ماقتىمق ۇلى – تۇرىكمەننىڭ تولقۇجاتى

ماقتىمق ۇلى 1724 جىلى گەركەز ­اۋلىن­دا دۇنيەگە كەلگەن. اۋىل ­مەك­­­تەبىندە, كەيىن حيۋاداعى شەر­عا­زى مەد­رەسەسىندە وقىعان. اكەسى دوۆلەتما­مەد ازا­دي تەك قانا تۇرىكمەن ەلىنە ەمەس, بۇكىل شىعىسقا تانىمال اقىن بولعان. ماقتىم­ق ۇلى اكەسىنەن كوپ ۇيرەنەدى, حات تانىپ, ەرتە ەسەيە­دى. ول ءومىردىڭ اۋىرت­پاشىلىعىن كوپ كورە­دى. ولەڭدەرىنىڭ ءبىراز قولجازباسىن شاپقىن­شى­لىق كەزىندە جوعالتادى.

اقىن ولەندەرىنىڭ تاقىرىبى ءار الۋان. وندا باتىرلىقتى ماداقتاعان جىرلار دا, شىعىس ۇلگى­سىندەگى ديداكتيكالىق سارىندار دا, ەسكى اڭىز­دار سيۋجەتىنە جازىلعان شىعارمالار مەن تابي­عاتتى, ادال ماحابباتتى ارداقتايتىن ليريكا دا مول كەزدەسەدى. اقىن تۇرىكمەن رۋلارىنىڭ ءوزارا جاۋ­لاسۋشىلىعىن اياۋسىز شەنەپ, ولاردى ۇنە­مى بىرلىككە شاقىرىپ وتىرعان. ونىڭ شىعار­ما­لارىندا ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن تەك بىرلىك­تىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ەرلىك پەن باتىرلىق ءداستۇردى بەرىك ساقتاۋ قاجەتتىگى قوزعالادى. وسىدان بارىپ ونىڭ شىعارمالارىنىڭ باستى كەيىپكەرى – ەل ءۇشىن ەڭىرەگەن ەردىڭ جاڭا وبرازىمەن تولىسادى.

اقىن شىعارماشىلىعى تەك تاقىرىپتىق جاعى­نان باي بولۋىمەن عانا ەرەكشەلەنبەيدى, سونىمەن قاتار كوركەمدىك تاسىلدەرى پايدالانا بىلۋىمەن, شابىت كەلگەن كەزدە ءاربىر ءسوزدىڭ بەينەگە اينالۋىمەن تاڭعالدىرادى:

«كوزدەن اققان قاندى جاسقا,

قايعىم مەنەن قاسىرەتىمە

قارا تاس تا بەي-جاي قاراپ قالا الماس!»

تاعى دا:

«تاۋلار باسىن يەدى تۇمان كورپە ورانىپ,

كوتەرە الماي قۇرساعىن جەل دە اۋىرلاپ, جەر سىزىپ»

دەپ جىرلايدى.

اقىننىڭ مۇنداي كەرەمەت جىر جولدارىن ونىڭ ءاربىر ولەڭىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى.

ماقتىمق ۇلى – ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىرىنىڭ الەۋ­مەتتىك جانە مادەني قاسيەت-قاعيدالارىن جىرلارىندا دارىپتەپ, عاسىردان عاسىرعا جەتكىزگەن ويشىل اقىن. جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ: «XVIII عاسىر ماقتىمق ۇلى ولەڭدەرىنىڭ عاسىرى بولدى. ونىڭ عاسىردان عاسىرعا جەتكەن جىر مۇراسى حالىقارالىق ولەڭ الەمىندە ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الدى. ول – جۇرەگى سويلەگەن فيلوسوف بولاتىن» دەگەن ەكەن. بۇل – اقىن شىعار­ماشىلىعىنا ءدال بەرىلگەن باعا.

ماقتىمق ۇلى شىعارمالارى قازاق تىلىندە 1947, 1959, 1968 جىلدارى بىرنەشە دۇركىن جارىق كوردى.

