ەسىكتى اشاتىن تۇتقا كەرەك. ءبىز ۇلت, سانا, رۋح ءتارىزدى ىرگەلى ۇعىمداردىڭ ءمانىن ايقىنداپ, مازمۇنىن ءتۇسىنۋ ماقساتىندا قولعا قالام العان جايىمىز بار.
رۋحتىڭ ءبىر ءتۇرى – ونەر. ونەر – ادام ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. كەز كەلگەن ونەر تۋىندىسىندا ادام اقىل-ويىنىڭ ءوزى جاتىر, ەڭبەگىنىڭ, بەينەتىنىڭ تاڭباسى بار.
ءبىز بۇل ماسەلەگە ۇلتتىق تۇرعىدان قاراماقپىز. ەلىمىزدە قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق مادەنيەتىمىز, ءتول قۇندىلىقتارىمىز ءوز دامۋ بارىسىندا وق بويى وزۋدىڭ ورنىنا كەرى شەگىنىپ بارا جاتقانداي ما, قالاي؟
شەگىنە-شەگىنە ەل شەتىنە شىققاندايمىز. ەندى قازاق رۋحاني قوعامىن قۇرامىز, ورناتامىز, ىلگەرى وزدىرامىز دەگەن ەل باسەكەدە شەتتە قالىپ قويعان جوق پا؟
ونەردىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى وزىندىك قۇندىلىق ەمەس پە؟ ول – باسقا ولشەم ارقىلى ولشەنەتىن زات ەمەس, وزىندىك ولشەممەن ءومىر سۇرەتىن نارسە.
قازىر قازاق ءتىلىنىڭ ەكپىنى باسىلىپ قالدى. ءتىلدى ءبىلۋدىڭ ورنىنا ايقاي كوپ, تالاپ ەتەتىن تەتىكتەر وسال, قۇر تالاپ قۇردىمعا اپارادى, ەسىكتى اشاتىن ناقتى تۇتقا كەرەك.
پافوس باسىلدى. جاھاندانۋ كەز كەلگەن جەرگىلىكتى قاۋىپ-قاتەردى عالامدىق دەڭگەيگە شىعاردى. ورتاق پروبلەمالار سانى ارتتى. ورمان ورتتەرى, وزونداعى ساڭىلاۋلار, سۋ تاسقىنى, تەرروريستىك شاعىن توپتار ءبىر ەلدىڭ ەمەس, بۇكىل پلانەتانىڭ دەرتىنە اينالدى. ونى قورقىنىشتى ەتىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەسەلەپ كۇشەيتە ءتۇستى. سمارتفوندار كورسەتكەن ۆيرتۋالدى الەم رەالدى دۇنيەدەن گورى شىنايىراق كورىندى.
بۇل – پوستمودەرنيستىك كەزەڭ. بىراق ادامزاتتىڭ التىن ۋاقىتى – مودەرن الديلەگەن اقىل-ويدىڭ راتسيوناليستىك پافوسى – ءالى كۇنگە دەيىن ءبىزدى باسقا جاقتارعا, باقىتتى ءومىر سۇرۋگە شاقىرادى. دەي تۇرا, ءبىز «تۋرا قازىر, ءدال وسى جەردە» قاندايمىز؟ كوممۋنيستىك ۇمىتتەن كۇدەر ۇزگەلى كاپيتاليستىك باقىتقا سەنبەيمىز.
ءناسىلدىڭ ناعىز دوسى قۇداي عانا. قازىرگى كۇندە جارناما قالالاردىڭ جاناما وبرازىنا اينالدى. ساۋىق مادەنيەتى جەڭىپ, بيلەپ-توستەپ كەلە جاتىر. «ەڭ كۇشتىسى – مەن», دەيدى مەدياجۇزدەر, ء«بىزدىڭ ءفيلمدى تاماشالا, كورشى باقتا جايىلعان داستارقاننان ءدام اۋىز تي, سىرادان كور, سىردان «ىرىمشىك» تات, ءبىزدىڭ استى ءىش, ءتاتتى توقاشتان جەپ كورىڭىز...» ەلىكتىرۋ, ەلتۋ مادەنيەتى ورنادى.
ونەرگە ورىن جوق, ۇلى كىتاپتار وقىلمايدى, كوركەم ءسوز ونەرىنىڭ ءداۋىرى, داۋرەنى وتكەنى مە, كىم ءبىلسىن, جاۋاپتى بار ما, نە كىنالى؟
جوق, پافوس تالعامدى بۇزدى ما, الدە فالش ەستەتيكانى ءبۇلدىردى مە, ءبىز پروگرەستىڭ جاسامپازدىعىنا كۇمان كەلتىرسەك تە, اسقاق ستيلگە سەنەمىز, ءبىر-بىرىنە تۋىس تۇسىنىكتەر – اسەمدىك تە, ادەمىلىك تە, كىسىلىك تە ماڭگى جاسارى ءسوزسىز. ادەمىلىك ادەپتىلىككە كوشەدى, اسەمدىك ادىلەتتىلىككە ۇلاسادى. بۇرىن «ايتىلعان ءسوز ولمەيدى» دەۋشى ەدى, قازىر تاڭبالانعان تۇسىنىك – ماڭگى. يدەولوگيانىڭ ەڭ اسەرلى, ەڭ ىقپالدى ءتۇرى – ءسوز, ءماتىن شەكارا قاقپالارىن اشقاندا تۋ سىرتىمىزدان ۇرعان تاسقىنعا توتەپ بەرە المادى. سوققىدان ەسەڭگىرەدىك, سوزدەن جاڭىلدىق. الەۋمەتتىك جەلىلەر «جەتى باستى ايداھارعا», «جانى شىقپايتىن جالماۋىزدارعا» اينالدى. سانامىزدى ۋلاپ, رۋحىمىزدى, جىگەرىمىزدى جويدى, جاسىق زامان وتپەگەندەي مە؟
ۇلتقا قاۋىپتى نارسە ۇرپاققا دا زياندى. بوتەن مادەنيەت ەلىمىزگە اس تۇرىندە (حوت-دوگ, بۋرگەر, سەندۆيچ) كەلدى. جات جەردىڭ كەيپىن ناسيحاتتاعان ويىنشىقتار, كيىم-كەشەكتەر, كومپيۋتەرلىك ويىندار ارقىلى جانىمىزدى جاۋلادى. بايلىعىن سۇيرەتىپ, اۆتوموبيلدەرىن پويىز پلاتفورمالارىنا ءتىزىپ كەرنەيلەتىپ-سىرنايلاتىپ قاشىق جەردەن الا كەلدى. جالعىز كەلگەن جوق, جاۋ شاپقانداي دالانى دۇرلىكتىرىپ, موتورلارىن كۇركىرەتىپ ءبىزدىڭ ۇيقىلى-وياۋ ومىرىمىزگە قالىڭ كول, قاتتى سەل بولىپ جەتتى.
حەللوۋيندەر كوشەدە قاپتادى, ەڭ ۇياتتى جەرلەرىنە تەمىر-تەرسەك قادادى, قازاننان قاقپاق كەتكەندە... يتتەن ۇيات كەتەتىننىڭ سورى.
جاڭا ءداستۇر اكەلدى. ءبىزدىڭ ءداستۇردى مەنسىنبەيتىن بولدى. بىزگە قورعان سالت-ءداستۇردىڭ ءوزى قورعانسىزدىڭ كۇنىن كەشتى. كەشە پانامىز دەپ ەدىك, ەندى ءوزى ءۇيسىز-كۇيسىز قالدى. ادام ءوز ورتاسىندا عانا وراسان زور باقىتقا يە. ءوز ءداستۇرى, ءوز وتانى, ءوز ءتىلى, ءوز ونەرى – مىنە, ادام رۋحىنىڭ مەكەنى.
سانىمىز ءوستى, سانامىز قايدا؟ ەل ازاماتى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن اۋقىمدى سۇراققا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بىلاي دەپ اعىنان جارىلدى: «ادال ازامات دەگەنىمىز – جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ادال ەڭبەك ەتەتىن جانە تابىسقا ادال جولمەن جەتەتىن ادام». ياعني ادالدىق پەن ادىلدىكتى بارىنەن بيىك قويادى.
«ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. وسى ۇشتاعاندى وزىق ءارى تابىستى ەلگە اينالۋدىڭ باستى كىلتى دەۋگە بولادى. بالالار مەن جاستاردى تاربيەلەپ, ولاردىڭ بويىنا وسى وزىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, كەيىنگى بەس جىلدا ءبىز ءتۇرلى قۇندىلىق توڭىرەگىندە ءجيى پىكىر الماسىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزدىك. ونىڭ ءبارى ۋاقىتشا عانا ءمانى بار جالاڭ تاقىرىپتاردى تالقىلاۋ ەمەس, يدەولوگيا سالاسىندا جۇرگىزىلەتىن كەشەندى جۇمىستىڭ ناقتى باعدارىن ايقىنداۋ ءۇشىن جاسالدى.
مەن بۇگىن ماڭىزدى يدەولوگيالىق تۇجىرىمدارىمىز بەن نەگىزگى باعىتتارىمىز تۋرالى تارقاتىپ ايتىپ بەردىم. تاعى دا ءبىر قايتالاپ وتەيىن: بۇل تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق. ۇلتىمىز وسى يدەيالىق نەگىزدەردى باسشىلىققا السا, بولجاۋسىز جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءححى عاسىردا لايىقتى ورنىن تابادى.
سانا – رۋحتىڭ كورىنىسى, ءتورت قاسيەت-قۇبىلىستان تۇرادى: «كوڭىل», «اقىل», «جادى», «سەزىم». دەمەك تانىم جولىندا سانا تۇر. سانالى, ءبىلىمدى جان يەسى عانا الەمدى تاني الادى. وركەنيەت پەن مادەنيەت – سانا قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى نەمەسە ويدىڭ جەمىسى.
ءتىل – ۇلتتىڭ مازمۇنى. سوندىقتان ءتىلى جويىلعان حالىقتىڭ ۇلتتىق كەلەشەگى جوق. مادەنيەت باسقا تىلدە ۇزاق ءومىر سۇرە المايدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە بوتەن ءتىل باسقا مادەنيەتتى جۇتادى.
ۇلت مۇراتى – ءتىل.
ۇلتتىق سانا كەزەڭى – كەز كەلگەن حالىقتىڭ دامۋىنىڭ ەڭ بيىك كورسەتكىشى. ۇلتتى قالىپتاستىراتىن – ءتىل, ۇلتتىق ءتىل – رۋحتىڭ ويانۋى. ۇلت – مەملەكەتتىڭ نەگىزى. قازىرگى زاماندا مەملەكەت مادەنيەتتەن تۋىندايدى, فورماسىن دا ايقىندايدى, مازمۇنىن دا بەلگىلەيدى.
سوندىقتان, ەلىن قۇلاتۋ ءۇشىن اۋەلى مادەنيەتىن نىساناعا الادى. مادەنيەت – سانا, ايقىن سانا.
مادەنيەتتىڭ ىرگەتاسى – قۇندىلىقتار. بۇل عاسىر مادەنيەتتىڭ عاسىرلى قورعانى – مەملەكەت. مەملەكەتتىڭ مادەنيەتى – ۇلتتىق مادەنيەت, ونى ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرادى. ءوز تىلىندە سويلەمەگەن حالىق ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىن جوعالتادى. وزگە تىلدە ءومىر سۇرگەن, جات تىلدە سويلەيتىن بەلگىلى ءبىر توپ بىرتىندەپ ءوز مەنتاليتەتىنەن ايرىلادى. ءتىل – مادەنيەتتىڭ مەكەنى.
ء«ورىستىلدى قازاق» دەگەن ۇلت جوق. قازاق اراسىندا ورىسشا سويلەپ تۇرعان قازاقتىڭ ءناسىلى كىم؟ ويلاناتىن ساۋال.
بىراق. ءوز مادەنيەتىمىزدىڭ قايراتى, بەلسەندىلىگى قايدا؟ قازاق ساحناسى جات ونەرگە تولى. ءبىز وزگەنىڭ قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاپ ءجۇرمىز. ونەرىمىزگە, ومىرىمىزگە (مادەني) نۇقسان كەلتىرىپ وتىر. قۇبىجىق قۇندىلىق تۇرىندە كەلەدى, جالعان, جاساندى مادەنيەت ۇلگىسىندە قالادى.
كونە زامانداردان بەرى ءمانى وزگەرمەي كەلە جاتقان ماڭگىلىك كاتەگوريالاردىڭ ءبىرى – سانا.
سانا – ادامي رۋحاني بەلسەندىلىكتىڭ ەڭ جوعارعى كورىنىسى.
قازىرگى ۋاقىتتا قايدا قاراساق تا شالا دۇنيە, دۇرەگەي ءونىم, نەعايبىل ناتيجە.
ۇرپاق تاربيەسى دەگەن ءسوزدى ۇمىتتىق: بۇل – ءبىر, ويدىڭ اقىرى – ءسوزدىڭ جامانى ءتارىزدى.
قازاق تاريحى ۇلتىمىزدىڭ جانكەشتى, جارقىن ىستەرىنە تولى. ءار ۇلت ءوز تاريحىنا جارامدى. تاريح – ۇلتتىڭ وبەكتيۆتىك رۋحى, قالىپتاستىرۋشىسى – سانا. ۇلت – تاريحي سانانىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالىبى.
قازىرگى تاڭدا تەحنيكانىڭ قارىشتاپ دامۋى ادامزات الدىنان تەحنولوگيالىق جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى. ەندى ماشينالار كۇردەلەنىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار قولدانىلاتىن اياسى دا كەڭەيە ءتۇستى. اسىرەسە اقپاراتتىق تەحنولوگيا توپ جارىپ, العا شىقتى. كۇللى الەمدى جاۋلادى. بۇكىل ايماقتى قامتىدى.
ەندى يدەيالار, يدەولوگيا اتاۋلى جىلدام تارايتىن بولدى. بۇگىنگى ينتەرنەت اشىلعالى باسقا كوزقاراس, وزگە ۇعىم – تۇسىنىك ايقىندالىپ كورسەتىلىپ كەلەدى. ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىز قايشى, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەمىزگە قارسى دۇنيەلەر ەلدى جاۋلاپ سانامىزدا ويران سالدى. ۇلتتىق سانا-سەزىمگە تەرىس اسەر ەتە باستادى. وزىمىزدىكى ارزان, قۇنسىز, ناشار كورىنىپ, سىرتتان كەلگەن قۇندىلىقتار ۇزدىك كورىندى.
تالعام كۇرەسىندە تاريحي تۇسىنىكتەرىمىز ويسىراي جەڭىلدى. سەبەبى جات يدەيالىق كۇشتەردىڭ ناسيحاتىنىڭ ارتىنان اقشاسى دا قوسا ءجۇردى. ينستاگرام, تيك-توكتان باستاپ كوكا-كولاعا دەيىنگى ارالىقتا تۇگەل جاۋلادى, بوتەن مادەنيەت ۇستەمدىك قۇرا باستادى. بالانىڭ, ۇرپاقتىڭ نازارى جات مادەنيەتتە. بالانىڭ ىشكەنىنە, كيگەنىنە, كورگەنىنە قاراڭىز. تاڭ اتقاننان كەش باتقانشا كورەتىنى سمارتفوندار. بىرگە ويانادى, بىرگە ۇيىقتايدى, كۇندىز دە بىرگە.
قازاقتىڭ قارا ولەڭى جويىلدى. شاڭ قاپتى. الپاۋىتتار قازاقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىن وزدەرى وندىرەتىن, ورتا دارەجەلى ونىمدەرىن تۇتىناتىن ەلگە اينالدىرعىسى كەلەدى. ۇلت ونەرىن, ەل مادەنيەتىن قورعايتىن, ساقتايتىن مەحانيزمدەر كوبەيۋگە ءتيىس. ءتىل ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان سۇراق.
ءتىل – سانانىڭ كىلتى. مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار انا ءتىلىمىز ەكونوميكادا, ءتىپتى اقپاراتتىق كەڭىستىكتە بەلسەندىلىك تانىتا الماي وتىر.
ولارعا ءوز ونىمدەرىن, ءوز يدەولوگياسىن تۇتىناتىن تاۋەلدى ەل كەرەك. ءبىز ءۇشىن ويلايدى, ءبىز ءۇشىن تالعام قالىپتاستىرادى. ولارعا وزدەرىنە باعىنعان, وزدەرىنە تاۋەلدى, ايتقانىنا جۇرەتىن, ايداعانىنا كونەتىن حالىق كەرەك.
باسقارۋ دا وڭاي...
ۇلتىن سۇيگەن ۇرپاق – ەلدىڭ بولاشاق قايراتكەرى.
قازاق جۇرتى ۇرپاعىنا ۇلانعايىر جەردى اماناتتادى. ەندى ونى ساقتاي ءبىلۋىمىز قاجەت. رۋحىمىز جەتە مە؟ رۋح دەگەنىمىز سانا, پايىم, ويلاۋ. ماتەريالدىق ەمەس باستاۋ – وزەگى!
حالىقتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ تىلىندە سويلەۋ قاجەت. قازاق ءتىلى – ەڭ كونە تىلدەردىڭ ءبىرى. كەم ءتىل جوق, ءتىلدىڭ ءبارى بىردەي. قاسيەتتەرى دە قاتار. ماسەلە ونى سۇيۋدە. قازاق ءتىلى – ورتاق ءتىل. ۇلى ءتىل – ۇيالاتىن ءتىل ەمەس. انا تىلىندە سويلەۋگە ارلاناتىندار – كەمباعال جۇرت.
ءتىلدىڭ تاريحي سيپاتى بار. ول – ەلدى بىرىكتىرۋشى. كوپ جۇرتتان ءبىر ەل جاساۋشى.
ۇلت دەگەنىمىز – ءبىر تىلدە سويلەۋشىلەر.
ۇلت – مەكەندەپ جۇرگەن ولكەسىن وتانعا, وتانىن مەملەكەتكە اينالدىرۋشى.
ۇلت, ۇلتتىق مەملەكەت – جاسامپاز كۇش. ءتىل – اتادان بالاعا ميراس. ەسەيگەن, ەس جيعان, اقىل توقتاتقان ەلدىڭ ءتىلى دە بەلسەندى. ۇلتتىڭ مۇراگەرى – ۇرپاق. ءتىل – ۇلتتىڭ مازمۇنى. ءتىل, سانا, پايىم – الەۋمەتتىڭ ءامىرشىسى.
ارينە, ازاتتىقتىڭ جولى ۇزاق بولدى. تاۋەلسىزدىك وڭاي كەلگەن جوق. اتا-بابامىز جاۋمەن الىسىپ, ۇلاڭعايىر ولكەنى ساقتاپ قالدى. قازاق بۇگىن دە ۇلكەن مۇراعا يە. ويلانۋىمىز كەرەك, بۇل سانامىز بولسا, ۇلت سول سانا, ءتىلدىڭ سيپاتى, كەرىسىنشە, ۇلتتىق سيپات ءتىل مەن سانادان كورىنۋى كەرەك. مۇراتتاس, تىلەكتەس, قازاق تىلىندە سويلەۋشى الەۋمەت – ەلىمىزدىڭ پاتريوتى. ۇلتتىڭ دامۋىنىڭ ءبىر-اق ستسەناريى بار: ول – ەڭبەكقورلىق, زاڭعا دەگەن قۇرمەت جانە قاستەرلى تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ. ونەر مەن ادەبيەتتىڭ تاقىرىبى دا, مازمۇنى دا وسى.
ادامزات تاريحىندا ەلى جويىلىپ, ءوزى ساقتالىپ قالعان ءولى تىلدەر دە بار: ول – لاتىن ءتىلى. نەمەسە ءوزى بار, بىراق ءتىلى جوق ەلدەر دە كەزدەسەدى. ماسەلەن, يرلاندىقتار.
ۇلتتىق سانانى ءتىل قالىپتاستىرسا, ءتىلدى دۇنيەگە اكەلەتىن – ۇلت.
ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ۇلتتىق سانا – ءبىلىمدى, تانىمى جوعارى, حالقىنا جاناشىر سانا.
ۇلتتىق سانا – زيالى, ءبىلىمدى سانا.
ءار تاۋار – شىعارماشىل, ءار شىعارماشىلدىق – تاۋار.
ەلىن تانىتادى, جەرىن جارنامالايدى.
ءارى ناسيحاتتايدى.
ءبىزدىڭ جول – ۇلتتىق مەملەكەت.
مارتەبەلى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلتتى ۇيىستىراتىن, بىرىكتىرەتىن يدەيا- ۇسىنىستارىن تولىق قولدايمىز.
ءبارى ءساتتى بولسىن.
ادىلەتتى قازاقستان جاساسىن!
دوسحان جولجاقسىنوۆ,
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ ەكى مارتە لاۋرەاتى
