اقىلى جولدىڭ اقشاسى قايدا؟

تولەم ءتارتىبى

العاش رەت 2013 جىلى «استانا-ششۋچينسك» باعىتى اقىلى جولعا اينال­دى. 2019 جىلدىڭ باسىندا «استانا-تەمىرتاۋ», «الماتى-قور­عاس», «الماتى-قوناەۆ» جول­دارى­نا اقى تولەنە باستادى. 2021 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ «استانا-پاۆلودار, «تاراز-قاينار», «شىمكەنت-قىزىلوردا», «شىمكەنت-تاراز», «شىمكەنت-وزبەكستان شەكاراسى», «قوناەۆ-تالدىقورعان», سونداي-اق «ششۋچينسك-كوكشەتاۋ» باعىتىنداعى جولدار اقىلى نەگىزدە ىسكە قوسىلدى.

بىلتىر جىل سوڭىنا قاراي «پاۆلودار-قالباتاۋ», «بەينەۋ-اقجىگىت», «ورال-سامارا», «پاۆلودار-ومبى», «كوكشەتاۋ-پەتروپاۆل», «ورال-ساراتوۆ» اۆتوجولدارىنىڭ تاعى 6 ۋچاسكەسى اقىلى بولدى.

ءتۇرلى-ءتۇرلى تولەم بار

ءار ۋچاسكە بويىنشا وزىنە بەكىتىلگەن تاريف بار. سوعان وراي سوماسى دا ءارتۇرلى. سونداي-اق بارلىق كاتەگورياداعى اۆتو­كو­لىك­تەرگە ايلىق نەمەسە ءبىر جىلدىق ابونەمەنتتەر بار. ماماندار 1403 نومىرىنە حابارلاسىپ نەمەسە kaztoll.kz سايتىنداعى جەكە كابينەت ارقىلى ابونەمەنت راسىمدەۋگە بولاتىنىن ايتادى. بۇل – ۇدايى جولدا جۇرەتىندەر ءۇشىن ءتيىمدى.

ءار اقىلى ۋچاسكە بىرنەشە ايماققا بولىنگەن. ايماقتاردىڭ شەكاراسىندا باقىلاۋ اركالارى بار. تولەم مولشەرى دە وسى ايماقتارعا تىكەلەي بايلانىستى. كولىك باقىلاۋ اركاسىن كەسىپ ءوتۋ كەزىندە ارنايى جۇيە كولىك اقىلى ۋچاسكەنىڭ بىرىنەن شىعىپ, كەلەسى ايماققا كىرگەنىن تىركەيدى.

تولەماقى مولشەرى اۆتو­كو­لىك­تەردىڭ جۇك كوتەر­گىشتىگىنە باي­لا­نىستى. مىسالى, I ساناتتاعى جول­داردا بارلىق كولىك قۇ­را­­لى سال­ماق بويىنشا جول اقىسىن تو­لەيدى, ال ءىى جانە III ساناتتاعى جول­داردا جول اقىسى تەك جۇك كولى­گىنەن الىنادى. ياعني جەڭىل كو­لىككە قاتىسى جوق. بۇ­گىن­دە «استانا – پاۆلودار», «استانا – ششۋ­چينسك», «ششۋچينسك – كوكشەتاۋ», «استا­نا – تەمىر­تاۋ», «الماتى – قوناەۆ», «قوناەۆ – تالدى­قور­عان», «ال­ما­تى – قورعاس», «تاراز – قاي­نار», «شىمكەنت – قىزىلوردا», «شىم­كەنت – تاراز», «شىمكەنت – وزبەك­ستان شەكاراسى» ۋچاسكەلەرى ءى ساناتتى جولدىڭ نور­ما­تيۆتىك تالاپ­تارىنا سايكەس بولىپ ەسەپتەلگەن.

30 ملرد قايدا كەتەدى؟

بىلتىر بارلىق اقىلى جول­دىڭ ەسە­بى­نەن شامامەن 30 ملرد تەڭگە قارجى تۇسكەن. كولىك مي­نيس­تر­لىگى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەن­سەك, تولەماقى ناقتى جىلدىق سوماسى اۋديت­تەلگەن ەسەپتىڭ ناتيجەسىنەن كەيىن بەلگىلى بولماق.

