تۇركىستان رۋحاني بىرلىگىندەگى «شاعاتاي ءباسى»

ونى ۇيىمداستىرعان – ايگىلى ساناتكەر, قالامگەر, قايراتكەر ابدۋراۋف فيترات. فيتراتتىڭ وزبەك جانە تاجiك حالقىنا سiڭiرگەن ەڭبەگiن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاققا سiڭiرگەن ەڭبەگiمەن سالىستىرۋعا بولادى. ول جاڭا وزبەك تiلiن جۇيەلەدi ءھام وزبەك جانە تاجiك ادەبيەتi تاريحىن العاشقىلاردىڭ بiرi بولىپ جازدى. «شاعاتاي باسiنە» دەيiنگi فيتراتتىڭ دۇنيەتانىم باسپالداقتارىن قالىپتاستىرعان ورىندار – بۇحاراداعى مiر-اراب مەدرەسەسi مەن ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتi. فيترات 1909–1913 جىلدار ارالىعىندا تۇركيادا وقيدى. بۇل ول ەلدەگi «جاس تۇرiكتەر» قوزعالىسىنىڭ مەرەيi ۇستەم شاعى بولاتىن.

ابدۋراۋف فيترات 1913 جىلى بۇحاراعا قايتا ورالدى. ەلiن اعارتۋ iسiنە بiرىڭعاي جۇمىلدى. بiرنەشە ەڭبەك جازدى. 1917 جىلى باكۋدەگi اعايىن­دى ورۋدج باسپاحاناسىنان «وقۋ» اتتى وقۋلىق شىعاردى.

قوقاندا تۇركiستان اۆتونومياسى جاريالانعاندا جازعان ونىڭ مىنا ءسوزi اسا تاعىلىمدى: «ەلۋ جىلدان بەرi ەزiلدiك, تاقىر بولدىق. قولىمىز بىلعاندى, تiلiمiز كەسiلدi. اعزامىز بۇزىلدى. نامىسىمىز قورلاندى. ادامشىلىعىمىز اياق استىندا قالدى. توزدiك, سابىر ەتتiك. كۇش ۇلعايعاندا, ءار بۇيرىققا مويىنسىندىق. ءبۇتiن بiرلiگiمiزدi قولدان بەردiك. جالعىز پiكiردi بەرمەدiك, جاسىردىق, يمانىمىزعا وراپ ساقتادىق. ول – تۇركiستان تاۋەلسiزدiگi ەدi»  (فيترات ا. چين سەۆيش. – توشكەنت: ع.عۋلوم نوميداگي ادابيەت ۆا سانات ناشريەتي, 1996. – 256 ب.).

رەسەيدەگi تۇركى حالىقتارى ومi­رiن­دەگi اسا اۋىر 1918 جىلى جازعان ء«امiر-تەمiر قابىرى» اتتى پەساسىندا ا.فيترات كەيiپكەرi: «ۋا, الديار! ەزiلگەن, جانشىلعان, تونالعان تۇركى حالقىنىڭ بiر ۇلى ساعان مەدەت سۇراپ كەلiپ تۇر! ساعان باعى ويراندالعان, گۇلi تاپتالعان, بۇلب ۇلىنىڭ ءۇنi وشكەن تۇران شىراقشىسى كومەك سۇراپ كەلiپ تۇر! تۇراننىڭ قاپقازدىق وكiلi جانىپ كەتتi, ازەربايجانى جويىلدى, تۇرىكمەنi الداندى, تاتارى تونالدى, وزبەگi جانشىلدى, قا­زاعى اشتان ءولدi! ەستيمiسiڭ, الديار!» , دەي­دi بابا ارۋاعىنا تاعزىم ەتiپ (فيترات ا. تانلانگان اسارلار. 1-جيلد. شەرلار, ناسري اسارلار ۆا درامالار. توشكەنت: ماناۆيات ناشريەتي, 2002. – 320 ب.).

مiنە, جوعارىدا بiز ءۇزiندi كەلتiرگەن سوزدەرiنە جانە باسقا دا پوەزيالىق, پروزالىق, دراماتۋرگيالىق, تانىمدىق شىعارمالارىنا قاراپ, ابدۋراۋف فيتراتتىڭ «شاعاتاي ءباسi» ۇيىمىنا قانداي ازiرلiكپەن كەلگەنiن بايىپتاۋعا بولادى. اتالعان ۇيىم قىزمەتiن زەردەلەۋدە بiز مىنا پروبلەمالاردى قاراستىرۋدى ءجون كورەمiز: 1. «شاعاتاي ءباسi» نەگە تاشكەنتتە قۇرىلدى؟ ونىڭ باعىت-باعدارى قانداي ەدi?; 2. «شاعاتاي ءباسi» مەن جالپى تۇركى, سونىڭ iشiندە قازاق رۋحانياتىنىڭ نەندەي قارىم-قاتىناسى بار؟

العاش «شاعاتاي» اتاۋىنا كەلەيiك. ول – شىڭعىسحاننىڭ ەكiنشi ۇلىنىڭ اتى. ال فيترات قولدانىلىمىنداعى «شاعاتاي» – مادەني-رۋحاني بiرلiك (تيپ) اتاۋى. قاراپايىم تiلمەن ايتساق, ول – شاعاتاي ۇلىسىنىڭ (ورتا ازيا, جەتiسۋ, شىعىس تۇركiستان) مادەنيەت (تiل, ادەبيەت, ت.ب.) اتاۋى. تۇركىتانۋشى-لينگۆيست ا.امانجولوۆ بۇل تەرمين حاقىندا: «تۇركiتانۋ ادەبيەتتەرiندە «شاعاتاي تiلi» (نەمەسە سىڭارجاق ۇسىنىلعان «ەسكi وزبەك تiلi») دەگەن تەرمين اقساق تەمiر ميراسقورلارى زامانىندا ءوز دامۋىنىڭ كلاسسيكالىق تۇرiنە جەتكەن حIV-حVI عاسىرداعى ورتاازيالىق ادەبي «تۇركi» تiلiن كورسەتەدi. «شاعاتاي» تiلiنiڭ حI-حIII عاسىرداعى شىعىستۇركiستاندىق تۇركi ادەبي تiلiمەن جانە حIII-حIV عاسىرداعى التىنوردالىق تۇركi ادەبي تiلiمەن بiر iزدەن تايماي جالعاسۋىندا ەشقانداي داۋ جوق. …ورتا تۇركi («شاعاتاي») تiلiندە جازىلعان ورتاازيالىق جازبا ادەبي شىعارمالاردىڭ داستۇرلەرi حVIII-حIح عاسىردا تۇركiتiلدەس وزبەك, ۇيعىر, تۇرىكمەن, قازاق پەن قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ جازبا ادەبي تiلiنiڭ قالىپتاسۋىنا مەيلiنشە زور اسەرiن تيگiزەدi», دەپ جازادى (امانجولوۆ ا. ورتا ازيا تۇركi  ادەبي تiلi // كiتاپتا: قازاق تiلi. ەنتسيكلوپەديا. – الماتى. Iدك–تIرو رەداكتسيالىق-باسپا ورتالىعى, 1998. – 303-304 ب).

عالىمنىڭ «شاعاتاي تiلi» – «ەسكi وزبەك تiلi» ەمەس, ورتا تiل دەگەنiندە ءمان بار. مىسالى, 1992 جىلى وزبەكستاندا شىققان «ساۆودحونلار لۇعاتي» (ورىسشا: «ستارو ۋزبەكسكي تولكوۆىي سلوۆار») ەڭبەگiن الىپ قارايىق (ساۆودحانلار لۋعاتي. تۋزۋۆچي: م.رۋستامي, س.حاسان. – توشكەنت: ەزۋۆچي, 1992. 112 ب.). سوزدiككە ەنگەن شاعاتاي تiلi سوزدەرiنiڭ كوبi دەرلiك بۇگiنگi قازاق ادەبي تiلiنiڭ اكتيۆ قولدانىسىندا ءجۇر دەۋگە نەگiز بار.

«شاعاتاي ءباسi» – پiكiرتالاستى كوزدەگەن, اقىل-ويدىڭ قايناۋىن تiلەگەن ۇيىم. مۇندا ءباس شىندىق پەن اقيقاتقا تiگiلسە كەرەك. جەڭگەن جان عىلىم مەن اعارۋدىڭ ابىرويىنا بولەنەدi, كوزi اشىلعان ەلدiڭ ەسiندە قالادى. ابدۋراۋف فيترات پايىمى وسىعان سايادى دەپ ەسەپتەيمiز.

تاريحقا جۇگiنسەك, تۇركiستان اۆتونومياسى 1917 جىلى 27 قاراشادا قوقان قالاسىندا جاريالاندى (قۇرىلدى) دا, 1918 جىلى 11 اقپاندا ول بولشەۆيكتەر تاراپىنان قۇلاتىلدى (قۋعىندالدى). اۆتونوميا ومiرگە كەلگەندە, ابدۋراۋف فيترات:

سەن ءۇشiن قايتا تۋدىم, ءومiر سۇرەم,

سەن ءۇشiن قۇربانمىن, قاسيەتتi تۇركى وشاعى! – دەپ جازدى. بۇل اۆتونوميانى قۇرۋ iسiنە قازاقتان مۇستافا شوقاي, مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى, ت.ب. قاتىناسقانى ءمالiم. بولشەۆيكتەر دەموكراتيالىق جاعدايدا قۇرىلعان تۇركiستان اۆتونومياسىن (كەيiن كەڭەس قول­دانىلىمىندا ادەيi شاتاستىرىلىپ «قوقان اۆتونومياسى» دەلiنگەن) اياۋ­سىز قۇلاتىپ, ونى قولداعان ەلدi قىرىپ-جويعاننان سوڭ, 1918 جىلى 22 كوكەكتە (لەنين تۋعان كۇنiنە ءدوپ كەلگەن) تەزدەتiپ رسفسر قۇرامىنداعى تۇركiستان اۆتو­نوميالى سوۆەتتiك سوتسياليستiك رەس­پۋبليكاسىن قۇردى. دەموكراتيالىق اۆتونوميانىڭ كۇشتەپ قۇلاتىلعانىن ءوز كوزiمەن كورiپ, قابىرعاسى قايىسقان حايرەتدين بولعانباي بولشەۆيكتەردi «تۇلا بويلارى قان ساسيدى» دەپ سيپاتتايدى. ونىڭ وسى وقيعاعا قاتىستى ماقالاسى كوركەم شىعارماعا بەرگiسiز. قالامگەر: «ول كۇندەرi ادام-حايۋان ءوزiنiڭ بەت-اۋزىن تۇركiستان حالقىنا اشىق كورسەتتi. ول كۇندەر – تۇركiستان تاريحىندا سيامەن ەمەس, قانمەن جازىلاتىن كۇندەر. …توزاڭداي كiناسi جوق ەسەپسiز مۇسىلمان حالقىنىڭ قانى سۋداي شاشىلىپ, جاڭا عانا قىلتيىپ ءوسiپ كەلە جاتقان بوستاندىق گۇلiنiڭ ادام پiشiندi جىرتقىشتار تابانىندا تاپتالعان كۇندەر – ول كۇندەر. …ياپىرماي, وسى سىقىلدى ۇلكەن ماسقارا, زور سۇمدىق كۇندەرiن دە تۇركiستان حالقى بiر ۋاقىت ۇمىتا ما ەكەن؟ جوق, مىڭ قابات جوق! نەشە بۇگiن سۇيەگiنە قۇلدىق سiڭiپ, تامىرىنا iرiڭ تولسا دا, بۇل كۇندەردi ۇمىتا قويماس!.. تىم بولماسا, نەشە مىڭداعان ءسابيدiڭ كiناسiز  قانىن سۋداي شاشقان بۇل سۇمدىقتى نە دەپ ايتۋعا ءسوز تابا المايمىن. مەن تۇگiل, بۇل ماسقارالىقتى جازباقشى بولعان تاريحشىلار وعان ۇنامدى ات قويا الماس», دەيدi (بولعانباي ۇلى ح. تۇلا بويلارى قان ساسيدى // «بiرلiك تۋى» گازەتى, 15.03.1918).

ءسويتiپ, بولشەۆيكتىك قالىپتاعى اۆتونوميا قۇرىلدى. وعان جەرگiلiكتi ۇلت ازاماتتارى تارتىلدى. بiراق تاريح ساباعىنان حاباردار ۇلت قايراتكەرلەرi قۋىرشاق بولعىسى كەلمەدi. ارينە, ولار رەسمي «بولشەۆيك» تە, «باسماشىلارمەن كۇرەسۋشi» دە, «كوممۋنيست» تە بولدى, بiراق جانى ەل دەپ اۋىردى, جۇرەگi تۇركiستان دەپ سوقتى. بۇلار ح.بولعانباي ايتقان اقيقاتتى بiلمەدi ەمەس, بiلدi, سوندىقتان iشتەي ەگiلدi. قايعىرا ءجۇرiپ, تۇركiستاندى قيىندىقتان شىعارار امالدى تام-تۇمداپ قالىپتاستىردى. ءاليحان بولشەۆيزمگە دەيiن تۇركiستانعا قوسىلۋ «مويىنعا تاس بايلاپ, سۋعا سەكiرۋمەن بiردەي» دەسە, ەندi جاستارعا «قاراقتارىم, وزدەرiڭ بiلiڭدەر, ايتەۋiر الاش مۇراتى ولمەسiن» دەپ, اماناتىن جەتكىزدى. 20-جىلدارى «قازاقستانعا قوسىلا المايمىز, وندا وتارشىلداردىڭ سارقىتى كوپ» دەگەن تۇركiستاندىق قازاق قايراتكەرلەرiنە سماعۇل: «قازاقستاندا كولونيزاتور بار­لىعى – قوسىلماۋعا دالەل ەمەس, قوسىلۋعا دالەل. …تۇركiستان ازاماتتارى بiزدiڭ قوتىرىمىز بولسا, بiزبەن بiرگە جاز­سىن», دەپ وي سالدى (سادۋاقاس­­ ۇلى س. شارت كەرەك پە؟ // «ەڭبەكشiل قازاق» گازەتى, 04.08.1922). انىعىراق قاراساق, س.سادۋاقاس ۇلى سوزiندە تۇركiستانعا دەگەن سەنiم بار.

قيىن شاقتا فيتراتتىڭ – بۇقارادان, مiرجاقىپ, ماعجان, حالەل, مۇحتار, دانيال, دiنشە, تاعى باسقالاردىڭ – قازاق­­ستاننان (جەكە اۆتونوميالىق رەسپۋب­ليكا), قوشكەنiڭ – ومبىدان تاشكەنتكە ات باسىن بۇرۋىنىڭ سەبەبi – سول قاۋiپسiزدiك ماسەلەسi. سونان سوڭ – ت.رىسقۇلوۆ سىندى قايراتكەرلەردiڭ تاۋەلسiز تۇركiستان رەسپۋبليكاسى يدەياسىنا سەنگەندiگi. ەندەشە, تۇركيادا شىڭدالۋ مەكتەبiنەن وتكەن عىلىمي-شىعارماشىلىق الەۋەتi مول ا.فيترات «شاعاتاي ءباسi» ۇيىمىن تاشكەنتتە اشۋى زاڭدى ەدi.

«شاعاتاي ءباسi» ۇيىمىنىڭ تاريحي قىزمەتi «پانتيۋركيزم» رەتiندە سىنالعان 20-جىلداردىڭ اياعىندا ابدۋراۋف فيت­رات: «چيگاتوي گۋرۋنگي» ۇيىمى ساياساتپەن شۇعىلدانعان جوق, ول تەك تiل, ەملە, ادەبيەت ماسەلەلەرiن قاراستىردى», دەپ جازۋعا ءماجبۇر بولدى. بiراق وسى ءسوزiنiڭ وزiندە مول ماعلۇمات بار ەدi. بiلە-بiلگەنگە رۋحانياتتى جۇيەلەۋدiڭ ءوزi – ساياسات. الايدا ول – ۇلتتىق مۇراتتى نەگiزدەۋ ساياساتى.

وزبەك عالىمى ح.ي.ياكۋبوۆ: «شاعاتاي ءباسiن» ۇيىمداستىرۋشىلار توڭكەرiستەن كەيiنگi ادەبيەت نەگiزiن شاعاتايلىق, تۇركىشiلدiك قاعيداتىنا ساي قۇرعىسى كەلدi. ولار ادەبيەتتiڭ جاڭا مازمۇنىنا, وزبەك تiلiن ورىس جانە ينتەرناتسيونالدىق سوزدەرمەن بايىتۋ شاراسىنا قارسى تۇردى. تۇركi تiلدەرiن جالپى شاعاتاي تiلiنiڭ ديالەكتiسi دەپ ەسەپتەدi. ۇيىم 1922 جىلعا دەيiن ءومiر ءسۇردi», دەپ جازادى (ۋزبەكسكايا ليتەراتۋرا حح ۆەكا. موسكۆا: «ۆوستوچنايا ليتەراتۋرا», 2010. -225س.).

«شاعاتاي ءباسi» جالعىز ا.فيترات ۇيىمى ەمەس, سوندىقتان ونىڭ جۇمىسىنا چۋلپون, ەلبەك (ماشريك يۋنۋسوۆ), باتۋ (ماحمۋد حاديەۆ), ابدوللا اۆلوني, ت.ب. قاتىناستى. تۇركiستاندىقتاردان قازاق ءنازiر تورەقۇلوۆ تا اتسالىسقان ءتارiزدi. ز.ۋ.توعان «حاتيرالارىندا» (ەستەلىك): ء«نازiر مەن چۋلپون جاس كۇنiنەن ارالاس­تى, ويتكەنi فەرعانادا العاش اتالعان قالامگەردiڭ اكەسi گۋبەرناتور اۋدارماشىسى, ال سوڭعى اتالعان اقىننىڭ اكەسi باي ساۋداگەر بولدى, ەكەۋi دە تۇرiكتiڭ «تيۋرك يۋردۋ» گازەتiن وقۋشى ەدi», دەيدi.

فيتراتتىڭ وي-پايىمدارى عۇمار قاراش, شاكارىم, مىرجاقىپ پىكىر­لە­رىمەن سايكەس كەلەدى. مىسالى, ابدۋراۋف تۇركيا ساپارىنان كەيىن جازعان «بولا­شاق» اتتى ماقالاسىندا بۇحارا مەن مىسىر ءدىني وقۋلارىنىڭ ساپاسى مەن ءمانىن تالدايدى. الەم (سونىڭ ىشىندە مىسىر دا) ىزدەنىپ, وقۋدىڭ وڭتايلى ءتاسىلىن تاپقاندا, قۇجىراسىندا سا­ۋات اشۋ ءۇشىن عانا تابانداي 7 جىلىن سارپ ەتەتىن شاكىرتتەرگە جانى اشىپ, وزىق ەلدەردىڭ ءبىلىم ادىستەمەسىن ۇسىنادى. ءسويتىپ, جاۋاپتى ادامداردى ونەرگە (ىبىراي التىنسارى ايتقان تەحنيكا-تەحنولوگياعا) بەت بۇرۋعا شاقىرادى. «ديقانشىلىقتىڭ دا عىلىمي نەگىزى بولۋى كەرەك», دەيدى. اربانى تەمىر جولعا ايىرباس­تاۋدى ويلانعان ءجون دەپ تۇيىن­دەيدى.

وزبەك زيالىلارى الاش قاي­رات­­كەر­­­لەرىنىڭ «ايقاپ», «قازاق» باسى­لىم­­دا­رى سەكىلدى 1913-1915 جىلدارى سا­مار­­قاندتا «اينا» اتتى جۋرنال شى­عار­دى. رەفورماتورلىق, جاديتشىلدىك ءباس­پاسوز. وسىندا فيتراتتىڭ ء«ومىر جانە ءومىردىڭ مۇراتى» اتتى ماقالا جاريالاپ, بارعا قاناعات تۇتاتىنداردى, تابي­عات­تىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ, دامۋدى قالايتىنداردى, قوعامدىق سانامەن تۇتا­سا­تىن­داردى ءبولىپ زەردەلەيدى.

ادەبيەت تاريحىنا كەلسەك, «شاعاتاي ادەبيەتىن» ۇشكە ءبولىپ قاراستىرادى: داس­تان ادەبيەتى, ياساۋيلىك ادەبيەت, ساراي ادەبيەتى. ءامىر-تەمىردىڭ «تۋزۋكي تەمۋر» («تەمىر تۇزىكتەرى») مۇراسىن, الىشەر ناۋاي مەن قۇسايىن بايقارانىڭ تۇركىلىك تياناقتارىن جۇيەلى تالدايدى.

جالپى, ا.فيترات قۇرعان «شاعاتاي ءباسi» ۇيىمىنىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ومiرiنە قانداي اسەرi بولدى دەگەن سۇراققا بىلايشا جاۋاپ قايىرامىز:

بiرiنشiدەن, فيترات ويلارى – وزبەك جاديتشiلدiگi مەن تۇركيا رەفورماسىنىڭ وزبەك-تۇرiك-تاجiك (پارسى) مادەني-رۋحاني كونتەكسiندەگi سينتەزi. سوندىقتان مۇنى iزدەنiستiڭ بiر جولى دەپ قاراستىرامىز. ول iزدەنiستi تۇرiك زيالىلارى تۇركiستان باسىلىمدارىنان وقىپ بiلدi.

ەكiنشiدەن, فيترات كوركەم ادەبيەتتە تۇر­­كى حالقى قالامگەرلەرiنiڭ iشiندە ال­عاش­­­­قىلاردىڭ قاتارىندا تۋعان ەلiنiڭ شىن­­دىعىن, قاسiرەتiن, وزگە ەلدiڭ جاع­دا­يىن سۋرەتتەي وتىرىپ نەمەسە جات جۇرت­تىق كوزiمەن قاراپ بەينەلەۋ سوق­پا­عىن باس­تادى. بۇعان – «چين سەۆيش» (شىن ءسۇيۋ), «حيند يحتيلولچيلاري» ء(ۇندi كەلiس­پەۋ­شi­لiك­تەرi), ت.ب. شىعارمالارى كۋا. وسى تۋىن­دى­لاردىڭ ءماتiن استارىنان اۆتوردىڭ الەم وتار­شىلدىعىن پاراللەل جۇرگiزiپ زەردە­لەگەنi اڭعارىلادى.

سونىمەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى جال­پى تۇركى مادەني-ادەبي سەرپىلىسى ايا­سىندا «شاعاتاي ءباسى» ۇيىمى تۇر­كىس­تان رۋحاني بىرلىگىنە تىلەكتەستىكتى, جال­پى­ادامزاتقا ورتاق ىزدەنىس پەن ءورىستى اڭعارتادى.