قازاق عالىمى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور باۋىرجان ومار ۇلى ءوزىنىڭ «ماقتىمق ۇلى پىراعى» اتتى كولەمدى ماقالا­سىن­دا اكادەميك راحمانقۇل بەردىبايعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, تۇرىكمەن شايىرىنىڭ بىرنەشە شىعارماسى مەن اباي ولەڭىنىڭ ءوزارا ۇقساس­تىعى مەن ورايلاستىعى قايران قالدىراتىنىن جازادى. ول بۇل ۇندەستىكتىڭ سەبەبىن ەكى اقىننىڭ ءتالىم العان داستۇرىنەن, شىعىس پوەزياسىنان ۇيرەن­گەن ۇلگىسىنەن, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ قازى­نا­سىنان, قازاق پەن تۇرىكمەننىڭ كوشپەلى تۇرمى­سىنىڭ بىركەلكىلىگىنەن ىزدەيدى.

عالىم ماقتىمق ۇلى جىرىنداعى «اش قار­شىعا, العىر لاشىن كەلگەندە, مىڭى ءجۇرسىن ۇيرەگىڭ نە, قازىڭ نە» دەگەن جولدار ابايدىڭ «قىران بۇركىت نە المايدى سالسا باپتاپ» دەگەنىن ويعا ورالتاتىنىن ايتادى. ماقتىمق ۇلىنىڭ «قارتايدىم قۇر ءومىرىمدى قاراڭ عىپ, دەرت ۇل­عايدى, ءىش قازانداي قاينايدى» دەگەن ولەڭ جولى ابايدىڭ «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعاي­دى ارمانىمەن» ۇيلەسەتىنىن مىسالعا كەلتىرەدى. ارينە, ەكى اقىننىڭ تانىمى مەن تۇيسىگى, تالداۋى مەن تالعامى ءار باسقا. تاع­دىرلارى دا ءبىر-بىرىنە ونشا ۇقسامايدى. ەلدىك مۇددە, ۇلتتىق ۇستانىم تۇرعىسىنان ۇيلە­سىم تاپ­قانىمەن, پوەتيكالىق قۋاتى جاعىنان ارقايسى­سىنىڭ وزىندىك ەرەكشە­لىگى بار.

اباي – قازاق پوەزياسىن, ماقتىمق ۇلى – تۇرىك­مەن پوەزياسىن قايتادان ولشەپ-پىشكەن تەڭدەس­سىز اقىندار. ولار ۇلت ولەڭىنىڭ جاڭاشا ولشەم بىرلىگىن قالىپتاستىردى. كوبىنە-كوپ سونىسىمەن ۇقساس دەسەك, قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك. سولاي دەسەك تە, ماقتىمق ۇلىنىڭ ء«ىشىم – نالا, سىرتىم – جارا, ساۋ قالعانى قۇلقىن عانا» دە­گەن بايلامى مەن ابايدىڭ ء«ىشىم – ولگەن, سىرتىم – ساۋ» تۇجىرىمى ءار اقىننىڭ ءوز بيىگىن تانىتادى. جالپى, ماقتىمق ۇلى مەن اباي پوەزيالارىن­دا بىرىنە-ءبىرى ەتەنە جاقىن سارىندار مەن اۋەن­دەر ءجيى كوزدەسىپ وتىرادى. ەكەۋى دە ەل بىرلىگىن, ­ادامدار اراسىنداعى تاتۋلىقتى, ىنتىماقتى ايرىق­شا قاستەرلەگەن.

ماقتىمق ۇلىدا:

«دوس كەلەتىن بولسا دوستىڭ قاسىنا,

تەبىرەنەدى توپىراعى, تاسى دا.

جۇرت جينالىپ ءبىر داستارقان باسىنا,

باعى جانىپ, تاسار جۇرتى تۇرىكمەننىڭ», دەسە,

ابايدا:

ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس

كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس.

مالىڭدى جاۋعا, باسىڭدى داۋعا

قور قىلما, قورعا, تاتۋلاس», – دەيدى.

تۇرىكمەن ادەبيەتىنىڭ سيپاتىن وزگەرتكەن ماق­­­تىم­­ق ۇلى پوەزياسى ادە­بيەتتى داۋىرلەتۋدە باعدار الا­تىن ناقتى ولشەمنىڭ ءبىرى بو­لۋعا ابدەن لايىق. ونىڭ ولەڭ-جىر­لارى قالىڭ قازاق­قا عالي ور­مانوۆ (ماق­تىمق ۇلى. تاڭداۋلى ولەڭدەر. الماتى: قمبب, 1947), عافۋ قايىربە­كوۆ (ماق­تىم­ق ۇلى. تاڭ­داما­لى ولەڭ­دەر, الماتى: قمبب, 1959), دۇيسەنبەك قاناتباەۆ (ماقتىمق ۇلى. تاڭدامالى, الماتى: جازۋشى, 1983) اۋدارمالارى ارقىلى جاقسى تانىس. سونىمەن قاتار ۇلى اقىننىڭ ءبىراز ولەڭدەرى 2009 جىلى شىق­قان سۆەتقالي نۇرجاننىڭ «اۋليەلەر اۋەزى» اتتى اۋدارما كىتابىندا, 2012 جىلى «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنان» شىققان «تۇرىكمەن پوەزياسى» اتتى جيناقتا جاريالاندى.

ماقتىمق ۇلىنىڭ اقىندىق شەبەرلىگىن ورىس عالىمدارى مەن ادەبيەتشىلەرى دە جوعارى باعا­لاعان. مىسالى, بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ە.ە.بەرتەلس: «ماقتىمق ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق دارى­نىنىڭ بۇكىل تەرەڭدىگىن سەزىنۋ جانە بارلىق قىرلارىن اڭداۋ ءۇشىن تانۋعا دەگەن ۇمتىلىستان جالىقپاۋ ءارى ونىڭ ءاربىر شىعارماسىنىڭ, ءاربىر پوەتيكالىق جولىنىڭ, ءاربىر ءسوزىنىڭ شىنايى ءمانىن سەزىنۋ قاجەت» دەگەن ءتۇيىن جاسايدى.

تۇرىكمەن ادەبيەتىن زەرتتەۋشى مارينا اگاە­ۆا­نىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, ماق­تىم­قۇ­لىنىڭ تاماشا پوە­­زياسى­نىڭ التىن ارقاۋى تۇرىك­مەن فولك­لورىن­دا, اقىن­نىڭ حالىقپەن تىعىز بىر­لىكتە بولعان­دى­عىندا, ولاردىڭ وي-ار­مانى مەن مۇڭ-شەرىن ءوزىنىڭ فيلوسوفيا­­لىق تولعامعا تولى ايشىق­تى ولەڭ-جىرلارىندا اي­قىن تانىتا بىلۋىندە.

ماقتىمق ۇلى تۇرىكمەن پوەزياسىندا العاش رەت قاراپايىم ادامداردىڭ بارىنە تۇسىنىك­تى حا­لىق­تىق تىلمەن جازدى. تۇرىكمەن اقىنى­نىڭ شى­­عار­­ماشىلىعىنا قاتتى قىزىققان م.ە.سال­تى­كوۆ-ششەدرين: «وسى ءبىر تالانت يەسىن شىعىس­تىڭ شيل­لەرى دەر ەدىم. مەن ونى الەكساندر سەرگەە­ۆيچ­پەن قاتار قويۋدان تارتىنباعان بولار ەم» دەپ جازادى.

احمەت ياساۋي, فيردوۋسي, يۋنۋس ەمرە, الى­شەر ناۋاي سەكىلدى ۇلى اقىندار ماقتىمق ۇلى شىعار­­­ماشىلىعىنىڭ دامۋىنا جانە اقىندىق تابي­عاتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا اسەر ەتكەن. تۇرىك ادەبيەتىن تىزبەلىك جاعىنان العاش رەت جىكتەگەن ادەبيەتتانۋشى عالىم مەحمەت فۋات كوپرۇلۇ ماقتىمق ۇلىنى احمەت ءياساۋيدىڭ ءىز­باسارى ناقش­باندي شەيحىنىڭ ءدارىسىن تىڭداعان دەگەن دەرەك ايتادى. ماقتىمق ۇلى ءبىر ولەڭىندە «اۋا رايىمنىڭ يەسى – احمەت ياساۋي» دەپ جازعان.

ماقتىمق ۇلى ءدىن تاقىرىبىنداعى شىعارما­لارىندا مۇحاممەد پايعامبارىمىز, باسقا دا پايعامبارلار تۋرالى ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىك, جالپى ادامدىق قاسيەت پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ادامنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني ءومىرىن شىنايى جىرلاپ, اينالاسىنا ونەگە-وسيەت ايتىپ وتىرعان. جاقسىلىق پەن جاماندىق, ەرلىك پەن قور­قاۋلىق, اشتىق پەن توقتىق, سۇلۋلىق پەن جاۋىز­دىق پسيحولوگيالىق پارالەلليزممەن جىرلا­نادى. ويشىل اقىن ءوز شىعارمالارىندا دۇرىس قۇل­شىلىقتى, اقيقاتتى ناسيحاتتاعان. اللا تاعا­لاعا سەنگەن ءار قۇلدىڭ كوڭىلىنىڭ جانە اقىرەتتە ءتورت جاعىنىڭ تەڭ بولۋىن جىرلاپ, حالىقتىڭ جۇرە­گىنە ىزگىلىك وتىن تاراتقان. اقىن قاسيەتتى پايعامبارلارىمىز مۇحاممەد, يبراھيم, مۇسا, ءداۋىت, يسا تۋرالى كوپتەگەن ۇلاعاتتى ءسوز جازىپ, جان دەرتى شيپا ىزدەگەن.

ماقتىمق ۇلى ادام ومىرىندە كەزدەسەتىن ولقى­لىقتاردى سىنىپ-مىنەپ وقۋ-ءبىلىمدى, پاراسات­تىلىقتى وتە جوعارى باعالادى. ادام بالاسىنىڭ قايىرىمدى, مەيىرىمدى, يماندى بولۋىنا ەرەكشە ءمان بەردى. اتا-انا الدىندا پەرزەنتتىك پارىزدى ورىنداۋعا, اتا-بابا سالتىن جانە تۇرىكمەن جەرى­نىڭ بىرلىگىن ساقتاۋعا ۇندەدى. ازاماتتار باس قۇراعان كەزدە «ماقتىمق ۇلى ايتپاعان ءسوز بار ما؟» دەپ كوڭىلدەرى تولىپ وتىراتىن.

الەمدىك دەڭگەيدەگى ءسوز شەبەرى بولا تۇرا, ماق­تىمق ۇلى – ەڭ الدىمەن, تۇرىكمەن حالقى­نىڭ ۇلتتىق اقىنى. ونىڭ تۋعان حالقىنا دەگەن سۇيىس­پەنشىلىگى مەن جان جىلۋىنا ەشنارسە تەڭ كەل­مەيدى. ناق وسى وتانى مەن تۋعان حالقىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى, ونىڭ تاعدىرىمەن بايلانىس­تى تەرەڭ ويلارى ماقتىمق ۇلىن ۇلت اقىنى اياسى­نان شىعارىپ, بۇكىل ادامزاتتىڭ اقىنى دارە­جەسى­نە كوتەردى. عۇلاما ماقتىمق ۇلى الەمنىڭ ءار تۇك­پىرىنە شاشىراپ كەتكەن, ءبىرتۇتاس مەملەكەتى جوق تۇرىك­مەندەردى يگىلىككە, كەلىسىمگە كەلۋگە, ۇلت­تىق بىرىگۋگە شاقىردى. ماقتىمق ۇلىنىڭ ۇلى­لىعى –  بىتىراڭقى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارلىق تۇرىك­­مەندى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بو­لىپ شاقىرۋىندا جانە ونى ناسيحاتتاۋىندا.

ماقتىمق ۇلىنىڭ ءتىلى جەڭىل جانە تۇسىنىكتى بولعاندىقتان, ونىڭ جازعان ولەڭ­دەرى وسى كۇنگە دەيىن اۋىزدان اۋىز­عا تاراپ, ەل ىشىندە ساقتالىپ قال­عان. شىعارمالارىندا شاعاتاي ادە­بيەتىنىڭ اسەرى بار دەلىنەدى. ول – تۇرىك­مەن ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس, تۇرىكمەن حالقىنىڭ دا داناگوي ۇستازى. اقىن ءداستۇرلى تۇرىكمەن ادەبيەتىن دامى­تىپ قانا قويماي, سول زامانداعى تۇرىك­مەن حالقىنىڭ رۋحىن جانداندىردى. فيلو­سوف اقىن 150 جىلدان كەيىن بولا­تىن تۇرىكمەن بىر­لىگىن تۇسىندە كورە بىلگەن دەلىنەدى.

ماقتىمق ۇلى ءومىر سۇرگەن ءداۋىر تىم كۇر­دەلى ءارى شيەلەنىسكە تولى بولدى. ول – قاتتى كۇيزەلىستەر مەن ءتۇرلى جاعدايلاردىڭ يىرىمدەرىنە ءتۇسىپ قا­لىپ­تاسقان ۇلى تۇلعا. اقىننىڭ جاستىق شاعى تۇرىك­مەن-افشارلار, ال كورنەكتى ويشىل اقىن رەتىندە قالىپتاسقان كەزى تۇرىكمەن-قادجارلار بيلىك قۇرىپ تۇرعان كەزبەن تۇسپا-تۇس كەلدى. اري­نە, بيلەۋشى افشارلار دا, قادجارلار دا تۇرىك­مەندەر بولدى. بىراق تۇرىكمەن حالقى دا, ماقتىم­ق ۇلى دا ولارعا ريزا بولمادى, ويتكەنى ولار تۇرىك­مەندەردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قامقورلىق كورسەتپەدى. سوندىقتان بۇل مەملەكەتتەردى ماقتىمق ۇلى مەن ونىڭ حالقى ارمانداعان تۇرىكمەندەردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتى دەپ اتاۋ قيىن ەدى. سوندىقتان ول: «ەلىم مەن جىلدارىمنان تارتقان ازابىم كوپ مەنىڭ» دەي وتىرىپ, ءوزىنىڭ داۋىرگە دەگەن كوزقاراسىن اشىق بىلدىرگەن. مىنە, وسىنداي قيىن دا اۋىر كەزەڭدە ماقتىمق ۇلى حالقىن «باقىتتى ومىرگە» اپارار جول ىزدەپ, «ماڭگى كوكتەمگە قول جەتكىزۋدى» ارماندادى. ءتىپتى ول بۇحار مەن حيۋادا, اۋعانستاندا نە ءۇندىستاندا, رۋمىستاندا نە الدەبىر باسقا ەلدە ساياحاتتاپ جۇرگەن, ء«بىر ولكەدەن ءبىر ولكەنى كەزىپ جۇرگەن» كەزدە دە تۋعان حالقى مەن ونىڭ تاعدىرىن ويلاۋمەن بولدى.

ءXVىىى عاسىردا ماقتىمق ۇلىنىڭ «تۇرىك­مەن تايپالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ» جايىنداعى نەگىزگى الەۋمەتتىك ويىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەدەرگى مەن قاراما-قايشىلىق كوپ بولدى. بۇل ءجۇز جىل­دىقتا ءاربىر تۇرىكمەن تايپاسى ءوزىنىڭ جولىن ءوز بەتىنشە جەكە-دارا ىزدەدى, تايپالار اراسىنداعى الاۋىزدىق تىم كۇشتى بولدى. تۇرىك­مەننىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ بولماۋى, بۇل تايپا­لاردىڭ ءتۇرلى جەرلەردەن قورعانىش ىزدەۋى الاۋىزدىقتى كۇشەيتىپ, ولاردى ءبىر-بىرىنەن ودان سايىن جىراقتاتا ءتۇستى. وسى كەزدە عۇلاما ويشىل ماقتىمق ۇلى حالىق ءۇشىن ەڭ ازۋلى جاۋ – بىتى­راڭقىلىق ەكەنىن قايتا-قايتا قايتالاۋمەن بولدى, ءوزارا ورتاق تۇسىنىستىك, بارلىق تايپالاردىڭ بىرىگۋى, ءبىر ماقساتقا جانە بىرىڭعاي مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ول ءوزىنىڭ «تاماشا حالقىنىڭ» ساناسىنا ءبىرتۇتاس تۇرىكمەن ۇلتىن, مىقتى ءارى مىزعىماس تۇرىكمەن مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن كۇرەسۋ كەرەك ەكەنىن, تەك سول كەزدە عانا «تۇرىكمەندەر ءۇشىن باقىتتى ءومىر» تۋىپ, حالىق پەن مەملەكەتكە ەشقانداي ز ۇلىم كۇش قارسى تۇرا المايتىنىن تۇسىندىرۋگە تىرىستى.

«دوس كەلەتىن بولسا دوستىڭ قاسىنا,

تەبىرەنەدى توپىراعى,

تاسى دا.

جۇرت جينالسا ءبىر داستارقان باسىنا

باعى جانىپ,

تاسار نۇرى تۇرىكمەننىڭ».

ماقتىمق ۇلىنىڭ بۇل يدەياسى بارشاعا تۇسىنىكتى ءارى جاقىن. XVIII-XIX عاسىرلاردا بۇل ولەڭ تۇرىك­مەن حالقىنىڭ ۇلتتىق گيمنى رەتىندە قىزمەت ەتتى. بىراق بىتىراعان حالىقتىڭ باسىن ءبىر داستار­قاننىڭ باسىنا قوسۋ ءۇشىن كوكەيدەگى ارماندى قالاي جۇزەگە اسىرۋعا بولادى؟ ول ءۇشىن ويشىل اقىن بارلىعى ء«بىر ادامنىڭ اۋزىنا قاراپ», ءبىر باسشىنىڭ اينالاسىنا بىرىگۋ قاجەت دەگەن يدەيانى ۇسىندى. اقىن قانداي دا ءبىر اۋىر جاعدايدا قالىپ, تۇيىققا تىرەلسە دە, ەشقاشان ءوز حالقى­نىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن جوعالت­قان جوق.

«بار ادامعا ورتاق بولسا داستارقان,

كوڭىلدەر دە شىعار ەدى ءبىر جەردەن»

دەگەن ماقتىمق ۇلى جىرى ءوز زامانىندا اڭىزعا اينالدى.

باسىنان وتكىزگەن سان قيلى زامانداردا دا تۇرىكمەن حالقى ادەبي-رۋحاني قۇندىلىقتارىن قورعاي ءبىلدى. «كورع ۇلى», «شاحسەنەم-عارىپ», ء«لايلى-ءماجنۇن», «تاحير-زۋحرا», «قورقىت اتا» سەكىلدى حالىق داستاندارى ءتىلدىڭ جوعالماۋىنا جانە ادەبيەتتىڭ جالعاسۋىنا نەگىز بولدى.

ماقتىمق ۇلىنىڭ تۇرىكمەن حالقىنىڭ الدىن­داعى ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى – ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن جۇرگىزگەن كۇرەسى جانە الاۋىزدىقتى ايىپتاۋى دەر ەدىك. ۇزاق ۋاقىت بويى تۇرىكمەن حالقىنىڭ كوپتەگەن ۇرپاعى ونىڭ بىرلىك ساباعىنان تاربيە الىپ تا, تاربيەلەنىپ تە كەلەدى. ءومىر مىقتى مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ارمانداعان ماقتىمق ۇلىنىڭ جارقىن يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى.

ماقتىمق ۇلىنىڭ ەل تاعدىرى تۋرالى تولعام­دارى زورلىق پەن زوبالاڭنان ەزىلىپ-ەگىلگەن جۇرت­تىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ماقسات-مۇراتىمەن ۇندەس ءداستۇرلى زار زامان سارىندارىنان الىس ەمەستىگىن بايقايمىز:

«بىلسەڭ ءبارى – نىشاناسى قيامەت,

زالىم بىتكەن تاۋبە ەتۋدى تاستادى.

جارلى ات مىنسە, ەسەپتەلەر ەسەككە,

داۋلەتتىنىڭ ەسەگى دە ات بولار.

اۋزىم بارىپ ايتتىم زامان قايعىسىن,

اقىرزامان قالمادى ما جاقىنداپ؟

بايانسىز مىناۋ دۇنيە,

زامانىمدى تار قىلدى.

اقىرى جەتىپ تۇبىمە,

شاتتىعىمدى زار قىلدى.

شىرىلدادىم, زارلادىم.

زار زاماندى قارعادىم».

ءيا, قازاق پەن تۇرىكمەن ەلدەرى اراسىندا ەجەلدەن كەلە جاتقان بايلانىس بار. ءبىر مىسال ايتا كەتەيىك. XIX عاسىردا اتاقتى كۇيشى داۋلەتكەرەي تۇرىكمەن ەلىنە بارىپ, جاقسىلار مەن جايساڭدارمەن جۇزدەسىپ, پىكىرلەسىپ ءبىراز ۋاقىت بولادى. تۇرىكمەن حالقىنىڭ قوناقجايلىعىنا رازى بولادى, قايدا بارسا دا جاقسى قارسى الىپ, كەڭپەيىل, اسقان قوناقجايلىلىق كورسەتەدى. قوشتاسار كەزدە قوناق قابىلداۋشى جاعى سىيلىق رەتىندە كوپ مال بەرەدى, كوپ دۇنيە بەرەدى. ۇلى كۇيشى: «مالدى المادىم – ولەدى عوي دەپ, دۇنيەنى المادىم – توزادى عوي دەپ. ەلىمە تۇرىكمەن باۋىرلاردان ولمەيتىن, توزبايتىن ءبىر بايلىق اكەلدىم. ول – حالقىمىزبەن بىرگە جاسار اسىل مۇرا «كوروعلى» كۇيى» دەگەن ەكەن. راسىندا دا سول ازباس, توزباس كۇي حالقىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىنا قوسىلعالى قاشان, قانشا جىلدار ءوتتى.

وسىنداي بايلانىستار قازىرگى كەزدە ماقتىم­ق ۇلىنىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا كەڭەيە ءتۇستى. استانا قالاسىندا وتكەن كورمە, مەرەيتويعا ارنالعان كونفەرەنتسيا-جيىن, ماقالالار, تۇرىك­مەن ەلىنەن كەلگەن عالىمدار, بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى باۋىرلاس حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستى وسىرە ءتۇستى.

ماقتىمق ۇلى – تۇرىكمەننىڭ تولقۇجاتى, تىلدە­سەتىن ءتىلى, سويلەيتىن ءسوزى. بيىلعى اتالىپ وتكىزى­لىپ وتىرعان ۇلى تۇلعانىڭ, تۇرىكمەن كلاسسيگى ماقتىمق ۇلىنىڭ 300 جىلدىعى حالىقارالىق دەڭگەيدە, يۋنەسكو كولەمىندە تۇرىكمەن حال­قىنىڭ اتىن اسپانداتىپ, بەدەلىن كوتەرىپ, حالىق­ارالىق دەڭگەيدە ابىرويىن اسقاقتاتار ۇلى شارۋا بولماق. تۇرىكمەن حالقى ماقتىمق ۇلىنىڭ اتىن شىعارسا, ماقتىمق ۇلى تۇرىكمەن حالقىنىڭ اتاعىن اسپانداتتى. بۇل – ەگىز ۇعىم. ءبىرىنسىز ءبىرىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتە المايمىز.

ءار ۇلتتىڭ وزىندىك بولمىسى مەن وشپەس رۋحى­نىڭ بالاماسىنا اينالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بولادى. تۇرىكمەن حالقى ءۇشىن ماقتىمق ۇلى – سون­داي تۇعىرلى تۇلعا. ول الماعايىپ زاماننىڭ ۇزدىكسىز وزگەرىپ, ايلاردىڭ الماسىپ, جىلداردىڭ جالعاسىپ جاتقانىنا قاراماستان, ءوز ۇلتىنىڭ ۇلى ۇستازى رەتىندە باعالانىپ كەلەدى. كەشە دە, بۇگىن دە, بولاشاقتا دا سولاي. سەبەبى ەلدىڭ ۇردىسىمەن ۇندەس, ۇلگىسىمەن ۇيلەس ولەڭ-جىرلارعا ەشقاشان كولەڭكە تۇسپەك ەمەس.

ومىرزاق وزعانباەۆ,

«ارداگەرلەر ۇيىمى» رقب ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور