العاشقى ماسەلە, ياعني «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى حالىقارالىق قۇرامداستىرىلعان جۇك تاسىمالدارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ جونىندە ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا مالىمدەدى.
كوميتەت حاتشىسى ءسوز باسىندا بۇل كەلىسىمنىڭ ماقساتى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتتى جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋ ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
– كەلىسىم 2022 جىلدىڭ 11 قاراشاسىندا جاسالعان. بۇل قۇجات تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى تەمىر جول, سۋ, اۆتوموبيل كولىگىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ە.سمىشلياەۆا.
ودان كەيىن ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆ دەپۋتاتتاردى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىمەن تانىستىردى. زاڭ جوباسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ونەركاسىپ سالالارىندا بىرلەسكەن كووپەراتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرعان كەزدە قارجىلاي جاردەم كورسەتۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى.
مينيستر حاتتاما ەاەو-نىڭ بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانا وتىرىپ, ونەركاسىپ سالاسىنداعى بىرلەسكەن كووپەراتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا نەگىز بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا مەحانيزمى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بيزنەس-قوعامداستىقتارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جاۋاپ رەتىندە ەاەو اياسىندا ونەركاسىپتىك ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ەلەۋلى قولداۋ كورسەتىپ, كاسىپورىندارعا ونەركاسىپتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
– قاناتقاقتى قارجىلىق كومەك تەتىگىنىڭ مەرزىمى – بەس جىل. بۇل مەرزىمدى ءارى قاراي ۇزارتۋ مۇمكىندىگى بار. قارجىلاندىرۋ ارنايى, دەمپينگكە قارسى جانە وتەماقىلىق باجدار ءتۇسىمىنىڭ 10 پايىزى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل مەحانيزم ۇلتتىق قارجى ۇيىمدارى مەن ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنە ۇلتتىق بانكتەر بەلگىلەگەن بازالىق مولشەرلەمەنىڭ 100 پايىزى كولەمىندە, كوممەرتسيالىق نەسيەنىڭ مولشەرلەمەسى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ 6,5 پايىزىنان اسپايتىن سۋبسيديالار بەرۋدى كوزدەيدى. جوبانى ىرىكتەۋ كريتەريلەرىنە كەمىندە ءۇش مۇشە مەملەكەتتىڭ كاسىپورىندارىنىڭ قاتىسۋى جانە جوبانى 5 جىلدان اسپايتىن مەرزىمدە ىسكە اسىرۋ كىرەدى. ىرىكتەۋ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەس-قاۋىمداستىقتاردىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە كەزەڭدە وتەدى. جوبانى ماقۇلداۋ تۋرالى شەشىمدى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسى قابىلدايدى. بۇل مەحانيزم جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, قوسىمشا قۇنى بار ونەركاسىپ ونىمدەرىن وندىرۋگە جانە ءۇشىنشى ەلدەرگە ءونىم ەكسپورتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ق.شارلاپاەۆ. سونداي-اق مينيستر ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى بۇل حاتتامانى راتيفيكاتسيالاپ قويعانىن مالىمدەدى.
سونداي-اق ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات نيكيتا شاتالوۆ كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەرگە ونەركاسىپ سالالارىنداعى بىرلەسكەن ۇشجاقتى ىنتىماقتاستىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا قارجىلىق كومەك كورسەتۋ ەكەنىن ايتتى.
– بۇل جوبالار يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جانە جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اسا ماڭىزدى سالالاردا ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا مەن يمپورتتى الماستىرۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان, – دەدى ن.شاتالوۆ. مينيسترلىكتىڭ حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى ۇسىنىسى جالپى وتىرىستا قولداۋ تاۋىپ, قابىلداندى.
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «2013 جىلعى 24 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى ارقىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا رەسەيلىك مۇنايدى تاسىمالداۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا قارادى.
كۇن تارتىبىندەگى بۇل ماسەلە بويىنشا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ باياندادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كەلىسىمگە 2013 جىلعى 24 جەلتوقساندا قول قويىلعان جانە قۇجات 2014 جىلعى شىلدەدە كەلىسىمشارتتار مەن تاراپتاردىڭ ۋاعدالاستىقتارىنا سايكەس راتيفيكاتسيالانعان.
– 2017 جىلى تاراپتار ءترانزيتتى جىلىنا 7 ميلليون توننادان 10 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزدى. وسىعان بايلانىستى تاراپتار كەلىسىمدى 2024 جىلدان 2033 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا ءوزارا مۇددەلىلىك ءبىلدىردى جانە 2014 جىلى قول قويىلعان كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ءتيىستى كەلىسسوزدەرگە كىرىستى. 2014 جىلدان 2023 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە رەسەي مۇنايىنىڭ قازاقستان اۋماعى ارقىلى قىتايعا جالپى ءترانزيتى 91 توننا بولدى. جالپى ءتۇسىم 1 ميلليارد 327 ميلليون دوللار نەمەسە 502 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى, – دەدى ا.ساتقاليەۆ.
سونداي-اق ەنەرگەتيكا ءمينيسترى كەلىسىمنىڭ ەشقانداي تاۋەكەلدەرى جوق ەكەنىنە سەندىردى. 2024 جىلدان 2033 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە ەكى ۋچاسكە بويىنشا قازاقستان اۋماعى ارقىلى قىتايعا تاسىمالداناتىن رەسەي مۇنايىنىڭ ترانزيتىنەن 1 ميلليارد 710 ميلليون دوللار تۇسەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
دەپۋتاتتاردىڭ بايانداماشىعا وسى ماسەلە توڭىرەگىندەگى قوسىمشا سۇراقتارىنان كەيىن زاڭ جوباسى قابىلدانىپ, حاتتاما راتيفيكاتسيالاۋعا جىبەرىلدى.
كۇن ءتارتىبىنىڭ باسقا ماسەلەلەرى بويىنشا اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات ايداربەك قوجانازاروۆ حابارلادى. دەپۋتات زاڭ جوباسىندا ورگانيكالىق ءونىمدى ساتۋ كەزىندە قاتاڭ باقىلاۋ ەنگىزىلەتىنىنە توقتالدى. ول بويىنشا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ, ورگانيكالىق دەگەن اتپەن ساتىلاتىن ورگانيكالىق ەمەس ونىمدەردىڭ جولىن كەسۋ, وتاندىق ورگانيكالىق ءونىم وندىرۋشىلەردى, جالعان تاڭبالاۋعا بايلانىستى ازاماتتارىمىزدى اداستىراتىن يمپورتتاۋشىلاردىڭ جوسىقسىز باسەكەلەستىگىنەن قورعاۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان.
دەپۋتات ا.قوجانازاروۆ بايانداعان «ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ جانە ونىڭ اينالىمى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ جانە ونىڭ اينالىمى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى.
جالپى وتىرىستىڭ نەگىزگى تالقىلاۋلارىنان كەيىن دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەرىلدى. ارداق نازاروۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ سوڭعى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كىتاپحانالار جايلى ايتقانىن نەگىزگە الا وتىرىپ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ «عىلىم ورداسى» ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ مۇشكىل جاعدايىن مالىمدەپ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ت.دۇيسەنوۆاعا ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1932 جىلى اشىلىپ, 1945 جىلى قانىش ساتباەۆتىڭ قولداۋىمەن جەكە «ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا» مارتەبەسىن العان كىتاپحانادا قازىر 6 ميلليونعا جۋىق باسىلىم ساقتاۋلى. بىراق قازاقستانداعى ەڭ باي عىلىمي قور بولىپ سانالاتىن مەكەمەنىڭ كىتاپحانا مارتەبەسى جوق ەكەن.
دەپۋتات ەربولات ساتىبالدين ساۋالىن ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى ن.نۇرجىگىتوۆتىڭ اتىنا باعىتتاپ, ۇلىتاۋ وبلىسى سياقتى شولەيتتى ايماقتارداعى جايىلىم جەرلەردى سۋلاندىرۋ جايىن قوزعادى.
دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين ەسكى قازاقستاننىڭ جۇيەسى بولعان بارلىق دەڭگەيدەگى دەلدالداردى جويۋ ماسەلەسىن كوتەردى. اسىرەسە ەل اۋزىندا «ەسو» دەپ اتالىپ كەتكەن ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار اراسىندا ساۋساعىن قيمىلداتپاي-اق ميللياردتاپ اقشا تاۋىپ وتىرعانىن اشىپ ايتتى.