كوپشىلىككە بۇل قارجىنىڭ قايدا جۇم­­سالاتىنى قىزىق. جالپى, بىزدەگى رەس­پۋبليكالىق ماڭىزداعى اۆتوجولدار اقىلى بولعاننان باستاپ ولاردىڭ شى­عىن­دارىنا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قار­جى قاراستىرىلماعان. دۇرىسى, جوبا باس­تال­عالى اقى­لى ۋچاسكەلەر ءوزىن-ءوزى قار­جى­لان­­دىرۋعا كوشتى. تۇسكەن قارجى اقىلى جول­داردى كۇتىپ-ۇستاۋعا جانە جوندەۋگە جۇم­سا­لادى. بۇعان قاردان تازالاۋ, تايعاققا قارسى ماتەريالداردى سەبۋ, قار توقتاتاتىن قور­شاۋ ورناتۋ, جول بەلگىلەرىن جاڭارتۋ, جو­لاقتار سالۋ, كۇندەلىكتى جولدىڭ بويىن جانە جيەكتەرىن جيناۋ, دەمالىس الاڭدارىن تازا­لاۋ جۇمىستارى كىرەدى. سونداي-اق قا­جەتتى ارنايى تەحنيكا ساتىپ الۋ دا قا­راس­تىرىلعان. 2021–2023 جىلدارى اقىلى جول ەسەبىنەن 8,6 ملرد تەڭگەگە 191 جول تەحنيكاسى ساتىپ الىنعان. جەڭىلدەتىلگەن نەسيە اياسىندا بىلتىر 22,3 ملرد تەڭگە سوماسىنا 245 بىرلىك ارنايى جول تەحنيكاسى الىنىپتى.

راس, جولدىڭ اقىسىن تولەگەن سوڭ, ونداعى جاعدايدىڭ جاسالعانى دۇرىس-اق. بىراق كەيبىر جەرلەردە قىزمەت كورسەتۋ سەرۆيس­تەرىنەن بولەك جول ساپاسى دا كوڭىل كون­شىت­پەيدى.

«جەرگىلىكتى «قازاۆتوجول» مەكە­مەسى وزىنە تيەسىلى جۇمىستى اتقا­رىپ وتىرسا, كولىك جۇرگىزۋ­شى­لەرى وعان داۋ ايتپايدى. تەك حالىقتان تۇسكەن ءتۇسىمنىڭ ماق­­سات­تى جۇمسالعانى كەرەك. ءوزىم كوپ قا­تى­ناي­تىن «قىزىلوردا – شىم­كەنت» باعىتىندا بۇل جۇ­مىس­تار جاقسى جولعا قويىلعان. ويىل­عان, بۇزىلعان جولدى تەز تارادا تەگىستەپ, قالپىنا كەلتىرىپ وتىر. ال وسىنى قايتا كەلتىرۋ ءۇشىن تەندەرگە سالىپ, قۇجاتىن راسىمدەپ, قۇرىلىستى جۇرگىزەتىن كومپانيا بەلگىلى بولام دەگەنشە, بۇزىلعان جول ودان ءارى ب ۇلىنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۋاقىت كوپ كەتەدى», دەيدى جۇرگىزۋشى باعدات ەسجانوۆ.

قازىر اقىلى ۋچاسكەلەردىڭ بويىندا 326 سەرۆيس نىسانى (جانارماي قۇيۋ بەكەت­تە­رى, كەمپينگتەر, قوناقۇي, تاماقتانۋ پۋنكتتەرى, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانسالارى مەن دارەتحانالار) بار. ونىڭ 78%-ى ۇلتتىق ستاندارت تالاپتارىنا ساي. بيىل 5 اقى­لى ۋچاسكەدە مودۋلدىك ۇلگىدەگى 7 سا­ن­­ي­­­­تار­لىق-گيگيەنالىق توراپ سالۋ جوس­پارلانىپتى.

2,4 مىڭ شاقىرىم جول اقىلى بولماق

بىلتىر قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا كولىك ءمي­نيسترى مارات قاراباەۆ اقىلى جول­دار­دىڭ قاتارى وسەتىنىن ايتقان ەدى. ونىڭ سوزىنشە, كەيىنگى جىلدارى قۇ­رى­لىس جۇمىستارى كولەمىنىڭ ارتۋى­نا باي­لا­نىس­تى 4 جولاقتى جولداردىڭ ۇلەسى كو­بەيىپ جاتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە جول-پاي­دا­لانۋ تەحنيكاسىنىڭ سانىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى قاجەتتىلىكتى شەشۋ ءۇشىن «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانيا­سى قو­سىم­شا جول تەحنيكالارىن الىپ ءجۇر. دەگەن­مەن ءالى 1 100-دەن استام تەحنيكا جەتىسپەيدى, سوندىقتان «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنان» جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋ ارقىلى تەحنيكالاردى تولىقتىرۋ جۇمىستارى جال­عاسادى.

«جىل سايىن ەلىمىزدەگى جولداردى كۇتىپ ۇستاۋعا 60 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى قاجەت ەتىلەدى. وسى ورايدا رەس­پۋبليكالىق بيۋد­جەتكە تۇسەتىن سالماقتى ازايتۋ ماق­ساتىندا اقىلى جولداردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە قوسىپ جاتىرمىز», دەگەن ەدى مينيستر.

«قازاۆتوجول» ۇك» اق-نىڭ 2023–2032 جىل­­­دارعا ارنالعان دامۋ جوسپارى بويىنشا رەسپۋب­لي­كالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىندا اقىلى جۇيە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەدى. اقىلى جۇيە ەنگىزىلەتىن ۋچاسكەلەردى انىقتاۋ كەزىندە ترانزيتتىك باعىتتارعا نازار اۋدارىلادى. بيىل جالپى ۇزىندىعى 2,4 مىڭ شاقىرىم («قوستاناي – ترويتسك», «اقتوبە – ورىنبور», «اقتاۋ – بەينەۋ», «قىزىلوردا – اقتوبە وبلىسىنىڭ شەكاراسى», ء«ۇشارال – دوستىق», «قوستاناي – دەنيسوۆكا», «ماقات – قاندىاعاش», «تاراز قالاسىنداعى اينال­ما جول», «قاراعاندى قالاسىنداعى اينال­ما جول», «بالقاش – بۋرىلبايتال», «شۋ – بۋرىلبايتال») جولدا اقىلى جۇيە ەنگىزىلەدى دەپ جوسپارلانعان. ال اقى­لى ۋچاسكەلەردى ەنگىزۋ جوعارىدا اتال­عان­ اۆتوموبيل جولدارىندا جوندەۋ جۇ­مىستارى اياقتالعاننان كەيىن جانە ولار نورماتيۆتىك تالاپتارعا تولىق ساي­كەس بولعاننان كەيىن عانا باستالاتىن كورى­نەدى.

«بيىل قىزىلوردا مەن اقتوبە وب­لى­­سى­نىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى جولدى اقىلى ەتۋ تۋرالى دەرەك بار. بىراق ول ەكىجولاقتى. ارينە, بۇل باعىتتا سەرۆيستىك قىز­مەت كورسەتۋ جاقسى دامىعان, بىراق كولىك قوز­عالىسى وتە كوپ. جەڭىلى دە, ­اۋىرى دا ەرسىلى-قارسىلى اعىلىپ جاتىر. تار ءارى ەكى­جولاقتى بولعان سوڭ, وندا ءبىر-بىرىنەن باسىپ وزام دەگەندەردىڭ اپاتقا ۇشىراۋى كوبەيەدى. نەگە وسىنداي ەكىجولاقتى جولدى كەڭىتىپ, ءتورت جولاققا اينالدىرىپ, ودان سوڭ عانا اقىلى قىلماسقا؟ ەكىنشىدەن, كۇرە جول بو­يىندا مال وتكەلدەرىن سالسا, ءتيىستى قورشاۋلار جۇرگىزسە, جالپى جول مەن قىزمەت ساپاسى دۇرىس بولسا, مەملەكەتتىڭ مۇنداي شەشىمىنە ەشكىم دە قارسى بولمايدى. ال ساپاسى جوق, قىزمەتى تومەن جولعا تولەماقى تالاپ ەتۋگە ءوز باسىم قارسىمىن», دەيدى ب.ەسجانوۆ.

جالپى, 2029 جىلعا دەيىن رەكونس­ترۋك­تسيا­لاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ, ونىڭ اياق­تالۋىنا قاراي مۇنداي جولداردىڭ كولەمى 11 مىڭ شاقىرىمعا جەتكىزىلەتىن بولادى. ءمينيس­تر­د­ىڭ سوزىنە سەنسەك, ەلىمىزدەگى اقىلى جول ءتا­ريفى جاقىن جانە الىس شەتەلدەرمەن سالىس­تىرعاندا ەڭ تومەن كورىنەدى.

«قازاقستانداعى اقىلى جولدار ءتا­ري­فى­ جاقىن جانە الىس شەتەلدەرمەن سالىس­تىر­عاندا ەڭ تومەن ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. كەيىنگى ۋاقىتتا ترانزيتتىك اعىننىڭ وسۋىنە بايلانىستى, جوندەلگەن جولداردى نورماتيۆتىك جاعدايدا ساقتاۋ ءۇشىن, جول اقىسىن قايتا قاراۋ بويىنشا جوس­پارلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. اقىلى جۇيە ءبىرىنشى كەزەكتە ترانزيتتىك كولىك قۇرالدارىنان قاراجات جيناۋعا باعىت­تال­عانىن ەسكەرە وتىرىپ, وتاندىق تاسىمال­داۋشىلار ءۇشىن اي سايىنعى جانە جىلدىق ابونەنتتىك تولەم كوزدەلگەن», دەيدى م.قاراباەۆ.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇ­گىندە جول­دار­­دىڭ ساپاسى بويىن­شا سىن جەتەرلىك. با­سىم بولىگى جەر­گىلىكتى جەلىگە قاتىستى. سە­بەبى جول­دارى ناشار وڭىرلەردە جەر­­گى­لىكتى بيۋدجەتتەن مۇلدەم قارا­جات قا­رال­­ما­عان كورىنەدى. بىلتىر 4200 شا­قى­رىم جەرگىلىكتى جولدار جوندەلگەن, بۇل جۇ­مىستارعا بيۋدجەتتەن 384 ملرد تەڭ­گە كوز­دەلگەن, ونىڭ 81 ملرد تەڭگەسى (21%-ى) جەر­­­گىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن. وسى­لاي­شا, سالالىق ۆەدومستۆو اكىمدىكتەر جول­­دىڭ نورماتيۆتىك جاي-كۇيىن كوتە­رۋ ءۇشىن جەر­گى­لىكتى بيۋدجەتتەن قوسىمشا قار­جى­لان­دى­رۋ­دى قاراس­تىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر.