتۋدى ۇسىندى. مۇنداي ساياسات ءبىزدى باسقا ەلدەرگە تاۋەلدى «شيكىزات قوسىمشاسىنا» اينالدىراتىنى ايدان انىق ەدى. وسىنداي ۇردىستەر كەسىرىنەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءرولى تومەندەپ, بەيىندى عىلىمي ۇيىمداردى وڭتايلاندىرۋ شارالارى زەردەسىز جۇرگىزىلدى.

عىلىمنىڭ باستى نەگىزى – ىرگەلى زەرتتەۋلەر قاتتى السىرەدى. زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەي, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ, عىلىمي ۇيىمداردىڭ ينف­راقۇرىلىمىن جاڭارتۋ ءراسى­مى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنىڭ نورماتيۆتەرىمەن رەت­تەلدى. بۇل ىرگەلى جانە ستراتە­گيا­­لىق عىلىمي زەرتتەۋلەر بازا­سى­نىڭ كۇيرەۋىنە, عىلىمي ۇيىم­داردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق ج­اراقتاندىرۋ جۇيەسىندە بيۋرو­كراتيالىق اۋرە-سارساڭنىڭ ورىس­تەۋىنە اكەپ سوقتى, سونىڭ سالدارىنان عالىمدار مورالدىق ەسكىرگەن جانە فيزيكالىق توزعان زەرتحانالىق جانە عىلىمي جابدىقتارمەن قالدى.

اسىرەسە عىلىمدى قارجىلان­دىرۋ كولەمىنىڭ ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ 0,13%-ىنا دەيىن كۇرت قىسقارۋى قيىنعا سوقتى. ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەرمەن سالىستىراتىن بولساق, ىشكى جالپى ونىمدەگى عىلىمعا بولىنەتىن شىعىندار يزرايلدە –  4,9%, كورەيادا – 4,6%, تايۆاندا – 3,5%, شۆەتسيادا – 3,4%, جاپونيادا – 3,2%, اقش-تا – 3,1%, قىتايدا  2,2%-دى قۇرايدى.

عالىمداردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى قاتارداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە قاراعاندا 1,5 ەسە تومەن بولدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىن, «ساتباەۆ» كەزەڭىندە ءبىرىنشى ساناتتاعى ينستيتۋت دي­رەكتورىنىڭ جالاقىسى ەكو­نو­ميكا بويىنشا ورتاشا جال­اقى­دان 12 ەسە, ال اعا عىلىمي قىز­مەتكەردىڭ, ياعني ەڭبەك ءوتىلى بار عىلىم كانديداتىنىڭ جالاقى­سى جەتى ەسە ارتىق بولعان.

قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق عىلىم الدىنا ەكونوميكالىق ءوسۋدى جەدەلدەتۋ, قوعام الدىندا تۋىندايتىن سىن-قاتەرلەرگە دۇرىس توتەپ بەرۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايتىن ۇلكەن مىندەتتەر قويىلىپ وتىر.  شىن مانىندە, بىزگە – تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىندا كەنجەلەپ قالعاندى قۋىپ جەتىپ, وتاندىق عىلىمدى زاماناۋي تالاپتار رۋحىندا جانداندىرۋدىڭ تاريحي ميسسياسى جۇكتەلىپ وتىر. سوندىقتان اكادەميك ق.ساتباەۆ قالدىرعان باعا جەتپەس مۇرانى دامىعان ەلدەر عىلىمىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن ۇشتاستىرىپ, ولاردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن شىنايىلىققا بەيىمدەۋ ارقىلى پايدالانۋىمىز اسا ماڭىزدى بولماق.

ەڭ الدىمەن, عىلىمنىڭ قوعام­داعى ءرولى تۋرالى قالىپتاسقان كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك. عىلىم اۋىرتپالىق (رەسۋرستاردى ءسىڭىرىپ الىپ, ونىڭ ورنىنا ەشتەڭە بەرمەيتىن «قارا قۇردىم») رەتىندە قابىلدان­باۋى كەرەك, ول  ەكونوميكا مەن قوعام ءۇشىن ناقتى, پايدالى رەسۋرس بولۋعا ءتيىس.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇعان ۇنەمى باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. ونىڭ تىكە­لەي باستاماسىمەن ەلدە وتان­دىق عىلىمدى بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان قارجىلىق قولداۋ باستالدى. بىراق بۇل كومەكتەن ناقتى ناتيجە شىعارۋ ءۇشىن عىلىم بارلىق سالالاردا, دامۋ مەن شەشىم قابىلداۋدىڭ بارلىق دەڭ­گەيلەرىندە مەملەكەتتىك با­سىم­دىقتاردىڭ قاتارىنا قايتا ءارى تۇبەگەيلى ەنۋى كەرەك.

بىرىنشىدەن, عىلىمدى قارجى­لاندىرۋ ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ كەم دەگەندە 1%-ىنا دەيىن ءوسۋى كەرەك. قازىر­گى الەمدە بۇل – تىم بولماعان­دا تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ ورتاشا دەڭگەيىندەگى ەلدەردىڭ لەگىنە ىلەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن, وزىق الەمدىك يننوۆاتسيالاردى ءتۇيسىنىپ, ونى وزىمىزگە بەيىمدەيتىن قابىلەتىمىزدى ساقتاۋ شەگى.

ەكىنشىدەن, بۇكىل عىلىمي ورتا تۇبەگەيلى وزگەرۋگە ءتيىس. قار­ج­ى­نى ءبولۋ مەملەكەتتىك باسىم­دىق­تارمەن, بيزنەس پەن قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى كەرەك. عىلىمي الەۋەتتى دامىتۋعا قاتىستى شە­شىمدەر تەحنولوگيالىق كوش­باسشى ەلدەردەگىدەي سالاۋاتتى پراگماتيزم مەن ءادىل باسەكە­لەس­تىك نەگىزىندە كاسىبي تۇردە قابىلدانۋى قاجەت.

عىلىمي ۇجىمداردىڭ باسشى­لىعىنا تەك قانا مەريتوكراتيا قاعيداتتارى نەگىزىندە ىرىكتەلگەن, وزدەرىنىڭ كاسىبي قابىلەتتەرى, قۇزىرەتتەرى مەن ىسكەرلىك قا­سيەت­تەرىمەن جۇرتشىلىق اراسىندا كەڭ تانىلعانداردىڭ, ياعني عزي مەن جوو باسشىلارىنا قويىلاتىن زاماناۋي كور­سەتكىشتەرگە بارىنشا كاسىبي تۇرعىدان ساي  تۇلعالاردىڭ كەلۋى وتە ماڭىزدى.

ۇشىنشىدەن, ەكونوميكا­نىڭ ورلەۋىنە عىلىمي زەرتتەۋ­لەر­دىڭ پراكتيكالىق ىقپالىن كورسەتەتىن شىنايى جانە پراگماتيكالىق ناتيجەلەرى بار عىلىمدى دامىتۋ­دىڭ ناقتى, عىلىمي نەگىزدەلگەن ستراتەگياسى قاجەت. عىلىمي زەرت­تەۋلەردىڭ باسىم باعىت­تارى قازىر­گىدەي عالىمداردىڭ مۇم­كىندىكتەرى­نە ەمەس, اكادەميك ق.ساتباەۆ كورەگەندىكپەن ۇسىنىپ, ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرعانداي, مەملەكەتتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ قازىرگى تۇجىرىمداماسى بۇل مىندەتتى تولىق ورىنداي المايدى.

تورتىنشىدەن, وتاندىق عى­لىم­دى رەفورمالاۋدا عالىم­دار­دىڭ وزدەرى, اسىرەسە ۇزدىك جەتىس­تىكتەرىمەن زاماناۋي وتاندىق زەرتتەۋشىنىڭ «مودەلى» رەتىندە تانىلعان تۇلعالار ەرەكشە ءرول اتقارۋعا ءتيىس. باقىتىمىزعا وراي, ەلىمىزدە بۇنداي عالىمدار جەت­كىلىكتى, سوندىقتان ولاردىڭ الەۋە­تىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مارتە­بەسىن كوتەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.

اكادەميا – عىلىم سالاسىن­داعى تاعى ءبىر مەملەكەتتىك ورگان ەمەس جانە عالىمداردى باس­قارا­تىن كەزەكتى اكىمشىلىك جۇيە ەمەس. اكادەميا – بۇل عالىمدار­دىڭ تاماشا توعىسى, قازاقستان­نىڭ بارلىق عىلىمي رەسۋرسىن جۇمىلدىرۋشى,  ەل ەكونوميكاسىن جانە جالپى قوعامدى بارىنشا ءتيىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان اشىق الاڭ.

اكادەميك ق.ساتباەۆ قالىپ­تاس­­تىرعان عىلىم اكادەميا­سىنىڭ قۇندىلىقتارى, ونىڭ ىشىن­دەگى ءارتۇرلى عىلىمي باعىت­تاعى جەتەكشى عالىمداردىڭ شو­عىر­لانۋى, ەكونوميكانىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باع­دار­لانۋ, الەمدىك عىلىمي جۇيەگە ىقپالداسۋ – قازىرگى تاڭدا پرەزي­دەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جاڭا ميسسيا­سىن قالىپتاستىرىپ وتىر.

بەسىنشىدەن, «پانارالىق» (مەجديستسيپلينارلىق) ۇعىمىن ءبارى بىردەي تۇسىنە بەرمەيتىن, ءساندى ءسوز ەتىپ قولدانۋدان الشاقتاي­تىن كەز جەتتى, ول ەندى ستراتەگيا­­لىق عى­لىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناق­تى تەتىگى­نە اينالۋعا ءتيىس. مۇندا دا ءبىز ءبى­لىمىنىڭ جان-جاقتىلىعى ارقا­سىندا ءىرى عىلىمي-پراكتيكا­لىق ماسەلەلەردى, ءارتۇرلى عىلىمي باعىتتاردى بىرىكتىرە وتىرىپ ءتيىمدى شەشكەن اكادەميك ساتباەۆتىڭ تاجىريبەسىنە سۇيە­نەتىن بولامىز.

بۇل رەتتە, رەسمي ينستيتۋتسيو­نالدىق شەكارالارى جوق اكادە­ميانىڭ ءرولى – باستى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن عىلىمي مەگاجوبالاردىڭ باستاماشىسى بولۋ. شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەنىڭ ىرگەلى بىلىمنەن باستاپ ولاردى پراكتيكالىق قول­دانۋعا دەيىنگى بارلىق اسپەكتى­لەرىن قامتيتىن وسىنداي مەگاجوبالار عىلىم, مەملەكەت جانە بيزنەس رەسۋرستارىن بىرىكتىرەتىن بولادى, تانىمال عالىمدارعا تالانتتى جاستارمەن قاتار جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

اكادەميا بۇل جۇمىستى باس­تاپ تا كەتتى: ستراتەگيالىق ما­ڭىز­دى, ينتەگراتسيالانعان عىلى­مي-تەحنيكالىق بەس باع­دار­لاما ازىرلەپ جاتىر. مىسالى, اكادەميانىڭ ۆيتسە-پرەزي­­­دەنتى, بەلگىلى بيوتەحنولوگ-عالىم دوس سارباسوۆتىڭ باسشىلى­عى­مەن قازىر ەلىمىزدە اۋىل شا­ر­ۋاشى­لىعىنداعى زاماناۋي بيوتەحنولوگيانى دامىتۋ بويىنشا جوبا دايىندالىپ, ول اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا ەلەۋلى سەرپىلىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – وڭىرلىك عىلىمنىڭ دامۋى. كەزىندە اكادەميك ق.ساتباەۆ تەك زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ جوعارى ونىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىنە اپاراتىن ەڭ قىسقا جول دەپ ساناپ, عىلىمدى وڭىرلەردە دامىتۋعا ۇمتىلعانى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ءدال وسى ءتاسىلدىڭ ارقاسىندا سول كەزدە قازاق كسر ەكونوميكاسىندا قارىشتى قادامدار جاسالعانى بەلگىلى.

تەحنولوگيالىق دامىعان ەل­دەر­دىڭ تابىسىنىڭ قۇپياسى نەدە؟ مىسالى, اقش-تا ءار شتاتتا دەرلىك ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەتى بار, ول وسى ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ «مي حابى», يننوۆاتسيالىق ورتالىعى بولىپ تابىلادى. بۇل جۇمىس­تى تىكەلەي شتات گۋبەرناتورى ۇيلەستىرەدى.

ال بىزدە جاعداي مۇلدەم باس­قاشا. عالىمدار وڭىردەگى ماسە­لەلەردى بىلمەيدى, ال وڭىرلەر عالىم­داردىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن حابارسىز. كوپتەگەن اكىمدىكتەردە عىلىمي ۇيىمدارمەن ءوزارا ىنتىماقتاسۋعا جاۋاپتى ماماندار دا جوق. 

جۋىردا اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا اكادەميا «وڭىردەگى عىلىم ءوڭىر ءۇشىن» اتتى جاڭا باستاما ۇسىندى.

ءبىرىنشى كەزەڭدە جەرگىلىك­تى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باس­شى­لىعىمەن قۇرامىنا وبلىس اكىمى­نىڭ ورىنباسارى, وڭىرلىك عىلىمي ۇيىمداردىڭ عالىمدارى جانە بيزنەس-قۇرىلىمداردىڭ وكىلدەرى ەنەتىن عىلىم جانە يننوۆاتسيالار جونىندەگى وڭىرلىك كەڭەستەر قۇرۋ ۇسىنىلادى. ولار ءوندىرىستى عىلىمي قامتاماسىز ەتۋدىڭ وڭىرلىك پروبلەمالارىن زەردەلەپ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن باعالاي وتىرىپ, عىلىمي ءبىلىمدى تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەرگى­لىكتى جەرلەردە جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. سو­نىمەن بىرگە عىلىمي زەرتتەۋ­لەر­دىڭ باسىمدىقتارىن ايقىن­داپ, جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ ەرەكشە­لىك­تەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بار ماسە­لەلەردى شەشۋ جولدارىن ازىرلەۋ­گە باس عىلىمي ۇيىمدارعا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا اقپاراتتىق ماتەريالدار بەرىپ وتىرۋعا ءتيىس.

وسى جول ارقىلى عانا جەكەلەگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە جالپى كوزقاراسپەن قاراۋدان الشاقتاپ, رەسپۋبليكانىڭ قولدا بار عىلىمي كۇشىن ءار ءوڭىردىڭ ناقتى مىندەتتەرىن نىسانالى شەشۋگە شوعىرلاندىرا الامىز. وڭىردە عىلىمدى دامىتۋ بويىنشا جۇمىستىڭ كورسەتكىشتەرىن وبلىس اكىمدەرىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋ رەيتينگىنە قوسۋ قاجەت بولادى.

ال اكادەميا ءوز كەزەگىندە وڭىر­لىك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عزي-عا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتە­دى, قا­جەت بولعان جاعدايدا اكادە­ميا­نىڭ تولىق مۇشەلەرى مەن شەتەل­دىك سەرىكتەستەردى تارتا وتىرىپ, وڭىر­دەگى عىلىمي زەرتتەۋلەر­دى دۇ­رىس ۇيىمداستىرۋعا كومەك­تەسەدى.

شۇعىل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە تۋرالى. قازىر عىلىمدا عىلىمي دارەجەسى بار قىزمەتكەردىڭ ورتاشا جاسى 57-دە, قىزمەتكەرلەردىڭ 15%-ى زەينەتكەرلىك جاسقا جەتتى. سون­دىقتان دارىندى جاستاردى تارتۋ ەسەبىنەن عىلىمي كادرلاردى جاسارتۋ پروبلەماسىن ۇلتتىق اكادەميا ءوز باسىمدىقتارىنىڭ قاتارىنا قويىپ وتىر.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ال­عاش رەت, جاقىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنان جاس عالىمدار كەڭەسى قۇرىلدى. قازىر ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەرگە جاس عالىمداردىڭ مارتەبەسى, ولاردى مەملەكەتتىك قولداۋ بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىن­­دالدى. قازاقستاننىڭ جاس عا­لىم­دارىنا سىيلىقتار تاعا­يىن­­داۋدا, «اتامەكەن» ۇكپ دە­مەۋ­­شىلىگىمەن جاس عالىمداردى ماتەريالدىق قولداۋدىڭ ارنايى قورىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدا رەفور­مالاردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى – ونىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, قالىپتاسۋىنا بىردەن-ءبىر ىقپال ەتكەن تۇلعالاردىڭ جەتىستىك­تەرى­نە سۇيەنۋ. وسى ىستە قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ ەسىمى مەن مۇراسى ارقاشان تەمىرقازىق بولاتىنى ءسوزسىز.

اقىلبەك  كۇرىشباەۆ,

پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى