تۇلعالار – ۋنيۆەرسيتەت تەمىرقازىعى
وسى ءبىر كەمشىن تۇسىمىزدان دا شىعار: ۇكىمەت حالىق, زيالى قاۋىم تىلەگىن ەسكەرىپ قاۋلى شىعارادى, كولدەنەڭ كەلگەن كوك اتتىلار جىميىپ وتىرىپ, بىزدەگى زاڭنىڭ وسال تۇسىن پايدالانىپ, ءوز دەگەنىن ىستەيدى. اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ماسەلە الماتىداعى «نارحوز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» 24 جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىڭ رۇقساتىمەن, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن اتاۋىنا قاتىستى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وقۋ ورنىنىڭ اتاۋى بىرنەشە رەت وزگەرتىلگەن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلى كەڭەستىك داۋىردەن كەلە جاتقان ۋنيۆەرسيتەتكە ەل ەكونوميكاسىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ۇلت قايراتكەرىنىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسىنا حات جازادى. سول حاتتىڭ نەگىزىندە 2000 جىلدىڭ 23 مامىرىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرىم ۇيىمدارىنا ەسىمدەر بەرۋ جانە ولاردى قايتا اتاۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ №775 قاۋلىسى شىعادى. قاۋلىعا سايكەس سول جىلدان باستاپ وقۋ ورنى «تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتى» بولىپ اتالادى. بىراق كوپتىڭ قۋانىشى ۇزاققا سوزىلعان جوق. ون بەس جىلدان كەيىن مەملەكەت مەنشىگىندەگى ۋنيۆەرسيتەت جەكە قولعا ءوتىپ كەتكەندىكتەن, جاڭا قوجايىندارى كەلمەسكە كەتكەن اتاۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرەدى. ءبىر قىزىعى, قوعام وكىلدەرى تۇگىلى, وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردىڭ پىكىرىن ەسكەرمەستەن, قابىلدانعان بۇل شەشىمنىڭ زاڭسىز شىعارىلعانىنا ەشكىمنىڭ شارۋاسى بولماعانعا ۇقسايدى.
نەگىزىندە, تۇرارداي تۇلعانىڭ ەسىمىن وقۋ ورنىنا بەرۋ اسپاننان الىنعان يدەيا ەمەس. بۇگىندە ۇلتىنىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسىپ, ارتىنا وشپەس ءىس قالدىرعان ۇلى تۇلعالارىنىڭ ەسىمى دارىپتەلگەن الىس-جاقىن شەتەلدەردە ۋنيۆەرسيتەت كوپ. ماسەلەن, گەرمانياداعى البەرت ليۋدۆيگ اتىنداعى فرايبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى, اقش-تاعى ەليس للويد كوللەدجى, بەيلور جانە بەنتلي ۋنيۆەرسيتەتتەرى, بيرلا تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى, ۇندىستانداعى مەسرا رانچي, جاڭا شوتلاندياداعى دالحاۋزي, انگلياداعى «Royal Holloway» ۋنيۆەرسيتەتتەرى سەكىلدى امەريكا مەن ەۋروپا ەلدەرىندە ءوز ۇلتىنىڭ قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن وقۋ ورىندارىنىڭ سانىنان جاڭىلىسۋعا بولادى. ال ىرگەمىزدە تۇرعان رەسەيدە دە م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك, ي.م.سەچەنوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى ماسكەۋ مەملەكەتتىك مەديتسينا, گ.ۆ.پلەحانوۆ اتىنداعى رەسەي ەكونوميكالىق, ي.م.گۋبكين اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك مۇناي جانە گاز, ن.ە.باۋمان اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى تاريحي تۇلعالارىنىڭ ەسىمىن بەرگەن ءبىلىم وشاقتارى كوپ. وزبەكستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا دا ۇلتىنا سانالى عۇمىرىن ارناعان قايراتكەرلەرىنىڭ اتىنا بەرىلگەن وقۋ ورىندارى بار. مىسالى, وزبەكتەر كەڭەس داۋىرىندەگى بۇرىنعى تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن قازىر ۇلىقبەك مىرزا اتىنداعى وزبەكستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ەتىپ وزگەرتىپ العان. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ دا جوعارى وقۋ ورىندارى ءوز ۇلتىنىڭ بەتكەۇستارلارىن ۇلىقتاۋدان كەندە قالىپ جاتقان جوق. ءتىپتى سالالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ كوپشىلىگى تاريحي تۇلعالارىنىڭ اتىمەن اتالادى. ايتالىق, قىرعىزدىڭ بولاشاق جاس ماماندارى ب.وسمونوۆ اتىنداعى جالال-اباد, قاسىم تىنىستانوۆ اتىنداعى ىستىقكول جانە م.رىسقۇلبەكوۆ اتىنداعى قىرعىز ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتالىم الىپ قانا قويماي, تاريحي بۋىننىڭ ەلدىك سارا جولىن, ەسىمىن دە ماقتانىش ەتەدى. ال بىزدە دە, شۇكىر, جاقسى تاجىريبە قالىپتاستى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ا.بايتۇرسىن ۇلى, شاكارىم, جاڭگىر حان, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ءا.مارعۇلان, ت.ب. تۇلعالاردىڭ ەسىمى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بەرىلدى. وسى ايادا بۇرىنعى كەڭەستىك ەكونوميكانىڭ اتاۋىن ايشىقتايتىن «نارحوز» ينستيتۋتىنا (ول كەزدە مارتەبەسى سونداي) تۇرارداي تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمىن بەرۋگە, مارتەبەسىن «ۇلتتىق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەت» دەۋگە نە سەبەپ بولدى؟
كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
قاۋلىنى بۇزعان كىم؟
حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى تۇركى دۇنيەسىنە تانىمال قايراتكەر, ساياسي اسا قيىن كەزەڭدە كەڭەس وداعىنداعى شەت ۇلتتار مەن ەتنوستاردىڭ, شەكارادان تىس موڭعول ۇلىسىنىڭ قامىن جەگەن تۇلعا تۇرار رىسقۇلوۆ قوعام ساناسىنا سىلكىنىس جاسادى. ول ءار حالىقتىڭ بوستاندىعى مەن تەڭدىگىنە, ءار ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار سىرىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, مادەني-رۋحاني دامۋىنا دا ءمان بەردى. ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ جارقىن جاقتاۋشىسى ءارى وسى جولداعى بىردەن-ءبىر كۇرەسكەر-قاھارمان ءھام حالىقشىل قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ونىڭ باتىل ۇسىنىسىمەن تاشكەنتتە – ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتى, الماتىدا – قازۇۋ شاڭىراق كوتەردى. 1937 جىلى 21 مامىردا كيسلوۆودسكىدە دەمالىستا جۇرگەن قايراتكەر «پانتۇرىكشىل», «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن تۇتقىنعا الىنادى. سەبەبى تۇرار رىسقۇلوۆ حالىقتى اشتىقتان قورعاۋدىڭ العاشقى دابىلىن قاقتى. بۇعان 1932 جىلى قازاق زيالىلارى جازعان ۇلت تراگەدياسى تۋرالى حات دالەل. «بەسەۋدىڭ حاتى» دەگەن اتپەن قالعان بۇل حات الاپات اشتىق تۋرالى العاشقى دابىل ەدى. سونىمەن بىرگە ول كۇردەلى جىلدارى الاش زيالىلارىمەن, تۇركى قايراتكەرلەرىمەن جاسىرىن بايلانىس ورناتتى. بولشەۆيكتىك قاتەلىكتەر مەن بۇرمالاۋشىلىققا ىقپال ەتۋدى قالادى.
قازاقستان تاريحشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆ: «تۇرار رىسقۇلوۆ – قازاق ۇلتىنا, تۇركىستان رەسپۋبليكاسى اتالعان الىپ ەلىنە كۇردەلى دە سىن كەزەڭدە سيرەك كەزدەسەتىن تەگەۋرىندى قايراتكەرلىك قابىلەتىمەن قىزمەت اتقارعان تاريحي تۇلعا. ونىڭ وسى ارناداعى قىزمەتى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە باسقا دا زامانداستارى تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپقان. مۇحتار اۋەزوۆ تۇراردىڭ اكەسى رىسقۇلدىڭ ءومىر جولىنا بەلگىلى شىعارماسىن ارناعان. حالىقتا «جىبەكتى تۇتە الماعان ءجۇن ەتەدى» دەگەن ناقىل ءسوز بار. وسى ويدىڭ ومىرشەڭدىگى كەيبىر جاعدايلارعا بايلانىستى كورىنىپ قالادى. وتكەنگە, ۇلى تۇلعالاردىڭ اتىنا تاس اتۋ – سونىڭ ايعاعى» دەيدى.
الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا بەرىلگەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمى – تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ سالتانات قۇرعاندىعىنىڭ كورىنىسى رەتىندە قابىلدانعانىن ايتا كەلىپ: «تاۋەلسىزدىك جىلدارى جەكەمەنشىككە وتكەن بۇل وقۋ ورنىنىڭ باسىنا, اراسىندا شەتەلدىكتەر دە بار, جاڭا باسشىنىڭ كەلىپ, ۇلت قايراتكەرىنىڭ ەسىمى الىنىپ تاستالدى. ولار مۇنداي شەشىمنىڭ ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ نامىسىنا تيەتىنىن قاپەرلەرىنە دە العان جوق. تۇرار رىسقۇلوۆ ەسىمىنىڭ قازاق ۇلتى ءۇشىن ەسكىرمەيتىن قۇندىلىقتار قاتارىندا ەكەنىن ەسكەرمەدى. مەنىڭشە, تۇرار رىسقۇلوۆ ەسىمىن وقۋ ورنىنا قايتارۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. حالىقتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتىپ, ەلىمىزدى سىيلاتا بىلەيىك», دەيدى مامبەت قۇلجاباي ۇلى.
ەكونوميست-عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورازالى سابدەن – ۋنيۆەرسيتەتكە ۇلت قايراتكەرىنىڭ ەسىمىن بەرۋگە اتسالىسقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى. سول جىلدارى دەپۋتات بولعان ول بۇل اتاۋ حالىقتىڭ ارمان-تىلەگىنەن تۋعانىن ايتادى: «وقۋ ورنىنا تۇرار رىسقۇلوۆ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ اتىنا جازىلعان حاتقا 15-كە جۋىق زيالى, قايراتكەر قول قويدىق. قول قويعانداردىڭ اراسىندا پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە مەن دە بارمىن. بۇل حاتتى دايىنداپ, كوپ جۇگىرگەن – مولديار سەرىكباەۆ دەگەن گەولوگ اقساقال. ءسويتىپ, حات پرەزيدەنتكە جەتىپ, ۇسىنىس-تىلەگىمىز ورايلى قابىلداندى. ارتىنشا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قاۋلىسىمەن ۋنيۆەرسيتەت تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اتىمەن اتالىپ, وقۋ عيماراتىنىڭ الدىنا تۇلعانىڭ ەسكەرتكىش تاقتاسى قويىلدى. سول ۋاقىتتا پرەمەر-مينيستر قازىرگى مەملەكەت باسشىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ەدى. جوعارعى جاقتىڭ بۇل شەشىمىنە بۇكىل زيالى قاۋىم, حالىق قۋاندى. كەيىن ءداستۇرلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ وقۋلارى ءوتىپ تۇردى. وعان جىل سايىن قاتىسىپ ءجۇردىم. وتاندىق جانە شەتەلدىك ماماندار باس قوساتىن جيىنداردا قايراتكەردىڭ ەكونوميكا سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى سارالاناتىن. بۇل سول جەردەگى بولاشاق مامانداردىڭ دا بويىنا وتانشىلدىق سەزىمدى سىڭىرتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى», دەيدى ەكونوميكا سالاسىنىڭ اعا بۋىن وكىلى.
وكىنىشكە قاراي, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ونەگەسىندەي بۇل ادىلەتتىك ءۇردىسى 2016 جىلى شورت ءۇزىلدى. سەبەبى ۋنيۆەرسيتەت جەكەشەلەنىپ, جاڭا باسشىلىققا شەتەل ازاماتتارى كەلگەن. ولار كەلە سالىپ جاڭاشىلدىقتى ءبىلىم رەفورماسىنان ەمەس, وقۋ ورداسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋدەن باستايدى. ءسويتىپ, «بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ» ەشكىمگە ەسكەرتپەستەن ۋنيۆەرسيتەت نىسپىسىن كەڭەستىك اتاۋعا قايتا اۋىستىرادى. مۇنى اناحرونيزم دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءتىپتى «نارحوزشىل» توپ ءبىلىم وشاعىنىڭ الدىندا تۇرعان قايراتكەر ەسكەرتكىشىن كوزگە شىققان سۇيەلدەي كورىپ, الىپ تاستاۋعا اسىعادى...
«بۇل شەشىم ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشى-عالىمدارىنىڭ توبەسىنەن جاي تۇسىرگەندەي بولعان. ءبىرازى قارسىلىق كورسەتەدى. بىراق ناتيجە بولعان جوق. ال بۇل – زاڭبۇزۋشىلىق. زاڭ بويىنشا ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قابىلدانعان شەشىم ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن عانا كۇشىن جويا الادى. الايدا زاڭعا پىسقىرماعان ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى وزدەرى شەشتى, ۇكىمدى دە وزدەرى شىعارا سالدى. شىن مانىندە مۇنداي شەشىم كوپشىلىكپەن ساناسىپ, بۇدان حالىق حاباردار بولعاننان كەيىن عانا شىعۋعا ءتيىس ەدى», دەيدى عالىم.
تاۋەلسىزدىك جىلدارداعى وسى كورگەنسىزدىككە قايراتكەر ت.رىسقۇلوۆ تۋرالى قاداۋ-قاداۋ ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا باستاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتتى اشىنىپ, پرەزيدەنتكە حات جازادى. وعان وسى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورلارى دا قول قويعان. حاتتا: «ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمى وسى ۋنيۆەرسيتەت ارقىلى قازاقستانعا عانا ەمەس, كوپتەگەن شەتەلدەرگە بەلگىلى بولدى. الايدا جاڭادان كەلگەن باسشىلىقتىڭ ۋنيۆەرسيتەت اتاۋىن وزگەرتۋى توبەمىزدەن جاي ءتۇسىردى. العاشىندا قاۋەسەت شىعار دەپ سەنبەدىك. سەبەبى بۇل بىرەۋدىڭ مەنشىگىندەگى وقۋ ورنى بولعانىمەن, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن, كوميسسيانىڭ ۇيعارىمىمەن شىققان شەشىم ەدى. وزگەنىڭ وزىمبىلەرمەندىگى ەلىمىزدىڭ تاريحىنا نەمقۇرايدىلىق تانىتىپ, الاش ازاماتتارىنىڭ ار-نامىسىنا تيگەنى ەمەس پە؟! مۇنداي شەشىم قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, رىسقۇلوۆتى بىلەتىن رەسەي, موڭعوليا, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرماي ما؟ ويتكەنى تۇرار رىسقۇلوۆ – تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ باسىن قوسۋعا اتسالىسقان كورنەكتى تۇلعا», دەپ جازىلعان.
سودان بەرى بۇل حاتقا رەسمي جاۋاپ تا بەرىلمەگەن, ۇكىمەت قاۋلىسىن جوقتاعان ءتىرى پەندە دە جوق. بۇدان كەيىن كۇرەسكەر, ادىلەتتىڭ جالاۋگەرى شەراعاڭ ناۋقاستانىپ, شاۋ تارتىپ قالدى...
«ۋنيۆەرسيتەتكە ت.رىسقۇلوۆ ەسىمىن بەرۋگە نە سەبەپ بولدى؟ بۇل سۇراققا اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ: «تۇرار – تەك سوۆەتتىك شىعىس ەمەس, الەمدىك ۇلت قوزعالىسى كوسەمىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. ت.رىسقۇلوۆتىڭ الەم تاريحىنداعى تۇعىرى بيىك, جۇلدىزى جارىق. ول – سۋن-يات-سەن, دجاۆاحارلال نەرۋ, مۇستافا كەمال-پاشا (اتاتۇرىك) قاتارىنداعى قايراتكەر» دەگەن ءبىر عانا باعاسىمەن جاۋاپ بەرۋگە بولادى. وسىنداي حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تۇلعا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ ەسىمىن تاريحى بار ۋنيۆەرسيتەتتەن الىپ تاستاۋ – ەلدىگىمىزگە سىن, ۇيات ءىس. ەڭ سوراقىسى, تاڭداۋلى تۇلعا ەسىمىن الىپ تاستاۋ – قورلىقپەن تەڭ. زيالى قاۋىمنىڭ قالاۋى ەسكەرۋسىز قالدى», دەيدى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى ورازالى سابدەن ۇلى.
مەنشىك يەلەرى ۇلت تاريحىن سىيلاۋى كەرەك!
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, بۇگىندە جەمقورلىققا قارسى «جاڭارۋ» قوزعالىسىنىڭ توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆتىڭ دە بۇل تاقىرىپقا قاتىستى ءوز ايتارى بار. ونىڭ پايىمىنشا, ۇلت ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار تۇلعا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اتى بەرىلگەن ۋنيۆەرسيتەتتەن ەسىمىن الىپ تاستاۋ – ۇلكەن قاتەلىك. «جەر-سۋ, مەكەمە اتتارىن اۋىستىرعان كەزدە قوعامدىق پىكىر سۇرالۋعا ءتيىس. ال قازىرگى ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنىڭ ءىس-ارەكەتى وزدەرى قىزمەت ەتىپ جاتقان ەلدىڭ تاريحىمەن تانىس ەمەستىگىن بايقاتىپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وي-پىكىرىمەن ساناسپايتىنىن كورسەتىپ وتىر», دەيدى ول. اسىرەسە بۇگىنگىدەي ازاماتتىق قوعامنىڭ جۇمىسى جاندانىپ, قوعامدىق ۇيىمدار بيلىكتەن قولداۋ تاۋىپ وتىرعاندا ولاردىڭ پىكىرىمەن ساناسپاۋ جاڭا يەلەرىنىڭ ەسكى زاماننىڭ سارقىنشاعى ەكەنىن تانىتادى.
وسى تۇستا ەل زيالىلارىنىڭ ەرەكشە ءبىر تاباندىلىعىن ايتا كەتسەك دەيمىز. ەستەرىڭىزدە شىعار, 1996 جىلعا دەيىن بۇگىنگى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە باستاۋ بولعان تسەلينوگراد پەداگوگيكا ينستيتۋتى نەمەسە اقمولا ۋنيۆەرسيتەتى س.سەيفۋلليننىڭ اتىندا ەدى. كەيىن گەوساياسي باعداردا وعان ل.ن.گۋميلەۆ ەسىمى لايىقتى دەپ تابىلدى. مىنە, وسى كەزدە پاراساتتى زيالى قاۋىم ساكەننىڭ ەسىمىن بۇرىنعى اقمولا اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا بەرۋگە سەبەپشى بولدى. پەدينستيتۋت الدىنداعى اقىن, قايراتكەر ەسكەرتكىشى دە ساتىمەن وسى وقۋ ورنى الدىنا كوشىرىلدى.
الماتى ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى وقۋ ورنىنىڭ جاڭا باسشىلىعى ارەكەتىنە قاتىستى جاۋاپتى ورىندارعا حات قانا جازباي, ۋنيۆەرسيتەت رەكتوراتىنا بارىپ, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلمەك تە بولادى. الايدا ءۇشبۋ حاتتىڭ يەسى, گەولوگ اقساقال مولديار سەرىكباەۆتى وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى ەسىكتىڭ سىرتىنان شىعارىپ سالعان. ودان كەيىن زيالىلار قوعام پىكىرىن جەتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت بارادى. نە كەرەك, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى كشيشتوف رىبينسكي دەگەن وتاندىق عىلىم-بىلىمگە بەيتانىس ادام «وقۋ ورنىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋگە «نارحوز» برەندىن ساقتاپ قالۋ تۋرالى عالىم-وقىتۋشىلار ۇسىنىسى سەبەپ بولعانىن» ايتىپ قۇتىلعان.
بۇل كەلەڭسىز وقيعا تۋرالى 2005-2012 جىلدارداعى وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءالي ابىشەۆتەن دە (قازىر قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى اسسوتسياتسياسىنىڭ 1-ۆيتسە-پرەزيدەنتى) سۇراۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. عالىم «وقىتۋشى-عالىمدار ۇسىنىسى» دەگەنگە مۇلدەم كەلىسپەيدى. سەبەبى وسى كىسى باسقارعان 7 جىلدا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەسكى اتاۋىن قايتارۋدى سۇراعان بىردە-ءبىر ۇسىنىس بولماعان. «ت.رىسقۇلوۆ ەسىمىنە بايلانىستى دەڭگەيى ءتۇسىپ قالدى دەۋ – قازاق تاريحى مەن ءداستۇرىن بىلمەۋىنەن شىعار. ايتپەسە سول ەۋروپانىڭ وزىندە سوۆەت زامانىندا-اق رەپرەسسيا ۇشىراعان تۇراردىڭ ەڭبەگى زەرتتەلىنگەن. سانالى عۇمىرىندا بار ءبىلىمى مەن بىلىگىن, تاجىريبەسى مەن مۇمكىندىگىن قازاق ەلى ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرىپ دامىتۋعا ارناعان تۇلعانىڭ ەسىمىن ەلدەگى ەكونوميكا ماماندارىن دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەتكە بەرۋگە داۋلاسۋ, ونى الىپ تاستاۋ – ادىلەتسىز شەشىم بولعانى انىق. تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستاننىڭ بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان نەگىزگى تەمىرجول جۇيەسىن سالدىرتۋعا سەبەپشى بولىپ, قوماقتى قاراجات بولدىرتكەن ءبىر عانا ەڭبەگىنىڭ ءوزى زور قۇرمەتكە لايىق ەدى. وكىنىشكە قاراي, جەكەمەنشىك يەلەرىن قازاقستان تاريحى مەن ءداستۇرىن سىيلاتقىزۋعا ماجبۇرلەيتىن قاتاڭ زاڭ ءتارتىبى قاجەت», دەيدى ول.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, قوعام سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قاۋلىنىڭ تاعدىرىن قايتا قارايتىن ۋاقىت كەلدى. بۇل ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپتى سالاسى مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مەنشىك يەلەرى بىرىگىپ, ورتاق شەشىمگە كەلگەنى ءجون. ال ارحيۆ ءىسىنىڭ بەلگىلى مامانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ءسابيت شىلدەباي: «ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس بەرىلگەن اتاۋدى جوو قانداي مەنشىك نىسانىنا نەمەسە باسقارۋ تۇرىنە جاتاتىنىنا قاراماستان, ءوز بەتىنشە اۋىستىرۋعا قۇقى جوق. مۇنداي ارەكەتتى ايىپتاي وتىرىپ, ادىلەتتىكتى تەمىرقازىق ەتكەن ەلىمىزدە كورنەكتى قايراتكەردىڭ ەسىمىن سوت ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتكە قايتارعان دۇرىس», دەپ وتىر.
بەلگىلى ەكونوميست-پروفەسسور اتامۇرات شامەنوۆ: «وقۋ ورداسىنىڭ قازىرگى باسشىلىعى الەمدىك ستاندارتتى سىلتاۋ ەتكەنىمەن, اتتاي قالاپ وتىرعان «نارحوز» اتاۋى – قازىرگى نارىقتىق ەكونوميكادا قولدانىستان شىققان تەرمين. سەبەبى بۇرىن «حالىق شارۋاشىلىعى» ەكونوميكا دەگەن تۇسىنىكتى بەرسە, قازىر ەكونوميكانى بۇل تەرمينمەن ايتۋ ەشبىر تۇسىنىككە سىيمايدى. ماسەلە زاماناۋي ۇلگى قاجەت بولىپ تۇرسا, «Ryskulov University» دەپ اتاسا جەتىپ جاتىر. وسى ارقىلى حالىق تا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەت ەكەنىن تۇسىنەر ەدى», دەيدى.
قالاي دەسەك تە بىلىكتى عالىمدار مەن قايراتكەرلەر ايتقانداي, ورىس تىلىندەگى «نارودنوە حوزيايستۆو» ءسوزىنىڭ قىسقارعان ءتۇرى قازىرگى نارىق ساياساتىمەن, ەكونوميكالىق باعىتپەن ۇيلەسپەيتىنى بىلاي تۇرسىن, «الەمدىك باعدارلامامەن وقىتامىز!» دەپ جارنامالايتىن وسى جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەت بولاشاق ماماندارىن ەل ءداستۇرىن اياققا تاپتاپ, سالا تەرمينولوگياسىن كوپە-كورنەۋ تەرىستەپ, دايارلاي المايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
ارينە, كەز كەلگەن قاتەلىك كەشىكتىرمەي تۇزەتىلۋى قاجەت. سوندىقتان سوڭىنا وشپەستەي ءىز قالدىرعان ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمىن وقۋ ورنىنا قايتارۋ, ەسكەرتكىشىن ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋ – تۇسىنىستىك پەن قۇرمەتكە لايىقتى ءىس بولار ەدى.
